AYT EDEBİYAT · ÜNİTE 24 · CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK ROMANI

Cumhuriyet Dönemi’nin ilk yıllarında Millî Edebiyat sanatçıları eser vermeye devam etmiştir: Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri Güntekin, Halide Edip Adıvar, Refik Halit Karay.

Bu dönemde daha çok gözlemci gerçekçiliğe dayalı romanlar yazılmıştır: Peyami Safa, Mithat Cemal Kuntay, Abdülhak Şinasi Hisar, Sadri Ertem, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ercüment Ekrem Talu, Sabahattin Ali.

Bu dönemde romanlarda en çok işlenen konular: Kurtuluş Savaşı, yanlış Batılılaşma, Cumhuriyet devrimleri, yeni kurum ve değerler.

Bir noktaya tıkla: o evrede kimlerin yazdığı, hangi konuların işlendiği ve hangi eğilimlerin öne çıktığı yazılır.

Merkezde Cumhuriyet Dönemi romanı, çevrede dört eğilim ve 1980 sonrasının postmodern romanı. Bir kola tıkla: o eğilimin kadrosu ve ayırt edici özellikleri yazılır.

Millî ve Dinî Duyarlılığı Yansıtan Roman: Hüseyin Nihal Atsız · Mustafa Necati Sepetçioğlu · Bahaeddin Özkişi · Münevver Ayaşlı · Emine Işınsu · Sevinç Çokum.

Bireyin İç Dünyasını Esas Alan Roman: Peyami Safa · Abdülhak Şinasi Hisar · Ahmet Hamdi Tanpınar · Tarık Buğra · Safiye Erol · Samiha Ayverdi.

Toplumcu Gerçekçi Roman: Kemal Tahir · Orhan Kemal · Yaşar Kemal · Samim Kocagöz · Fakir Baykurt · Sabahattin Ali · Necati Cumalı · Aziz Nesin.

Modernist Roman: Yusuf Atılgan · Oğuz Atay · Ferit Edgü · Adalet Ağaoğlu · Haldun Taner · Bilge Karasu · Vüs’at O. Bener.

1980 Sonrası Postmodern Roman: İhsan Oktay Anar · Hasan Ali Toptaş · Nedim Gürsel · Orhan Pamuk · Pınar Kür · Selim İleri · İnci Aral · Latife Tekin · Buket Uzuner · Füruzan.

Ayrıca şu hatırlatılır: 1950-1980 yılları arasında Oktay Akbal ve Safiye Erol gibi yazarlarımız da roman türünde eserler vermişlerdir.

Kurtuluş Savaşı’nı konu edinen romanlar: Küçük Ağa · Yaban · Ankara · Ateşten Gömlek · Vurun Kahpeye · Sahnenin Dışındakiler.

Cumhuriyet Dönemi’nde değişimi kuşaklar üzerinden anlatan romanlar: Üç İstanbul (Mithat Cemal Kuntay) · Kiralık Konak (Yakup Kadri).

Bu iki liste birebir sorulur; ezberlenmesi kolay, atlanması pahalıdır.

• Millî Edebiyat zevk ve anlayışı devam ettirilmiştir.
• Romanlarda en çok işlenen konular: Kurtuluş Savaşı, yanlış Batılılaşma, Doğu-Batı çatışması, ahlak bozuklukları, halk-aydın ilişkisi, Atatürk ilke ve inkılapları.
• Eserlerde Anadolu ve Anadolu insanı anlatılmıştır.
• Romanlarda realizm akımının etkisi vardır.

Dikkat: aynı eğilimin hikâye kanadında Türk mitolojisi ve destanlardan gelen idealize karakter öne çıkarken, roman kanadında realizmin etkisi açıkça vurgulanır.

• Psikolojik tahliller yani ruh çözümlemeleri ön planda tutulmuştur.
• Eserlerde bireyin iç sıkıntıları, iletişimsizlik, bilinçaltı, toplumla çatışma, yalnızlık, yabancılaşma, bireyin kimlik sorunları, ülke meselelerinin birey üzerindeki etkisi, iki kültür arasında bocalama gibi konular işlenmiştir.

Her satırda tam bir doğru sütun var. Kadro budur; işaretle, sonra Denetle’ye bas.

Bazı isimler iki eğilimde birden sayılır ve bu bir hata değil, dönemin gerçeğidir: Sevinç Çokum hem millî-dinî duyarlılığı yansıtan roman kadrosunda hem 1980 sonrası postmodern roman kadrosunda geçer. Sabahattin Ali ve Necati Cumalı hem toplumcu gerçekçi yazarlar listesinde hem 1923-1950’nin gözlemci gerçekçi kadrosunda anılır. Peyami Safa, Abdülhak Şinasi Hisar ve Ahmet Hamdi Tanpınar 1923-1950’nin gözlemci gerçekçi kadrosunda da, bireyin iç dünyası kadrosunda da vardır. Füruzan ve Pınar Kür ise 1960 sonrası hikâyecileri arasında sayıldıkları hâlde roman ünitesinde postmodern kadrodadır. Soruda hangi ölçütün sorulduğuna bak.

Cumhuriyet Dönemi’nde köy yaşamındaki sorunlar, toprak kavgaları, ağa-köylü, imam-öğretmen, zengin-fakir çatışması, köyden kente göçün doğurduğu sorunlar, kentlerde yaşayan işçilerin yaşam mücadeleleri, darbeler ve hapishaneler gibi konuları işleyen romanlardır.

Toplumcu gerçekçilik 1930’lu yıllarda başlayıp 1980’lere kadar varlığını güçlü bir şekilde sürdürmüştür. Sadri Ertem’in Çıkrıklar Durunca romanı, toplumcu gerçekçi romanın ilk önemli yapıtı sayılır.

Her yazarın yanındaki im, sınavda o yazarı tek başına ele veren cümledir. Metin seçilebilir.

Bu eğilimde üçlemeler ayrıca sorulur; dört tanesi adıyla verilir:

Irazca üçlemesi (Fakir Baykurt): Yılanların Öcü · Irazca’nın Dirliği · Kara Ahmet Destanı.
Duisburg üçlemesi (Fakir Baykurt): Yüksek Fırınlar · Koca Ren · Yarım Ekmek.
Ege üçlemesi (Necati Cumalı): Tütün Zamanı (Zeliş) · Acı Tütün · Yağmurlar ve Topraklar.
Anadolu efsaneleri üçlemesi (Yaşar Kemal): Üç Anadolu Efsanesi · Ağrı Dağı Efsanesi · Binboğalar Efsanesi.

Bir de Dar Zamanlar üçlemesi vardır ama o modernist kanattadır: Adalet Ağaoğlu — Ölmeye Yatmak · Bir Düğün Gecesi · Hayır. Dört üçleme toplumcu, biri modernist: soruda karışır.

“Çukurova”, “hapishane”, “Almanya”, “mizah”, “üçleme” gibi bir sözcük dene; sütun süzgeciyle yalnız Romanları sütununda da arayabilirsin.

Bu ayrıca vurgulanır: Kemal Bilbaşar, Cemo ve Memo romanlarında Doğu Anadolu’daki ağa, şeyh, köylü ilişkisini anlatır. Diğer romanlarında Batı Anadolu kasabalarını anlatır. Soruda “Kemal Bilbaşar hangi bölgeyi anlatır?” denirse tek cevap yoktur; hangi roman sorulduğuna bakılır.

İkinci tuzak: Kemal Tahir’in romanları ikiye ayrılır — köy romanları (Rahmet Yolları Kesti, Sağırdere, Köyün Kamburu, Yedi Çınar Yaylası, Kadınlar Koğuşu…) ve tarihî romanları (Devlet Ana, Yorgun Savaşçı, Esir Şehrin İnsanları, Kurt Kanunu…). Bir soruda “Kemal Tahir tarihî roman da yazmıştır” denirse doğrudur.

Modernizm, 19. yüzyılda ortaya çıkan ve yaşamın kavranması zor gerçeklerden oluştuğunu, bundan dolayı olduğu gibi kavranamayacağını savunan sanat akımıdır. Eserlerde bireyin bunalımı, toplumla çatışması, yalnızlığı, huzursuzluğu, topluma yabancılaşması anlatılır.

Postmodernizm, II. Dünya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan ve modernizmin karamsar havasını yarı olumluluğa, yarı alaycılığa bırakmış hâlidir. Adı “modernizmden sonra gelen” anlamını taşır.

Modernist ve postmodernist roman Türk edebiyatında 1970’lerden itibaren etkili olmuştur.

Her düğmede bir ölçüt seçilir; iki kutu o ölçüte göre karşılaştırılır ve altta ayrımın nerede eridiği yazar.

Yusuf Atılgan; yalnız, bunalımlı, kendine ve topluma yabancılaşmış bireyi modern anlatım teknikleri ile anlatmıştır. Aylak Adam · Anayurt Oteli · Canistan.

Ferit Edgü, edebiyatımızda küçürek hikâyenin öncüsü olarak bilinir. Kimse · O (Hakkari’de Bir Mevsim) · Eylülün Gölgesinde.

Oğuz Atay, modern romanın öncüsü olan yazar; romanlarında yaşadığı toplumun yerleşik kurallarına uyum sağlayamayan aydın kişileri anlatır. Tutunamayanlar · Bir Bilim Adamının Romanı · Tehlikeli Oyunlar.

Adalet Ağaoğlu, 1950’li yıllardan itibaren toplumda görülen değişimleri, yanlış Batılılaşmayı eleştirel ve zaman zaman da ironik bir biçimde anlatır. Ölmeye Yatmak · Bir Düğün Gecesi · Hayır (Dar Zamanlar üçlemesi) · Fikrimin İnce Gülü.

Latife Tekin; romanlarında köyden kente göç, çarpık kent yaşamı, kendine ve topluma yabancılaşan birey konularını gerçeküstücü bir yaklaşımla ele almıştır. Sevgili Arsız Ölüm · Berci Kristin Çöp Masalları · Gece Dersleri · Buzdan Kılıçlar · Aşk İşaretleri · Ormanda Ölüm Yokmuş · Unutma Bahçesi · Muinar · Manves City · Sürüklenme · Zamansız.

Bilge Karasu; romanlarında yalnız ve iletişim kuramayan bireyi; sevgi, dostluk, yalnızlık, inanç, tutku gibi kavramları imgesel bir dille anlatmıştır. Gece · Kılavuz.

Vüs’at O. Bener; romanlarında hayatın önemsiz ayrıntılarına, yabancılaşmaya, aşka ve varoluşsal sorgulamalara yer vermiştir. Buzul Çağının Virüsü · Bay Muannit Sahtegi’nin Notları.

Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar romanında Mühendis Turgut Özben, intihar eden arkadaşı Selim’i araştırırken onunla kendi arasındaki benzerlikleri keşfeder. Eserde güçlü bir ironi ile yazar, kendi mensup olduğu çevrenin de eleştirisini yapar. Eser; ele aldığı konu, konuyu işleyiş tarzı ve iç monolog, bilinç akışı gibi yeni anlatım tekniklerini kullanması açısından önemlidir. Eser hem modernist hem de postmodernist özellikler taşır.

Bu son cümle sınav için kritiktir: Tutunamayanlar “modernist mi postmodernist mi” diye sorulursa ikisi birden cevabı aranır. Ünite 22’deki “ilkler” listesinde ise ilk postmodern roman olarak geçer.

Aşağıdaki cümlelerin her biri bir eğilimin özelliğini anlatıyor. Eğilimi ele veren anahtar sözcüğü işaretle.

Ünitenin bütün yazarları ve romanları tek tabloda. “üçleme”, “Çukurova”, “postmodern”, “Huzur” gibi bir sözcük dene.

Kural açıktır: Postmodernist sanatçılar; modernizm akımında da kullanılan metinler arasılık, kolaj, pastiş, parodi, üst kurmaca gibi anlatım tekniklerini kullanmışlardır. Yani teknik listesi ayırt edici değildir. Ayırt edici olan üstkurmacadır: o, postmodernist romanın ayırt edici özelliği sayılır. Bir de ton ayırt eder: modernizm karamsardır, postmodernizm o karamsarlığı yarı olumluluğa, yarı alaycılığa bırakmıştır.