9. SINIF MATEMATİK · ÜNİTE 3 · KÖKLÜ İFADELER VE İŞLEMLER

Üssü kesir
olan sayı
neye benzer?

x metre yükseklikten bırakılan bir cismin yere düşme süresi t = √(2x/g) saniyedir. Bu bağıntıda cevabı veren şey karekök: yüksekliği dört katına çıkarırsan süre yalnız iki katına çıkar. Köklü gösterim, üslü gösterimin kuvveti kesirli hâlidir — ve ünite 1’de öğrendiğin bütün kurallar burada da aynen çalışır.

ⁿ√xᵐ
n derece, m kuvvet
|a|
çift dereceli kökün sonucu
1,73
√3’ün yaklaşık değeri
01 / KÖKLÜ GÖSTERİM VE ÜSLÜ GÖSTERİM

Payda derece, pay kuvvet

m, n pozitif tam sayı; n ≥ 2 ve x pozitif bir gerçek sayı olmak üzere x^(m/n) = ⁿ√(xᵐ) biçiminde yazılabilir. ⁿ√(xᵐ) ifadesine köklü gösterim, bu gösterimdeki n değerine kökün derecesi denir. İfade “n. dereceden kök x üzeri m” diye okunur. Özel olarak n = 2 olduğunda derece yazılmaz ve √(xᵐ) biçiminde gösterilir; bu ifade “karekök x üzeri m” diye okunur. Kural tek cümleye sığar: kesirli üssün paydası kökün derecesi, payı kök içindeki kuvvettir.

İNTERAKTİF: ÇEVİRİCİ · KESİRLİ ÜSSÜ KÖKE, KÖKÜ KESİRLİ ÜSSE
OKUNUŞ VE YAZILIŞ

³√(2²) ifadesi “üçüncü dereceden kök 2 üzeri 2” diye okunur ve 2^(2/3)’e eşittir.
√(5³) ifadesi “karekök 5 üzeri 3” diye okunur ve 5^(3/2)’ye eşittir; derecesi 2’dir ama 2 yazılmaz.

Kökün derecesi kök işaretinin sol üst köşesine yazılır; oraya yazılmayan derece her zaman 2’dir.

NEDEN BÖYLE TANIMLANDI

Üssün üssü kuralı bize (x^(1/n))ⁿ = x^(n/n) = x¹ = x diyor. Yani x^(1/n), n. kuvveti alındığında x veren sayıdır — bu da tam olarak ⁿ√x’in tanımıdır.

Kesirli üs yeni bir icat değil, eski kuralların doğal devamıdır. Bu yüzden köklü ifadelerin bütün özellikleri üslü ifadelerin özelliklerinden çıkar.

ÜSLÜ ↔ KÖKLÜ ÇEVİRME TABLOSU
Üslü gösterimKöklü gösterimSadeleşmiş hâli
2^(2/3)³√(2²)³√4
2^(5/3)³√(2⁵)³√32 = 2·³√4
5^(1/2)√5√5
6^(3/2)√(6³)√216 = 6√6
7^(3/4)⁴√(7³)⁴√343
(−2)^(3/5)⁵√((−2)³)⁵√(−8) = −⁵√8
16^(1/4)⁴√162
625^(1/4)⁴√6255

Ters yönü de aynı kuraldır: √6 = 6^(1/2), ³√7 = 7^(1/3), ⁵√(16³) = 16^(3/5), ⁷√(5³) = 5^(3/7).

TUZAK · PAY İLE PAYDAYI TERS YAZMAK

2^(2/3) ifadesi ²√(2³) değil ³√(2²)’dir. Payda aşağıdadır ve kökün derecesi de aşağıya, kök işaretinin köşesine gider; pay yukarıdadır ve kök içindeki kuvvete gider.

Hatırlatıcı: 8^(1/3) = ³√8 = 2’dir. Payda 3, sonucu 2 yapan derecedir. Eğer ters yazsaydın √(8³) = √512 çıkardı — 2 ile alakası olmayan bir sayı.

02 / KÖK NE ZAMAN GERÇEK SAYIDIR

Derece tek mi çift mi

Köklü ifadelerde ilk sorulacak soru sonucun kaç olduğu değil, sonucun var olup olmadığıdır. İki kural şudur: k pozitif tam sayı ve a bir gerçek sayı olmak üzere ²ᵏ⁺¹√a ifadesi tüm a değerleri için gerçek sayıdır (tek dereceli kök), ²ᵏ√a ifadesi ise yalnız a ≥ 0 için gerçek sayıdır (çift dereceli kök). Buna bağlı ikinci kural da mutlak değeri sahneye çıkarır: ⁿ√(aⁿ) ifadesi n tek ise a’ya, n çift ise |a|’ya eşittir.

İNTERAKTİF: TANIMLILIK TEZGÂHI · TABANI VE DERECEYİ DEĞİŞTİR
TEK DERECELİ KÖK · HER ZAMAN VAR

³√(−27) = −3’tür, çünkü (−3)³ = −27. Tek sayıda negatif çarpan çarpılınca sonuç negatif kalabildiği için tek dereceli kök negatif sayılarda da tanımlıdır.

⁵√(−32) = −2, ³√(−8) = −2, ⁷√(−1) = −1.

ÇİFT DERECELİ KÖK · KOŞULLU

√(−9) gerçek sayı değildir. Karesi −9 olan bir gerçek sayı yoktur; çünkü her gerçek sayının karesi sıfır ya da pozitiftir.

Bu yüzden bir soruda √(x − 5) geçiyorsa x − 5 ≥ 0, yani x ≥ 5 olmalıdır. Çift dereceli kökün içi negatif olamaz.

SONUÇ a MI, |a| MI

√((−5)²) = √25 = 5 = |−5|’tir, −5 değil. Çift dereceli kökün sonucu negatif olamaz.

Ama ³√((−5)³) = ³√(−125) = −5’tir. Tek derecede işaret korunur. Kısacası: ⁿ√(aⁿ) = a (n tek), |a| (n çift).

KARŞILAŞTIRMA · TEK DERECE İLE ÇİFT DERECE
Tek dereceli kök (³√, ⁵√, ⁷√)Çift dereceli kök (√, ⁴√, ⁶√)
Kök içi negatif olabilir miEvet, sonuç gerçek sayıdırHayır, gerçek sayı bulunmaz
Sonucun işaretiKök içinin işaretiyle aynıHer zaman sıfır ya da pozitif
ⁿ√(aⁿ) neye eşittira|a|
Örnek³√(−64) = −4⁴√((−2)⁴) = |−2| = 2
Denklemde koşulKoşul yokKök içi ≥ 0 yazılır
TUZAK · √(a²) İLE (√a)² AYNI ŞEY DEĞİLDİR

√(a²) = |a|’dır ve a hangi işaretli olursa olsun tanımlıdır. (√a)² = a’dır ama bu ifade ancak a ≥ 0 iken yazılabilir; çünkü önce √a hesaplanır.

a = −5 için: √((−5)²) = 5 iken (√(−5))² hiç yazılamaz. İki ifade yalnız a ≥ 0 iken eşittir.

03 / KÖK DIŞINA ALMA, TOPLAMA VE ÇIKARMA

Benzemeyen kökler toplanmaz

Kontrol Noktası’ndaki bağıntı şudur: a·ⁿ√x + b·ⁿ√x − c·ⁿ√x = (a + b − c)·ⁿ√x. Yani köklü gösterim ortak çarpandır; işlem katsayılarla yapılır. Bunun için köklerin hem derecesi hem içi aynı olmalıdır. √48 ile √75 ilk bakışta benzemez ama ikisi de sadeleştirilince √3 çıkar — bu yüzden toplamadan önceki asıl iş kök dışına alma’dır: ⁿ√(xⁿ · y) = x · ⁿ√y.

İNTERAKTİF: ÇARPANLARA AYIRMA TEZGÂHI · KÖK DIŞINA NE ÇIKAR
DIŞARI ALMA · İÇERİ ALMA

Kök içindeki sayı, derecenin kuvveti olan bir çarpan içeriyorsa o çarpan dışarı çıkar:
√48 = √(16 · 3) = 4√3 · ³√54 = ³√(27 · 2) = 3·³√2

Ters işlem içeri almadır: dışarıdaki sayı derecenin kuvveti alınarak girer:
5√2 = √(25 · 2) = √50 · 2·³√3 = ³√(8 · 3) = ³√24

ÖRNEK · ÜÇ TERİMLİ TOPLAM

√48 + √75 − √12 işleminde önce her terim sadeleştirilir:
√48 = √(16·3) = 4√3
√75 = √(25·3) = 5√3
√12 = √(4·3) = 2√3

Artık üç terim de √3 taşıyor: (4 + 5 − 2)√3 = 7√3. Sadeleştirmeden bakıldığında “benzemez” görünen üç sayı, aslında aynı köklü ifadenin katlarıydı.

SADELEŞTİRME TABLOSU
Köklü ifadeÇarpanlara ayrılışıSadeleşmiş hâli
√12√(4 · 3)2√3
√18√(9 · 2)3√2
√50√(25 · 2)5√2
√98√(49 · 2)7√2
√200√(100 · 2)10√2
√1200√(400 · 3)20√3
³√24³√(8 · 3)2·³√3
³√250³√(125 · 2)5·³√2
⁴√162⁴√(81 · 2)3·⁴√2

Kural her derecede aynıdır ama aranan çarpan değişir: karekökte tam kare (4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100…), küp kökte tam küp (8, 27, 64, 125…), dördüncü dereceden kökte dördüncü kuvvetler (16, 81, 256…) aranır.

PROBLEM · MUTFAK, KİLER VE SALON

Kare şeklindeki mutfağın taban alanı 20 m², kilerinki 5 m²’dir. Salonun bir kenarı, mutfak ile kilerin birer kenar uzunluğunun toplamına eşittir. Zeminin metrekaresi 975 TL olan parke ile kaplanacaktır.

Mutfağın kenarı √20 = 2√5 m, kilerinki √5 m’dir. Salonun kenarı 2√5 + √5 = 3√5 m, alanı (3√5)² = 9 · 5 = 45 m²’dir.

Toplam alan 20 + 5 + 45 = 70 m², maliyet 70 · 975 = 68 250 TL’dir.

ÖRNEK · SIFIR ÇIKAN TOPLAM

(√0,04 + √0,36) / (√0,09 − √1,21) işleminde her kök ayrı ayrı hesaplanır:
√0,04 = 0,2 · √0,36 = 0,6 · √0,09 = 0,3 · √1,21 = 1,1

Pay 0,2 + 0,6 = 0,8; payda 0,3 − 1,1 = −0,8. Sonuç 0,8 / (−0,8) = −1.

Ondalık sayıların karekökünde işi kolaylaştıran yol kesre çevirmektir: √0,04 = √(4/100) = 2/10 = 0,2.

TUZAK · KÖK İÇİNDE TOPLAMA YAPMAK

√9 + √16 = 3 + 4 = 7’dir, √25 = 5 değil. Kök, toplama üzerine dağılmaz: √(x + y) ≠ √x + √y.

Kökün dağıldığı işlemler yalnız çarpma ve bölmedir: √(x · y) = √x · √y ve √(x/y) = √x / √y. Toplamada yapılabilecek tek şey, terimleri sadeleştirip ortak köklü çarpanı bulmaktır.

04 / ÇARPMA, BÖLME VE DERECE EŞİTLEME

Dereceler eşitse tek kök altında

Kontrol Noktası’ndaki bağıntılar: ⁿ√x · ⁿ√y = ⁿ√(x·y), ⁿ√x / ⁿ√y = ⁿ√(x/y), ᵐ√(ⁿ√x) = ᵐ·ⁿ√x ve ⁿ√(xᵐ) = ⁿᵏ√(xᵐᵏ). İlk ikisi yalnız dereceler eşitken geçerlidir. Dereceler farklıysa yapılacak iş, son bağıntıyla ikisini ortak bir derecede buluşturmaktır: derece ile içteki kuvvet aynı sayıyla çarpılırsa ifadenin değeri değişmez.

İNTERAKTİF: DERECE EŞİTLEME · ORTAK PAYDA GİBİ DÜŞÜN
ÖRNEK · SIRALAMA

a = ⁶√3, b = ³√2, c = ⁹√7 sayılarını küçükten büyüğe sırala.

Kökler aynı dereceye getirilirse sıralamayı kök içindeki sayılar verir. 6, 3 ve 9’un ortak katı 18’dir:
a = ⁶√3 = ¹⁸√(3³) = ¹⁸√27
b = ³√2 = ¹⁸√(2⁶) = ¹⁸√64
c = ⁹√7 = ¹⁸√(7²) = ¹⁸√49

27 < 49 < 64 olduğuna göre a < c < b.

ÖRNEK · TEK KÖK ALTINDA

(⁵√24 / ⁵√3) · ⁵√4 işleminde bütün köklerin derecesi 5 olduğu için işlemler tek kök altında yapılabilir:

⁵√(24 / 3 · 4) = ⁵√32 = 2.

32 = 2⁵ olduğundan beşinci dereceden kökü tam olarak 2 çıkar. Ayrı ayrı hesaplamaya kalksaydın üç tane ondalıklı sayı bulup çarpacaktın; tek kök altında toplayınca işlem tam sayıya indi.

İŞLEM TABLOSU
İşlemYapılanSonuç
√3 · √12√(3 · 12) = √366
√50 / √2√(50 / 2) = √255
³√4 · ³√16³√644
√(³√64)⁶√642
³√2 · √5⁶√(2²) · ⁶√(5³) = ⁶√(4 · 125)⁶√500
√2 / ³√2⁶√(2³) / ⁶√(2²) = ⁶√(8/4)⁶√2
⁶√(3⁴)pay ve payda 2 ile sadeleşir³√(3²) = ³√9
√5 · √5√255

Son satır ayrı bir bağıntı olarak da yazılır: √x · √x = x. Bir sonraki bölümde paydayı rasyonel yapmanın anahtarı bu olacak.

TUZAK · DERECE EŞİTLERKEN YALNIZ DERECEYİ ÇARPMAK

³√2 ifadesini ⁶√2 yapamazsın. Derece 2 ile çarpıldıysa kök içindeki kuvvet de 2 ile çarpılmalıdır: ³√2 = ³√(2¹) = ⁶√(2²) = ⁶√4.

Kontrol: ³√2 ≈ 1,26 ve ⁶√4 ≈ 1,26 iken ⁶√2 ≈ 1,12’dir. Kuvveti unutmak sayıyı değiştirir. Kesirli üsle yazınca sebebi görünür: 2^(1/3) = 2^(2/6), yani kesir genişletilirken pay da payda da çarpılır.

05 / EŞLENİK VE PAYDAYI RASYONEL YAPMA

Paydadaki kökü yukarı taşımak

Paydası köklü olan bir kesir, değeri değişmeden köksüz paydalı hâle getirilebilir. Kullanılan iki bağıntı da Kontrol Noktası’nda: √x · √x = x ve (√x − √y)(√x + √y) = x − y. İkincisindeki √x + √y ifadesine √x − √y’nin eşleniği denir; çarpınca kökler kaybolur. Kesri eşlenikle genişletmek, aynı sayıyı pay ve paydaya birden yazmak demektir — yani kesrin değeri değişmez, yalnız görünüşü değişir.

İNTERAKTİF: EŞLENİK TEZGÂHI · ADIM ADIM PAYDAYI TEMİZLE
ÖRNEK · İKİ KESRİN TOPLAMI

1/√2 + 1/√3 işleminde her kesrin paydası kendi köküyle genişletilir:

1/√2 = √2/2 · 1/√3 = √3/3

Paydalar 2 ve 3 olduğuna göre ortak payda 6’dır: 3√2/6 + 2√3/6 = (3√2 + 2√3)/6.

√2 ile √3 benzemeyen köklerdir; bu yüzden pay daha fazla sadeleşmez.

ÖRNEK · İKİ TERİMLİ PAYDA

1/(√3 + 1) − √3/(√3 − 1) işleminde her iki kesir de eşleniğiyle genişletilir:

1/(√3 + 1) = (√3 − 1)/((√3)² − 1²) = (√3 − 1)/2
√3/(√3 − 1) = √3(√3 + 1)/2 = (3 + √3)/2

Çıkarma yapılır: (√3 − 1)/2 − (3 + √3)/2 = (√3 − 1 − 3 − √3)/2 = −4/2 = −2. İki köklü ifadenin farkı tam sayı çıktı — eşlenik tam olarak bunun için var.

EŞLENİK TABLOSU
İfadeNeyle genişletilirSonuç
1/√3√3√3/3
2/√5√52√5/5
6/³√2³√(2²) = ³√46·³√4/2 = 3·³√4
1/(√5 − 2)√5 + 2√5 + 2 (payda 5 − 4 = 1)
1/(√2 + 1)√2 − 1√2 − 1 (payda 2 − 1 = 1)
4/(√7 − √3)√7 + √3√7 + √3 (payda 7 − 3 = 4)
1/(3 − √2)3 + √2(3 + √2)/7
(√5 − 2)(√5 + 2)doğrudan çarpım5 − 4 = 1

Üçüncü satır kök derecesi 2’den büyük olduğunda ne yapıldığını gösteriyor: paydayı dereceye tamamlayacak kuvvetle genişletilir. ³√2 · ³√4 = ³√8 = 2 olduğu için payda kökten kurtulur.

NEDEN UĞRAŞIYORUZ · PAYDADA KÖK NEDEN İSTENMEZ

1/√2 ifadesinin yaklaşık değerini elde bulmak için 1’i 1,414…’e bölmen gerekir — zor. Oysa √2/2 ifadesinde 1,414’ü ikiye bölersin: 0,707. İki ifade aynı sayıdır ama ikincisi hesaplanabilir hâldedir.

Ayrıca sonuçların tek biçimde yazılmasını sağlar: sınav şıklarında cevap neredeyse her zaman paydası rasyonel yapılmış hâliyle durur. Kendi bulduğun ifade şıklarda görünmüyorsa ilk yapman gereken paydayı temizlemektir.

06 / KAREKÖKÜN YAKLAŞIK DEĞERİ

Hesap makinesi yokken aralığı daralt

√3 gibi bir sayı hiçbir kesirle tam olarak yazılamaz (irrasyoneldir) ama istediğin kadar yakınına inebilirsin. Yöntem 14. örnekte: sayıyı iki tam kare arasına sıkıştır, sonra aralığın ortasının karesini alıp hangi tarafta kaldığına bak, aralığı yarıya indir. Her adımda belirsizlik yarıya düşer. Bu, bir hesap makinesinin karekök tuşunun içinde yaptığı işin elle yapılabilen hâlidir.

İNTERAKTİF: ARALIK DARALTMA · KAYDIRAĞI ADIM ADIM İLERLET
PROBLEM · ARAZİNİN ÇİTİ

1200 m²’lik kare arazinin çevresi 5 metrelik panellerle çevrilecek; panelin tanesi 1700 TL.

Kenar uzunluğu √1200 = √(400 · 3) = 20√3 m’dir. √3 ≈ 1,75 alınırsa kenar 20 · 1,75 = 35 m, çevre 4 · 35 = 140 m olur.

Panel sayısı 140 / 5 = 28, maliyet 28 · 1700 = 47 600 TL’dir. Köklü ifade sadeleştirilmeden bu hesap yapılamazdı: 1200’ün karekökünü doğrudan tahmin etmek zor, 20√3’ü tahmin etmek kolaydır.

HANGİ İKİ TAM SAYI ARASINDA

Bir karekökün hangi iki tam sayı arasında olduğunu bulmak için komşu tam kareleri ararsın:
49 < 60 < 64 olduğundan 7 < √60 < 8
100 < 120 < 121 olduğundan 10 < √120 < 11
225 < 250 < 256 olduğundan 15 < √250 < 16

İkinci satırda 120 sayısı 121’e çok yakın olduğu için √120 ≈ 10,95’tir; yani hangi uca yakınsa kök de o uca yakındır.

SIK KULLANILAN YAKLAŞIK DEĞERLER
Köklü sayıHangi iki tam sayı arasındaYaklaşık değeri
√21 ve 21,414
√31 ve 21,732
√52 ve 32,236
√62 ve 32,449
√72 ve 32,646
√103 ve 43,162
³√21 ve 21,260
³√102 ve 32,154

√2 ≈ 1,41 ve √3 ≈ 1,73 değerlerini bilmek, geometri sorularında zaman kazandırır: kenarı a olan karenin köşegeni a√2, kenarı a olan eşkenar üçgenin yüksekliği a√3/2’dir.

TUZAK · YAKLAŞIK DEĞERİ ERKEN KULLANMAK

√3 · √3 işlemini 1,73 · 1,73 = 2,9929 diye hesaplarsan sonuç 3 çıkmaz. Doğrusu √3 · √3 = 3’tür.

Kural: önce işlemi köklü hâlde bitir, yaklaşık değeri en sonda kullan. Yaklaşık değerle başlarsan hatalar her adımda birikir; arazi probleminde de önce √1200 = 20√3 sadeleştirmesi yapılıp yaklaşık değer en son yerine konmuştur.

07 / OYUN

Hangi kural devreye girecek

Köklü ifadelerde hata çoğu zaman hesaptan değil, yanlış kuralı seçmekten çıkar. Her soruda önce şunu sor: dereceler aynı mı, kök içleri aynı mı, derece tek mi çift mi?

OYUN · KURAL SEÇME
0 / 0
08 / GÜNLÜK HAYAT

Karekök, alandan kenara geçmenin yolu

Karekök çoğu zaman şu soruların cevabında çıkar: “alanı biliyorum, kenarı ne?”, “yüksekliği biliyorum, süresi ne?”, “iki kenarı biliyorum, köşegeni ne?”. Aşağıdaki dokuz sahnede de hep bu üç sorudan biri var.

01 · BALKONDAN DÜŞEN TELEFON

Bağıntı şudur: h metre yükseklikten bırakılan cismin yere düşme süresi t = √(2h/g) saniyedir (g ≈ 9,8 m/sn²). İkinci kattaki balkon 6 m yükseklikteyse t = √(12/9,8) = √1,22 ≈ 1,1 saniye. Yüksekliği dört katına çıkarsan süre yalnız iki katına çıkar — karekökün doğası budur.

02 · TELEFONUN EKRAN BOYUTU

Ekran boyutu köşegen uzunluğudur ve Pisagor bağıntısıyla bulunur: kenarları 7 cm ve 15 cm olan bir ekranın köşegeni √(49 + 225) = √274 ≈ 16,6 cm.

Bu yüzden “6,5 inç ekran” yazısı tek başına ekranın ne kadar geniş olduğunu söylemez; en–boy oranını da bilmen gerekir.

03 · OKULUN BAHÇESİNDEKİ KARE ALAN

Voleybol için ayrılan kare alanın 200 m² olduğunu duydun; bir kenarı kaç metre? √200 = 10√2 ≈ 14,1 m.

Alan iki katına çıkarsa kenar iki katına çıkmaz, √2 ≈ 1,41 katına çıkar. Kâğıt boyutlarının A4’ten A3’e geçerken uzun kenarının 1,41 katına çıkmasının sebebi de aynıdır.

04 · SALINCAĞIN GİDİP GELME SÜRESİ

Bir salıncağın (sarkacın) bir tam gidip gelme süresi T = 2π√(L/g) ile hesaplanır. L = 2,5 m ise T = 2π√(2,5/9,8) = 2π · 0,505 ≈ 3,2 saniye.

Dikkat: süre salıncaktaki kişinin kütlesine bağlı değildir. Ağır ya da hafif, ipin uzunluğu aynıysa süre aynıdır.

05 · SAHANIN KÖŞEGENİNDE KOŞU

Boyu 105 m, eni 68 m olan bir futbol sahasında köşeden köşeye koşarsan √(105² + 68²) = √(11 025 + 4624) = √15 649 ≈ 125 m koşarsın.

Kenardan gitseydin 105 + 68 = 173 m olacaktı. Köşegen, iki kenar toplamından her zaman kısadır — antrenmanda “çapraz koş” demelerinin sebebi bu.

06 · A4 KÂĞIDININ SIRRI

A serisi kâğıtlarda uzun kenarın kısa kenara oranı √2 ≈ 1,414’tür. Bu oran seçildiği için kâğıdı uzun kenarından ikiye katladığında oran değişmez ve bir alt boy (A4’ten A5) elde edilir.

Fotokopi makinesindeki “A4 → A5 küçült: %71” ayarı da buradan gelir: 1/√2 ≈ 0,71.

07 · OYUNDAKİ İKİ NOKTA ARASI

Bir bilgisayar oyununda karakterin (3, 4) noktasından (9, 12) noktasına olan uzaklığı √((9−3)² + (12−4)²) = √(36 + 64) = √100 = 10 birimdir.

Oyun motorları bu hesabı saniyede binlerce kez yapar. Kod yazarken çoğu zaman karekök bile alınmaz: iki mesafeyi karşılaştırmak için karelerini karşılaştırmak yeter, çünkü karekök sıralamayı bozmaz.

08 · FREN İZİNDEN HIZI BULMAK

Sabit yavaşlamayla duran bir aracın durma mesafesi d = v²/(2a) olduğuna göre hız v = √(2 · a · d)’dir. a = 7 m/sn² ve fren izi 30 m ise v = √420 ≈ 20,5 m/sn ≈ 74 km/sa.

Hız iki katına çıkınca durma mesafesi dört katına çıkar; bağıntı karekök içerdiği için mesafe ile hız doğru orantılı değildir.

09 · AY’DA ZIPLAYAN TOP

Şu soru bunu anlatıyor: Ay yüzeyinde bırakılan cisim her çarpmadan sonra o anki yüksekliğin karekökü kadar yükseliyor. a metreden bırakılırsa 1. çarpmadan sonra √a = a^(1/2), 2. çarpmadan sonra ⁴√a, 3. çarpmadan sonra ⁸√a metre yükselir.

Kökün kökünü almanın dereceleri çarptığını burada gözünle görüyorsun: √(√(√a)) = a^(1/8).

09 / BİLGİ TESTİ

Öğrendiklerini test et

46 soruluk test · köklü gösterimin tanımı, kökün gerçek sayı olma koşulları, kök dışına alma, toplama-çıkarma, çarpma-bölme, derece eşitleme, eşlenik ve yaklaşık değer

Soru 1 / 10
Puan: 0
Soru yükleniyor...
10 / ÖZET

Tek sayfada köklü ifadeler

TANIM

m, n pozitif tam sayı, n ≥ 2 ve x pozitif gerçek sayı olmak üzere x^(m/n) = ⁿ√(xᵐ).
n kökün derecesi, m kök içindeki kuvvettir. n = 2 iken derece yazılmaz.
“n. dereceden kök x üzeri m” diye okunur.

NE ZAMAN GERÇEK SAYI

²ᵏ⁺¹√a her a gerçek sayısı için gerçek sayıdır.
²ᵏ√a yalnız a ≥ 0 için gerçek sayıdır.
ⁿ√(aⁿ) = a (n tek), = |a| (n çift).

İŞLEM BAĞINTILARI

a·ⁿ√x + b·ⁿ√x − c·ⁿ√x = (a + b − c)·ⁿ√x
ⁿ√x · ⁿ√y = ⁿ√(x·y) · ⁿ√x / ⁿ√y = ⁿ√(x/y)
ᵐ√(ⁿ√x) = ᵐ·ⁿ√x · ⁿ√(xᵐ) = ⁿᵏ√(xᵐᵏ)
√x · √x = x · (√x − √y)(√x + √y) = x − y

DIŞARI ALMA

ⁿ√(xⁿ · y) = x · ⁿ√y. Karekökte tam kare, küp kökte tam küp çarpanı aranır.
√48 = 4√3 · √75 = 5√3 · ³√54 = 3·³√2 · √1200 = 20√3.
Toplama ancak sadeleştirmeden sonra yapılabilir: √48 + √75 − √12 = 7√3.

DERECE EŞİTLEME

Dereceler farklıysa ortak kata çıkarılır ve kök içindeki kuvvet de aynı sayıyla çarpılır.
³√2 · √5 = ⁶√4 · ⁶√125 = ⁶√500.
Sıralamada da aynı yol: ⁶√3 = ¹⁸√27, ³√2 = ¹⁸√64, ⁹√7 = ¹⁸√49 → ⁶√3 < ⁹√7 < ³√2.

SIK YAPILAN ÜÇ HATA

1. √(x + y) = √x + √y sanmak. Kök yalnız çarpma ve bölmeye dağılır.
2. √(a²) = a yazmak. Doğrusu |a|’dır.
3. Derece eşitlerken kök içindeki kuvveti çarpmayı unutmak: ³√2 = ⁶√4’tür, ⁶√2 değil.