AYT EDEBİYAT · ÜNİTE 20 · TANZİMAT ÖNCESİNDEN MİLLÎ EDEBİYAT’A TÜRK HİKÂYESİ

Halk hikâyeleri destan tipi (bazı tarihî kişiliklerin kahramanlıklarını işleyen) ve aşk temalı (halk arasında tanınmış kişilerin aşklarını anlatan) olmak üzere iki başlıkta ele alınabilir.

Kerem ile Aslı, Arzu ile Kamber, Tahir ile Zühre, Garip ile Şahsenem, Emrah ile Selvihan, Asuman ile Zeycan, Kirman Şah, Köroğlu önemli halk hikâyesi örnekleridir.

Halk hikâyesi anlatan kişiye “hikâyeci, âşık, hikâyeci âşık” gibi isimler verilmiştir. Âşıklar ve meddahlar; hikâyeleri kahvehanelerde, köy odalarında, düğünlerde anlatarak bu hikâyelerin yayılmasında etkin rol oynamıştır. Bu geleneği yakın zamanda Şeref Taşlıova, İsmail Azerî, Nuri Çırağı gibi âşıklar devam ettirmiştir.

Anlatıcılar; kimi zaman bu hikâyelere yeni maceralar, olaylar, kahramanlar eklemiş; böylelikle halk hikâyelerinin varyantları oluşmuştur. Hikâyeler belirli bir geleneğe bağlı olarak anlatılır, anlatımda genellikle kalıplaşmış ifadeler kullanılır.

Türün en çok bilinen örnekleri Hz. Ali, Hz. Hamza ve Battal Gazi’nin kahramanlıklarını konu alan cenknamelerdir. Bu kitaplar içinde en çok okunanlar ise Hz. Ali’nin cenklerini anlatan Hayber Kalesi ve Kan Kalesi’dir.

Bu cenknamelerde Hz. Ali’nin kahramanlıkları, kerametleri ve onun çevresinde gelişen olaylar anlatılır. Hz. Ali; Allah yolunda savaşan, halkı zalimlerden koruyan, olağanüstü güçleri olan, halkın sevdiği, mert, cesur ve cömert bir kahramandır. Onun için Allah’ın aslanı, yiğitlerin şahı, dinin kılıcı gibi sıfatlar kullanılır.

Cenknameler, önceleri manzum şekilde yazılmışken 15. yüzyıldan itibaren mensur örneklere de rastlanır. Yani tür manzumdan mensura doğru bir yol izler.

Cenkname de halk hikâyesi gibi nazım-nesir karışıktır ve destan tipi halk hikâyesi grubuna girer. Ayıran nokta: cenknamenin konusu tarihî bir savaş ve Müslüman bir kahramandır.

Mesnevilerde genellikle aşk, kahramanlık konularıyla dinî-tasavvufi konular işlenmiştir. Mesnevi XV. yüzyıl ve sonrasında büyük bir gelişme göstermiş, mesnevilerin sayıları artmış ve konuları çeşitlenmiştir.

Divan edebiyatında aynı şaire ait beş mesnevinin bir araya getirilmesiyle oluşturulan eserlere hamse denir. Türk edebiyatında hamse sahibi ilk şair Ali Şir Nevai’dir.

Türk edebiyatında bilinen ilk mesnevi, Yusuf Has Hacip tarafından XI. yüzyılda kaleme alınan Kutadgu Bilig adlı eserdir.

Mevlana’nın aslı Farsça olan Mesnevi adlı eseri de Türkçeye manzum ve mensur olarak defalarca çevrilmiş, açıklamaları yazılmış, sohbetleri ve dersleri yapılmış bir mesnevidir. Dikkat: “mesnevi” bir nazım şekli, “Mesnevi” ise Mevlana’nın eserinin adıdır.

Tanzimat Dönemi’nde hikâyeler, toplum için sanat anlayışıyla tamamen Fransız edebiyatı örnek alınarak oluşturulmuş eserlerdir. Sanatçılar, romantizmin etkisiyle toplumu bilgilendirmek amacıyla edebî eserleri bir araç olarak kullanmışlardır. Bu da o dönemde verilen eserlerin çoğunun teknik yönden kusurlu olmasına sebep olmuştur.

Bu hikâyelerde zaman zaman olayın akışı kesilerek okura seslenilmiştir. Bu, dönemin en tanınan teknik kusurudur ve doğrudan “araç olarak edebiyat” anlayışından doğar.

En çok işlenen konular: aile hayatı, yanlış Batılılaşma, esaret, ahlak, eğitim. Tanzimat Dönemi’nde olay hikâyeciliği ağır basar. Mekânlar genellikle İstanbul’dur. Hikâyelerde genellikle halkın konuşma diline ait özellikler görülür.

Tanzimat Birinci Dönem hikâyelerinde romantizm, İkinci Dönem hikâyelerinde ise realizm ve natüralizm etkilidir. Bu ayrım, dönem içi soruların en sık çıkanıdır.

Türk edebiyatında en çok eser veren ve “Yazı Makinesi” olarak tanınan sanatçı, “toplum için sanat” anlayışını benimsemiştir. Hikâyelerini Letâif-i Rivâyât (Türk edebiyatındaki ilk yerli hikâye örneklerini içerir) ve Kıssadan Hisse adıyla yayımlamıştır. Çoğunlukla romantizmin etkisinde yazdığı hikâyelerinde yanlış Batılılaşma, kadın, eğitim, kölelik, aşk ve evlilik gibi temaları işlemiştir. Olayın akışına müdahale etmiş; sık sık okuyucuya, bazen de kendine seslenmiştir. Dili halkın anlayacağı sade bir dildir.

Türk edebiyatında Batılı anlamda hikâyenin ilk örneği kabul edilen Küçük Şeyler’i yazmıştır. “Sanat için sanat” anlayışını benimsemiştir — Ahmet Mithat’ın tam tersi. Realizmin etkisinde yazdığı hikâyelerinde küçük, önemsiz konu ve olayları; insanın iç dünyasındaki hassasiyetleri işlemiştir. Hikâyelerinde -özellikle betimlemelerinde- ağır bir dil kullanmıştır. Hikâyeleri, romanına göre teknik açıdan güçlüdür.

Hikâye türünün edebiyatımızdaki ilk yetkin örneklerini vermiştir. Konuları: aşk, yoksulluk, aile içi problemler, hayvan sevgisi, esaret. Romanlarında İstanbul dışına çıkmayan sanatçı, hikâyelerinde Anadolu ve köy yaşamına yer vermiştir. Hikâyelerinin dili romanlarına göre daha sadedir. “Sanat için sanat” anlayışındadır. Muhsin Bey hikâyesinde romantik bir aşkı anlatırken hatıra tekniğiyle kaleme aldığı Şemsâ hikâyesinde kendi hayatından kesitler sunmuştur.

İlk hikâyelerinde romantizmden, sonrakilerde ise realizm ve natüralizmden etkilenmiştir. Hikâye konularını İstanbul dışına çıkarmış, eserlerinde sade bir dil kullanmıştır. Hikâyeleri: Yadigârlarım, Haspa, Zavallı Kız, Bir Hatıra, Sevda, Hâlâ Güzel, Seyyie-i Tesamüh.

Batılı anlamda yetkin hikâye örnekleri veren isimdir; Türk hikâyeciliğini Batılı örneklere tam anlamıyla yaklaştıran yazardır. Hikâyeleri: Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası, Bir Muhtıranın Son Yaprakları, Bir Yazın Tarihi, Solgun Demet, Sepette Bulunmuş, Onu Beklerken, Hepsinden Acı.

Eserlerinde Halit Ziya’nın etkisinde kalmıştır. Hikâyelerinde toplumsal konulara yer vermemiş; kadın, evlilik, ihanet, kıskançlık, hastalık, ölüm fikri ve bunların sebep olduğu kötümserlik gibi konuları işlemiştir. Şairane ve süslü bir üslup kullanmıştır. Hikâyeleri: Kadın İsterse, Aşıkâne, Bir Aşkın Tarihi, Son Emel, İhtizar, Pervaneler Gibi.

Hikâyelerinde İstanbul’da yaşayan azınlıkları, seçkin kişileri anlatmıştır. Hikâyeleri: Hayat-ı Muhayyel, Niçin Aldatırlarmış, Hayat-ı Hakikiye Sahneleri.

Edebiyatımızda natüralizmin önemli temsilcilerindendir. “Toplum için sanat” anlayışını benimsemiştir. Sokağı edebiyata taşıyan yazar olarak bilinir. Hikâyelerini herkesin kolayca okuyup anlayabileceği bir dille yazmıştır. Eserlerinde Ahmet Mithat geleneğini sürdürmüş, anlatımın akışına karışarak okuyucuya kendi duygu ve düşüncelerini aktarmıştır. Hikâyeleri: Kadınlar Vaizi, Katil Buse, Gönül Ticareti, Melek Sanmıştım Şeytanı, İki Hödüğün Seyahati.

Toplumsal ve siyasi sorunlar hikâyede işlenmeye başlanmıştır · yazıda konuşma dili hâkimdir · hikâyelerde realizme bağlı kalınmıştır · başarılı betimlemeler yapılmıştır · temalar: Anadolu insanının içinde bulunduğu ağır savaş koşullarının getirdiği acılar ve yoksulluk, Türkçülük, ilerleme-çağdaşlaşma, batıl inançlar ve cehalet · hikâyeler Maupassant tekniğine göre yazılmış ve kendilerinden sonra gelen hikâyecilere örnek olunmuştur.

Türk hikâyeciliğinde yeni bir çığır açmıştır. Millî Edebiyat akımının ve çağdaş Türk öykücülüğünün öncülerindendir; Maupassant tarzı öykünün temsilcilerindendir. Selanik’te çıkan Genç Kalemler dergisinde yayımladığı Yeni Lisan makalesinde sade halk dilini savunan bir idealist olarak yazı hayatına başlamıştır. Realizmin etkisiyle gerçekçi gözleme önem vermiş; tasvir ve tahlile değil olaya önem vermiş, olayları genelde beklenmedik bir sonla bitirmiştir.

Balkan Savaşı: Beyaz Lale, Bomba · Tarih: Başını Vermeyen Şehit, Topuz, Forsa, Pembe İncili Kaftan · Çocukluk ve gençlik anıları: Falaka, And, Kaşağı, İlk Namaz · Günlük hayat ve kişiler: Perili Köşk, Bahar ve Kelebekler, Yüksek Ökçeler. Bu dört küme sorularda doğrudan sorulur.

Refik Halit Karay, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Aka Gündüz dönemin hikâye türünde eser veren önemli isimleridir. (Yakup Kadri’nin soyadı ders kitabında “Karaosmanlığı” biçiminde dizilmiştir; doğrusu Karaosmanoğlu’dur.)

Aşk ve kahramanlık temalı, âşıklar, meddahlar ve kıssahan denilen hikâyeciler tarafından anlatılan, nazım-nesir karışık söylenen anonim hikâyelerdir. Nesir kısmında olaylar ve tasvirler, nazım kısmında duygular yer alır. Dil sade ve anlaşılırdır; masal, efsane, dua, beddua, deyim, atasözü örnekleri görülür. Destan tipi ve aşk temalı olmak üzere iki başlıkta ele alınır. Sözlü olarak aktarılmış, sonradan yazıya geçirilmiştir; anlatıcıların eklemeleriyle varyantlar oluşmuştur.

Destandan halk hikâyesine geçiş örneğidir. IX-XI. yüzyıllar arasında oluşmuş, XV. yüzyılın sonunda yazıya geçirilmiştir. Bir mukaddime (ön söz) ve on üç hikâyeden oluşur. Beş nüshası vardır: Dresden, Vatikan, Türkistan, Kazan, Bursa. Oğuzların kendi çekişmeleri; tabiatla, olağanüstü güçlerle ve düşmanlarla mücadeleleri anlatılır.

Müslümanlarla Müslüman olmayanlar arasındaki tarihî savaşların ve Müslüman kahramanın yiğitliklerinin olağanüstü ögelerle süslenerek nazım-nesir karışık anlatıldığı eserlerdir; destan tipi halk hikâyesi grubuna girer. En bilinenleri Hz. Ali, Hz. Hamza, Battal Gazi cenknameleri; en çok okunanlar Hayber Kalesi ve Kan Kalesi. Hz. Ali için Allah’ın aslanı, yiğitlerin şahı, dinin kılıcı sıfatları kullanılır. Önce manzum, 15. yüzyıldan itibaren mensur örneklere de rastlanır.

Sözlük anlamı “ikişer, ikişerli”; Arapça bir kelimedir. Her beyti kendi içinde kafiyeli (aa bb cc), aruzun kısa kalıplarıyla yazılan divan edebiyatı nazım şeklidir. Beyit sayısında sınırlama yoktur; anlamın beyit içinde tamamlanması kolay ve uzun yazılmasını sağlar. Hikâye ve romanın yerini tutmuştur. Konular: aşk, kahramanlık, dinî-tasavvufi. XV. yüzyıl ve sonrasında büyük gelişme göstermiştir.

Hamse: aynı şaire ait beş mesnevinin bir araya getirilmesiyle oluşan eser. Türk edebiyatında hamse sahibi ilk şair: Ali Şir Nevai. Bilinen ilk mesnevi: Kutadgu Bilig — Yusuf Has Hacip, XI. yüzyıl. Mevlana’nın Mesnevi’si aslı Farsçadır; Türkçeye manzum ve mensur olarak defalarca çevrilmiştir.

Yunus Emre — Risaletü’n-Nushiyye · Âşık Paşa — Garibname · Ahmedi — İskendername · Süleyman Çelebi — Vesiletü’n-Necat (Mevlid) · Şeyhi — Harname · Fuzuli — Leyla vü Mecnun · Nabi — Hayriye, Hayrabad · Şeyh Galip — Hüsn ü Aşk · Şeyyad Hamza — Yûsuf ve Zelihâ.

Toplum için sanat; tamamen Fransız edebiyatı örnek alındı. Romantizmin etkisiyle edebî eserler bir araç olarak kullanıldı; bu yüzden eserlerin çoğu teknik yönden kusurludur. Olayın akışı kesilerek okura seslenilir. Konular: aile hayatı, yanlış Batılılaşma, esaret, ahlak, eğitim. Olay hikâyeciliği ağır basar, mekân genellikle İstanbul, dilde halkın konuşma diline ait özellikler görülür. Birinci Dönem: romantizm · İkinci Dönem: realizm ve natüralizm.

Ahmet Mithat Efendi — “Yazı Makinesi”, en çok eser veren; toplum için sanat; Letâif-i Rivâyât (ilk yerli hikâye örnekleri), Kıssadan Hisse; okuyucuya ve kendine seslenir.
Sami Paşazade Sezai — Küçük Şeyler (Batılı anlamda ilk hikâye örneği); sanat için sanat; realizm; ağır dil; hikâyeleri romanına göre teknik açıdan güçlü.
Recaizade Mahmut Ekrem — hikâyenin ilk yetkin örnekleri; sanat için sanat; romanlarında İstanbul dışına çıkmaz ama hikâyelerinde Anadolu ve köy; Muhsin Bey (romantik aşk), Şemsâ (hatıra tekniği).
Nabizâde Nazım — önce romantizm, sonra realizm ve natüralizm; konuları İstanbul dışına çıkardı; sade dil.

Geleneksel anlayışlar terk edildi, hikâye biçim ve içerik olarak olgunlaştı, anlatımda estetiğe önem verildi. Halit Ziya Uşaklıgil Batılı anlamda yetkin örnekler verdi; tür ustaca kurgulanmış hâle geldi. Betimlemeler işlevsellik kazandı (olayın anlaşılması için araç); toplumsal ve siyasal konulardan uzak durulup bireysel konular işlendi; realizm etkilidir; dil romanlara göre daha sadedir.

Halit Ziya Uşaklıgil — Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası, Solgun Demet, Sepette Bulunmuş, Onu Beklerken, Hepsinden Acı.
Mehmet Rauf — Halit Ziya’nın etkisinde; toplumsal konulara yer vermez; kadın, evlilik, ihanet, kıskançlık, hastalık, ölüm ve kötümserlik; şairane ve süslü üslup; Kadın İsterse, İhtizar, Pervaneler Gibi.
Hüseyin Cahit Yalçın — İstanbul’daki azınlıklar ve seçkin kişiler; Hayat-ı Muhayyel, Niçin Aldatırlarmış, Hayat-ı Hakikiye Sahneleri.
Hüseyin Rahmi Gürpınar — natüralizmin önemli temsilcisi; toplum için sanat; “sokağı edebiyata taşıyan yazar”; Ahmet Mithat geleneğini sürdürür, anlatımın akışına karışır.

Türkçülük akımı ve “edebiyatta ulusal kaynaklara dönme” düşüncesi. Sade dil ve hece ölçüsüyle yerli hayatı yansıtma. Dilde sadeleşme 1911’de Genç Kalemler dergisindeki Yeni Lisan makalesiyle başladı; amaç konuşma dilini yazı dili hâline getirmek. Ortak amaç: ülke sorunlarına ağırlık vermek, üstesinden gelebilecek kahramanlar ve düşünceler geliştirmek, betimleme ve çözümlemede gerçekçiliğe gitmek. Teknik yönden başarılı hikâyeler; realizme bağlılık; Maupassant tekniği.

Türk hikâyeciliğinde yeni bir çığır açmıştır. Çağdaş Türk öykücülüğünün öncülerinden; Maupassant tarzı öykünün temsilcisi. Selanik’te çıkan Genç Kalemler dergisindeki Yeni Lisan makalesiyle yazı hayatına başladı. Tasvir ve tahlile değil olaya önem verir, beklenmedik sonla bitirir. Balkan Savaşı: Beyaz Lale, Bomba · tarih: Başını Vermeyen Şehit, Topuz, Forsa, Pembe İncili Kaftan · anılar: Falaka, And, Kaşağı, İlk Namaz · günlük hayat: Perili Köşk, Bahar ve Kelebekler, Yüksek Ökçeler.

Refik Halit Karay — olay hikâyeciliğinin öncüleri arasında; İstanbul’un kenar semtleri ve Anadolu kasabaları; Memleket Hikâyeleri, Gurbet Hikâyeleri.
Yakup Kadri Karaosmanoğlu — Bir Serencam ve Rahmet (Servetifünun zevki, ferdî ve ailevi konular), Millî Savaş Hikâyeleri (toplum meseleleri).
Halide Edip Adıvar — Harap Mabetler (ölüm, yaşam, inanç, felsefe), Dağa Çıkan Kurt (Birinci Dünya Savaşı sonu, Yunan işgali, ateşkes).
Reşat Nuri Güntekin — yurdun çeşitli yerlerindeki görünümler, bozulan insani değerler, yanlış Batılılaşma, batıl inanışlar; Eski Ahbap, Tanrı Misafiri, Sönmüş Yıldızlar, Roçild Bey.
Aka Gündüz — Türk Kalbi, Türk’ün Kitabı; Türklük gurur ve bilinci, sıla hasreti.