9. SINIF TARİH · ÜNİTE 3 · TARİHSEL BİLGİNİN ÜRETİM SÜRECİ

Son soru en güçlü olanıdır. Bir belgenin neden yazıldığını sormak, onun neyi gizlediğini de gösterir. Dedektifler için şu da eklenir: “Dedektifler, bu süreçlerin tamamında bilimsel yöntemler izlemek ve mesleki etik ilkelere uygun davranmak zorundadır.” Aynısı tarihçi için de geçerlidir; ünitenin son bölümü bunun üzerine.

Süreç şöyle tarif edilir: “Tarihsel bilginin üretim sürecindeki aşamalarda nesnel bir yaklaşım benimsenir, gözlem ve deney yapmanın dışında birçok bilimsel yöntem uygulanır. Fen bilimlerinde ve diğer sosyal bilimlerde olduğu gibi sistemli bir şekilde veri toplanır ve bu veriler analiz edilir. Bu süreçte diğer bilim dallarından da yararlanılır.” Cümledeki kilit ifade “gözlem ve deney yapmanın dışında”dır: tarihçi deney yapamaz ama bu onun yöntemsiz çalıştığı anlamına gelmez.

Sınav tekrarında en çok karışan iki çift şudur: paleografi ↔ epigrafi (biri yazının kendisini, öteki kitabeyi inceler) ve diplomatik ↔ heraldik (biri resmî belgenin şeklini ve içeriğini, öteki üstündeki mühür, arma ve özel işaretleri inceler). Arama kutusuna bir bilim adı ya da tanımdan bir kelime yaz.

Aşağıdaki matriste her satır bir buluntudur. O buluntuyu okuyacak en uygun bilim dalını işaretle, sonra Denetle’ye bas. Her satırda tam bir doğru hücre vardır.

Listede en şaşırtıcı ad kimyadır. Tanım şudur: “Maddenin temel yapısını ve çeşitli özelliklerini inceleyen, karbon-14 tarihlendirme yöntemi ile de buluntuların yaşının belirlenmesine yardımcı olan bilim.” Yani bir kemiğin ya da parşömenin kaç yaşında olduğunu tarihçi değil, laboratuvar söyler. Bu ünitenin sonunda göreceğin Vinland Haritası olayı tam olarak böyle çözülmüştür.

kronik = olayların yıl yıl sırayla yazıldığı tarih kaydı. ferman = padişahın yazılı emri. berat = bir görevi ya da hakkı belgeleyen resmî yazı. menkıbe = din büyükleri hakkında anlatılan hikâye. kitabe = bir yapının üzerine kazınmış yazı.

Aşağıdaki her satır bir örnektir. Hangi türe girdiğini işaretle. Her satırda tam bir doğru hücre var.

Bu soru doğrudan sorulur: “Üç kıtaya yayılmış altı yüz yıllık bir geçmişin ayrıntılarını yalnızca resmî vesikaya dayanıp güvenerek anlamak ve açıklamak pek mümkün görünmüyor. Arşivlerdeki ‘tekemmül etmiş’ evraka ne derecede güvenilebilir? Tahrir defterleri, şer’iyye sicilleri, mühime defterleri, salnameler, vaka-i nüvist kayıtları vb. notlar tek başlarına geçmişi tüm ayrıntılarıyla yansıtabilirler mi?” Cevabı da veriyor: “Oysa maddesel kültür kalıntıları, eski kent ve köy yıkıntıları, tarihin yazılı belgelere hiç yansımamış birçok giz perdesini aralayabilecek, karanlık noktalara ışık saçabilecek kanıtlar barındırıyor derinlerinde.” Kısacası arkeoloji, arşivin sustuğu yerde konuşur.

vesika = belge. tahrir defteri = nüfus ve vergi sayım defteri. şer’iyye sicili = mahkeme kayıt defteri. salname = yıllık.

Bunun somut bir kazı örneği var: Harput (Elâzığ) İç Kale kazılarında bir Osmanlı evinden bir bölüm ve Osmanlı Dönemi’ne ait sikkeler bulunmuştur. Ayrıca Harput Kalesi’ndeki kazılar sonucunda Harput Zindanı’nın giriş kısmı 2007’de, tamamı 2009’da ortaya çıkarılmıştır. Asıl soru şu: bu buluntular Harput’un tarihini aydınlatmak için yeterli midir ve arkeoloji dışında hangi bilimlerden yararlanılmıştır? Sikkeler nümismatiğe, üstlerindeki yazılar paleografiye, malzemesi kimyaya, evin planı ise etnografyaya gider.

Altı aşamanın gerçek bir çalışmada nasıl işlediğine bakalım. Araştırmacı önce sorunu tespit ediyor: Fahreddin Paşa’nın “Medine Müdafaası” hakkındaki hatıra ve araştırmalar “hem dağınık, hem de konuyu tamamen ortaya koymaktan uzaktır.” Sonra kaynak topluyor: ATASE Arşivi’ndeki cerideler ve müteferrik yazışmalar, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki belgeler, süreli yayınlar ve hatta Fahreddin Paşa’nın oğullarıyla görüşülerek elde edilen orijinal resim ve belgeler. En dikkat çekici cümle ise sınırını itiraf etmesidir: “Konumuza dair İngiliz Arşivi’nde önemli sayıda belgenin bulunduğu bilinmektedir. Çalışma imkânı bulamadığımız bu arşiv belgelerini neşredilen dokümanlardan telafi etmeye çalıştık.” Ve “tasnif çalışmalarının neticelenmesinden sonra yeni belgelerin ortaya çıkması mümkündür” diye ekliyor — yani bu bilgi de değişebilir.

ceride = günü gününe tutulan kayıt defteri. müteferrik = dağınık, çeşitli. tasnif = sınıflandırma. neşredilmek = yayımlanmak. İki kurum notu da var: Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 16 Temmuz 2018’de kurulan Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığına bağlanmıştır; ATASE (Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Daire Başkanlığı) ise Kasım 2019’da kurulan Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı bünyesine dâhil edilmiştir. Ayrıca Atatürk Kitaplığı’ndaki Fahreddin Paşa Koleksiyonu’nda 3875 adet kaynak eser bulunmaktadır.

Aynı kitabın ikinci baskısı neden farklıdır: “Birinci baskıda İstanbul Üniversitesi’nin Nadir Eserler Kütüphanesi’nin kapalı olmasından dolayı ulaşamadığım yazma seyahatnamelere ulaştım. Birinci baskıda eserlere ulaşamamamdan kaynaklanan yanlış ve eksiklerimi düzeltme imkânı buldum.” Bir kütüphanenin kapalı olması bile tarihsel bilgiyi değiştirebiliyor.

En somut “kaynak yorumlama” örneği şudur. Ayasofya’daki bir mozaik panelin yapım tarihini belirleyecek “doğrudan kaynak olabilecek herhangi bir belge ya da teknik bulgu yoktur.” O zaman ne yapılır? Mozaikte betimlenen kişilerin bilinen tarihleri kullanılır ve aralık adım adım daraltılır:

Zincirin son halkası da açık: 1122 tarihinin kendisi de bir yoruma dayanır — II. Ioannes’in saray methiyecisi Theodoros Prodromos’un taç giyme töreni anlatısına ve II. Ioannes’in 1122’de Peçeneklere karşı kazandığı zaferden sonra oğlunu müşterek imparator ilan ettiği görüşüne. Yani bir tarih, başka bir tarihin yorumuna dayanıyor.

Bir tarihçinin kendi yorumunu metne nasıl kattığına bakalım. Yazar önce olguyu veriyor: “1162 yılında sultan II. Kılıç Arslan İstanbul’a giderek Manuel’i ziyaret etti. Büyük saygı ve ikram gördü.” Sonra kendi cümlesini kuruyor: “bana, bir ölçüde Manuel’in bu barışı satın almış olduğunu söylemek de, pekâlâ mümkün görünmektedir.” “Bana… mümkün görünmektedir” ifadesi bir belge değil, bir yorumdur — ve yazar bunu gizlemiyor. Sonra yorumunu kanıtla destekliyor: Niketas’ın kaydına göre sultan, Sebaste ve civarını geri vermeyi vaat etmiştir; Sebaste Dinar’ın 64 km kuzeybatısında, bugün Selçikler’dir; demek ki bir buçuk yıl önce sefer düzenlenen bu bölge yeniden Türklerin eline geçmiştir. Yazarın çıkardığı sonuç: büyük ordularla yapılan seferler sırasında alınan yerler, sefer sona erdikten sonra elde tutulamıyordu.

Sahtecilik önce bir laboratuvarda değil, bir şüphede yakalandı. Haritada “Grönland Adası şaşırtıcı derecede doğru çizilmiş ve harita son derece sade ve basit bir şekilde tasarlanmıştı.” Uzmanlar “XV. yüzyıl şartları düşünüldüğünde bunun pek mümkün olmayacağını” düşündüler ve ancak ondan sonra parşömen, mürekkep ve yazılar üzerinde testler yaptılar. Yani ilk araç yine sorudur: bu kaynak, ait olduğu iddia edilen dönemin şartlarıyla uyuşuyor mu?

Sahte kabul edilmeden önce ne iddia ediliyordu? 1959’da kimliği bilinmeyen bir kişi tarafından Yale Üniversitesine bağışlanan harita, uzun süre Kuzey Amerika’nın kuzeydoğu kıyısını da (Vinland Bölgesi) içine alan en eski Avrupa haritası kabul edildi. Araştırmacılar buna dayanarak Vikinglerin Amerika kıtasına Kristof Kolomb’dan çok önce geldiğini, hatta Kolomb’un da bu haritadan yararlandığını iddia etti. Sahte bir belgeye dayanan bir araştırma, bütün bir keşif tarihini yanlış yazabilirdi.

Çok bilinen bir tarih efsanesi de var: “Osmanlı tarihinde üzerinde düşünülmeden tartışılan konuların en başta geleni, matbaanın Türkiye’ye geç gelmesi meselesidir.” Yaygın iki açıklama vardır: matbaanın günah sayıldığı ve hattatların boykot ettiği. Yazar ikisini de reddediyor:

Buradaki yöntem dersi: bir iddiayı çürütmek için her zaman yeni belge gerekmez. Bazen iddianın kendi içindeki sayıyı kontrol etmek yeter.

İkinci metin, çarpıtmanın nasıl işlediğini gösteriyor: “Burada, Ermeni sorununa yönelik sahte bir tarih kurmak için, çeşitli malzemeler kabul edilmiştir, bunlar siyasî belgelerdir ve siyasî amaçlara göre oluşturulmuşlardır. Taşnak Gazetesinde çıkmış makaleler ya da İngiliz propaganda ofisinin ürettiği bazı belgeler kullanılır. Halbuki bunlar tarihte birer belge olarak kabul edilmez.” Yazarın sonucu: “Burada gerçek tarihin nasıl yapılacağını bilmeyen kişiler, bütün bu yalanların gerçek olduğuna inanmaya başlamışlardır.” Bir gazete yazısı ya da propaganda metni o dönemin propagandasının kanıtıdır, anlattığı olayın kanıtı değildir. İkisini karıştırmak en sık yapılan hatadır.

Bir araştırmacının doğru yöntemi nasıl kurduğuna bakalım. Yazar önce mevcut çalışmaları inceliyor ve sorunu tespit ediyor: “İkisi de tarihi olmayan, magazin moda gazeteciliği yapan isimler tarafından yazılmıştı. Bunlar bilimsel araştırma değil, romandı ve vahim bilgi hataları içeriyordu. Türk düşmanlığı üzerine kurgulanmış, çarpıtılmış bilgilerle kaleme alınmışlardı.” Sonra yabancı dildeki çalışmalara bakıyor ve “her birinin Gertrude Bell portresini farklı çizdiğini” görüyor. Kendi hedefini şöyle koyuyor: “eski bilgileri tekrar etmek değil tam tersine belgelere dayalı özgün bir çalışma ortaya çıkarmaktı.” Ve en önemlisi, ne yaptığını önsözde açıklıyor: daha önce kimlerin yazdığını ve eksikliğin ne olduğunu belirtiyor. Bell’le ilgili iki birinci elden kaynak da var: Bell’in Aralık 1899’da Kudüs’te çektiği fotoğraf ve babası Sir Hugh Bell’e 12 Nisan 1921’de yazdığı mektup (ikisi de Newcastle Üniversitesi’ndedir).

Adıyla sayılan dört tutum şudur: çarpıtma, algı oluşturma, yönlendirme, görmezden gelme. Dördü de aynı kapıya çıkar: kaynakların bir kısmı seçilip bir kısmı gizlenirse ortaya çıkan metin tarih değil, propaganda olur. Bu tutumların sonuçları toplumlar, milletler ve devletler açısından değerlendirilmelidir — çünkü sahte tarih yalnız bir kitabı değil, insanların birbirine bakışını da bozar.