Beş unsur, bir tür: Roman
Roman ünitesi ezber gibi görünür ama aslında beş yapı unsuru (olay örgüsü · kişiler · mekân · zaman · anlatıcı ve bakış açısı) ile bir avuç anlatım tekniğinden ibarettir. Buna tip / karakter ayrımı, üç bakış açısı ve “ilk”ler listesi eklenince ünite biter. Aşağıdaki panolar bu üçünü ayrı ayrı çalıştırır; roman türlerini de aranabilir bir tabloya koyduk.
Yaşanmış ya da yaşanabilir olayları; yer, zaman, mekân ve kişi unsurlarıyla estetik biçimde anlatan yazı türüne roman denir. Gerçek yaşam yansıtılmaya çalışılırken anlatılan olay, çevre, kişiler geniş ve ayrıntılı verilir. Ana olay etrafında küçük olaylar da vardır. Romanın asıl kişisine başkahraman veya ana karakter denir.
Roman hikâyeden üç noktada ayrılır: olay ve kişilere, tahlil ve tasvirlere, bir ana olay etrafında birçok küçük olaya yer verme bakımından. Yani ayrım tür değil ölçek ve derinlik ayrımıdır.
Romanlar; serim, düğüm, çözüm planıyla yazılır.
Serim (Giriş): Bu bölümde
olayın geçtiği mekân ve kişiler tanıtılır.
Düğüm (Gelişme): Romanın bütün yönleriyle anlatıldığı en geniş bölümüdür.
Çözüm (Sonuç): Merak unsurunun bir sonuca bağlanarak giderildiği bölümdür.
• Roman türünün ilk başarılı örneği, İspanyol yazar Cervantes’in
16. yüzyılın sonlarına doğru yazdığı Don Kişot adlı eserdir.
• Tanzimat’tan önce roman türünün yerini mesneviler ve halk hikâyeleri tutmaktadır.
• Roman, Türk edebiyatına Tanzimat’la girmiştir.
• Romanın teknik açıdan kusursuz ilk örnekleri Servetifünun Dönemi’nde verilmiştir.
Bu dört cümle, ünite 23’ün (Tanzimat’tan Millî Edebiyat’a Türk Romanı) da giriş cümleleridir; iki ünite burada birleşir.
Aranabilir tablo. “ilk realist”, “polisiye”, “Oğuz Atay” gibi bir sözcük yaz; sayaç kaç kaydın kaldığını gösterir. Sütun süzgeciyle yalnız Eser ya da yalnız Yazar sütununda arayabilirsin.
1. İlk roman çevirisi Telemaktır (Yusuf Kamil Paşa), ilk yerli roman
ise Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (Şemsettin Sami). “Çeviri” ile “yerli” aynı soruda
verilirse ikisi de doğrudur, farkı soru kökü belirler.
2. İlk edebî roman İntibah, ilk tarihî roman Cezmi — ikisi de
Namık Kemal’indir.
3. İlk realist roman Araba Sevdası (Recaizade), ama Batılı tekniği
yakalayan romanlar Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnudur (Halit Ziya). Biri “ilk”,
öteki “teknik olarak olgun” demektir.
Merkezde romanın yapı unsurları, çevrede beş kol. Bir kola tıkla: o unsurun tanımı ve sınavda sorulan ayrıntısı yazılır. Seçili kol renklenir, ötekiler soluk kalır.
Olayların, yazar tarafından kurgulanarak sunulmasıdır. Romanlar, temel bir olay etrafında gelişen ve iç içe geçmiş çok sayıda olaydan oluşur. Romanda anlatılan olaylar hayattan alınabileceği gibi tarihten ve anılardan da alınabilir.
Romanlardaki kişilerin yaşadığı, olayların geçtiği yerdir. Romanda olayların geçtiği ve kişilerin yaşadığı yerler ayrıntılı şekilde verilir. Hikâyede mekân ana hatlarıyla verilirken romanda ayrıntıya inilmesi, iki türü ayıran ölçütlerdendir.
Romanlarda zaman kavramı belirgindir; olaylar belirli bir zaman diliminde yaşanır. Klasik romanda zaman kronolojik olarak verilir. Çağdaş romanda ise zamanlar arası geçiş yapılır ve iç içe değişik zaman dilimlerinden söz edilebilir.
Romanlarda olayları gerçekleştiren şahıslardır. Kişiler arasında başkarakter ve yardımcı karakterler bulunur. Şahıslar ayrıntılı olarak tanıtılır. Roman kişileri “tip” ve “karakter” olarak karşımıza çıkar — bu ayrım aşağıdaki panoda tek tek işleniyor.
Ünitenin en çok soru üreten ayrımı budur. Her düğmede bir ölçüt seçilir; iki kutu o ölçüte göre karşılaştırılır.
Anlatıcı, romanı okuyucuya sunan kişidir. Özetle anlatıcının tutumu, yazarın olaylara ve kişilere yaklaşımıdır. Kullanılan bakış açısına bağlı olarak da anlatıcının yaklaşımı olayları yönlendirir. Anlatıcı, okuyucu ile yazar arasında bağlantı sağlar.
Romanda kullanılan anlatım tutumları (mizahi, olumlu, tenkit edici vb.) romanın dil ve üslubuna yansır. Yazarın öznel veya nesnel anlatımı, olaylara verdiği tepki, olayların akışına müdahalesi de romanın verdiği mesajı etkiler.
Romanda birinci veya üçüncü kişi anlatıcı kullanılır. Anlatıcının konumuna “bakış açısı” denir. Anlatmaya bağlı metinlerde “hâkim, kahraman ve gözlemci” bakış açısı kullanılır:
1. Hâkim (Tanrısal / İlahi) Bakış Açısı: Genel olarak her şeyi bilendir. Yazara geniş imkân sağlar. Yazar bu sayede her şeyi bilir, görür, tahmin eder, hatta gelecekten haber verir.
2. Gözlemci (Müşahit) Bakış Açısı: Anlatıcı; gördüklerini, tanık olduklarını nesnel bir şekilde okuyucuya aktarır. Kişilerin iç dünyalarından bahsetmez, dolayısıyla tarafsız bir bakış açısıdır. Anlatım üçüncü kişinin ağzından yapılır.
3. Kahraman Bakış Açısı: Anlatıcının roman kahramanlarıyla özdeşleşmesi, dünyayı ve hayatı onların gözleriyle görmesi, onların bakışıyla algılamasıdır. Birinci kişi anlatıcı kullanılır.
Aşağıdaki cümlelerin her birinde bakış açısını ele veren bir sözcük var. Birinci kişi işaretlerini bir renkle, üçüncü kişi işaretlerini öteki renkle işaretle; sonra Denetle’ye bas. Takılırsan “Çözümü göster”e basabilirsin.
Her satırda tam bir doğru sütun var. İşaretle, Denetle’ye bas.
Hem hâkim hem gözlemci bakış açısında anlatım üçüncü kişinin ağzından yapılır; “o gitti, gördü, söyledi” demek tek başına ayırt etmez. Ayrımı yapan tek soru şudur: anlatıcı kişilerin iç dünyasını biliyor mu? Biliyorsa — hele gelecekten haber veriyorsa — hâkim; yalnızca gördüğünü nesnel biçimde aktarıyorsa gözlemci. Kahraman bakış açısı ise zaten birinci kişi anlatıcı kullandığı için ötekilerden kolay ayrılır.
Bir metnin daha önce yazılan metinlerden izler taşımasıdır. Postmodern romanlarda kullanılır. Metinler arasılık pastiş, parodi, ironi, kolaj, montaj gibi tekniklerden biri ya da birkaçı kullanılarak yapılır. Yani metinler arasılık bir çatıdır; aşağıdaki dördü onun yollarıdır.
Yedi düğme, yedi teknik. Her birinde tanım, çatısı (metinler arasılık mı, bağımsız mı) ve örnek yazılır. Canvas, tekniğin neyi neyden aldığını iki kutu ve bir okla gösterir.
Postmodern romanda çeşitli metin türlerinin biçim ve anlatım özelliklerinin taklit edilmesidir. Binbir Gece Masalları’nda ve halk hikâyelerinde anlatıcı, başkalarından dinlediklerini aktarır; bunu yaparken de “rivayet eder ki, derler ki” gibi kalıplaşmış ifadeler kullanır. İhsan Oktay Anar’ın Puslu Kıtalar Atlası adlı romanında biçim ve anlatım özellikleri açısından aynı tekniği kullanması bir pastiş örneğidir.
Postmodern romanda daha önce yazılmış bir metnin içerik yönünden örnek alınmasıdır. Bütüncül ya da kısmi olabilir. Nazan Bekiroğlu’nun Yûsuf ile Züleyha adlı romanı, içerik yönünden divan edebiyatındaki Yûsuf ile Züleyha mesnevilerini örnek aldığından bir parodi örneğidir.
Postmodern romanda birtakım olguları ya da eserleri alaycı bir anlatımla söz konusu etmektir. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanında önemsiz bir kurum olan Saatleri Ayarlama Enstitüsünü asrın en büyük, en faydalı kurumu şeklinde tanıtması bir ironi örneğidir.
Bir esere farklı metinlerden alınan parçaların yerleştirilmesidir. Bu parçalar bir resim olabileceği gibi mektup, gazete, anket gibi metin dışı herhangi bir şey de olabilir. Bu teknik, postmodern romana parçalanmışlık hissi vermek için kullanılır: metin bir yanda bir bütün olarak görünürken diğer yanda kopukluk hissi verir.
Postmodern roman ve öykülerde kullanılan, yazma sürecinin de romanın konularından biri olarak kurgulanmasına dayanan tekniktir. Romandaki bir kahramanın roman yazması, yazarın roman içinde birden fazla kurmacaya başvurması, romanın yazılış öyküsünün romana dâhil edilmesi gibi yollarla yapılabilir. Bu, postmodernist romanın ayırt edici özelliğidir.
Postmodern roman ve öyküde anlamı kuvvetlendirmek için yazarın bir kelime veya motifi sıkça tekrarlamasıdır. Alev Alatlı’nın Kâbus romanında bir sayfada on dört defa “Yüce Pir” ifadesini kullanması bir leitmotiv örneğidir.
Dördü metinler arasılığın yolu, ikisi bağımsız teknik. Her satırda bir doğru sütun var.
a) Konu: Romandaki duygu ve düşüncenin somut bir duruma bağlı olarak ele
alınmasıdır.
b) Tema: Romanda işlenen temel duygu, düşünce, ana konudur.
c) Çatışma: Romandaki karşıt duygu, düşünce ve isteklerin; kişilik
özelliklerinin bir arada sergilenmesi ile ortaya çıkan durumdur. Çatışma,
zıt karakterli kişiler ve kavramlar etrafında oluşur. Örnek: zengin-fakir,
işçi-patron çatışması.
d) Karşılaşma: Çatışmaları, olay halkalarını veya yeni durumları oluşturacak
şekilde kahramanların yüz yüze gelmeleridir.
Ayrıca: romanların çoğunun fikirsel bir yönü de vardır. Olayların, durumların ve davranışların nedenleri araştırılır; kişilerin psikolojik tahlilleri yapılır ve olayların sonuçları üzerinde durulursa romanın ana düşüncesi ve yardımcı düşünceleri belirlenebilir.
İkisi de eski bir metne yaslanır; ayrımı tek kelime yapar: pastiş biçimi taklit eder, parodi içeriği örnek alır. Puslu Kıtalar Atlası anlatım ve biçim özelliklerini (rivayet eder ki, derler ki) taklit ettiği için pastiştir; Yûsuf ile Züleyha konuyu aldığı için parodidir. Bir de çatışma ile karşılaşma karışır: çatışma bir durumdur (karşıt istekler bir aradadır), karşılaşma bir andır (kahramanlar yüz yüze gelir).
Roman iki ayrı ölçütle sınıflanır: konusuna göre (on tür + nehir roman) ve edebî akımına göre (altı tür). Merkezdeki düğmeyle ölçütü değiştir, kollara tıklayarak türü gez.
1. Tarihî Roman: Tarihteki olay ya da kişileri konu alan romanlardır. Yazar, tarihî gerçekleri kendi hayal gücüyle zenginleştirerek anlatır. Kahramanlar gerçek de hayalî de olabilir; ancak anlatılanlar tarihî olaylara genellikle uygun olmalıdır. Tarihî roman romantizm etkisindedir. İlk örneğini İskoç yazar Walter Scott, Waverley adlı eseriyle vermiştir. Daha sonra Gogol — Taras Bulba, Victor Hugo — Notre-Dame de Paris, Alexandre Dumas — Üç Silahşörler ve Monte Cristo Kontu, Walter Scott — Ivanhoe, Gustave Flaubert — Salambo türü zenginleştirmiştir. Türk edebiyatında Batılı anlamda ilk tarihî roman Namık Kemal’in Cezmi’sidir. Nihal Atsız’ın Bozkurtlar, Deli Kurt; Tarık Buğra’nın Küçük Ağa; Kemal Tahir’in Yorgun Savaşçı, Devlet Ana romanları da bu türe örnektir.
2. Macera (Serüven) Romanı: Çevremizde sıkça rastlanmayan, esrarengiz olayları anlatan romanlardır. Alexandre Dumas’ın Monte Cristo Kontu bu türün önemli örneğidir. Ahmet Mithat Efendi’nin Hasan Mellah adlı eseri Türk edebiyatındaki ilk örneğidir.
3. Polisiye Roman: Polisiye olayları konu edinen; aksiyon, gizem, heyecan, korku vb. ögeler içeren roman türüdür. Sir Arthur Conan Doyle’un Sherlock Holmes roman serisi bu türe örnektir. Türk edebiyatında Peyami Safa’nın Cingöz Recai roman serisi polisiye roman türündedir.
4. Sosyal Roman: Toplumsal ve siyasi olayları, inançları, gelenek ve görenekleri eleştirel ve bilimsel açıdan ele alıp anlatan romanlardır. Dünya edebiyatındaki ilk örneği Victor Hugo’nun Sefiller’idir. Türk edebiyatında Tanzimat Dönemi romanlarının çoğu; Yakup Kadri — Yaban, Halide Edip — Sonsuz Panayır, Reşat Nuri — Yaprak Dökümü, Yaşar Kemal — İnce Mehmed bu türe örnektir. Toplumdaki çeşitli inanç ve gelenekleri anlatan romanlara töre romanı denir; Halide Edip Adıvar’ın Sinekli Bakkal adlı eseri töre romanıdır.
5. Psikolojik Roman (Tahlil Romanı): İnsanın iç dünyasını, bilinçaltını, olayların insanın ruh dünyasına etkilerini anlatan roman türüdür. Dostoyevski — Suç ve Ceza, Knut Hamsun — Açlık dünya edebiyatından örneklerdir. Türk edebiyatında psikolojik romanın ilk örneği Mehmet Rauf’un Eylül’üdür. Peyami Safa — Dokuzuncu Hariciye Koğuşu ve Halide Edip — Handan da bu türdendir.
6. Otobiyografik Roman: Yazarın kendi yaşamını anlattığı romanlardır. Peyami Safa’nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu bu türün örneklerindendir.
7. Bilimkurgu Romanı: Gelecekte olabilecek olayları bilimsel bir yaklaşımla, hayal gücünü de kullanarak anlatan roman türüdür. Isaac Asimov’un Ben Robot romanı bu türe örnektir.
8. Fantastik Roman: Gerçeküstü olay, kişi ve yerleri konu alan roman türüdür. J. R. R. Tolkien — Yüzüklerin Efendisi roman serisi bu türdendir.
9. Egzotik Roman: Uzak ve yabancı ülkelerin doğa ve insanlarını konu edinen roman türüdür. Refik Halit’in Nilgün romanı egzotik özellikler taşır.
10. Biyografik Roman: Bir yazarın bir kişinin hayatını konu edindiği roman türüdür. Oğuz Atay’ın Bir Bilim Adamının Romanı türün başarılı bir örneğidir.
Nehir Roman: Bir kişinin hayatındaki gelişmeleri, toplumdaki değişimleri ya da tarihî bir olayı birden fazla cilt hâlinde anlatan romanlardır. Türk edebiyatında Yakup Kadri’nin Bir Sürgün, Hep O Şarkı, Kiralık Konak, Sodom ve Gomore, Nur Baba, Hüküm Gecesi, Yaban, Ankara, Panorama I-II; Yaşar Kemal’in Ölmez Otu, Ortadirek, Yer Demir Gök Bakır eserleri örnek gösterilebilir.
1. Klasik Roman: Akla ve sağduyuya dayanan romanlardır.
Fenelon — Telemak.
2. Romantik Roman: His ve hayal unsurlarının hâkim olduğu romanlardır.
Victor Hugo — Sefiller, Namık Kemal — İntibah.
3. Realist (Gerçekçi) Roman: Gözlem ve araştırmanın öne geçtiği, duygu ve
hayallerin gösterilmediği romanlardır. Stendhal — Kırmızı ve Siyah,
Tolstoy — Savaş ve Barış, Halit Ziya — Mai ve Siyah.
4. Natüralist (Doğalcı) Roman: Karakterlerin çevreleri ve sosyal sınıfları
üzerinde duran, insan davranışlarının arka planını oluşturan koşulları ve nedenleri
ortaya koymaya çalışan roman türüdür. Emile Zola — Germinal, Nana;
Nabizâde Nazım — Zehra; Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanları.
5. Egzistansiyalist Roman: İnsanın varoluşunun sorgulanması üzerine
kurulmuş romanlardır. Sartre — Bulantı.
6. Modern-Postmodern Roman: Geleneksel roman anlayışını reddeden ve farklı
anlatım teknikleri kullanan roman türleridir. Modern romana James Joyce —
Ulysses; postmodern romana Umberto Eco — Gülün Adı örnektir. Türk edebiyatında
Oğuz Atay, Orhan Pamuk, Latife Tekin, İhsan Oktay Anar gibi isimler bu türlerde
eserler vermişlerdir.
Ölçüt, tür, tanım ve örnekler tek tabloda. “töre”, “nehir”, “natüralist”, “Zola”, “Peyami Safa” gibi bir sözcük dene.
Bir eser birden fazla başlık altında geçebiliyor: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu hem psikolojik hem otobiyografik roman örneği olarak verilir; Monte Cristo Kontu hem tarihî romanı zenginleştiren eserler arasında hem macera romanının önemli örneği olarak sayılır; Sefiller hem sosyal romanın dünya edebiyatındaki ilk örneği hem romantik romanın örneğidir. Soruda hangi ölçütün sorulduğuna bak: konu mu, akım mı?
Her soruda bir tanım, bir örnek ya da bir “ilk” verilir; hangi kavrama ait olduğunu bulman gerekir. Sorular her turda karışır.
47 soruluk test · romanın tanımı ve serim-düğüm-çözüm planı, beş yapı unsuru, tip ile karakter ayrımı, hâkim/gözlemci/kahraman bakış açıları, metinler arasılık ile pastiş-parodi-ironi-kolaj, üstkurmaca ve leitmotiv, konusuna ve akımına göre roman çeşitleri, Türk romanında ilkler
Roman, yaşanmış ya da yaşanabilir olayları; yer, zaman, mekân ve kişi unsurlarıyla estetik biçimde anlatan yazı türüdür. Asıl kişi başkahraman / ana karakter. Plan: serim (mekân ve kişiler tanıtılır) · düğüm (en geniş bölüm) · çözüm (merak bir sonuca bağlanır). Hikâyeden farkı: olay ve kişiler, tahlil ve tasvirler, ana olay etrafındaki küçük olaylar.
İlk başarılı örnek: Cervantes — Don Kişot (16. yüzyılın sonlarına doğru). Tanzimat’tan önce romanın yerini mesneviler ve halk hikâyeleri tutar. Roman Türk edebiyatına Tanzimat’la girer. Teknik açıdan kusursuz ilk örnekler Servetifünun’da verilir.
Olay örgüsü (olayların kurgulanarak sunulması) · kişiler (tip ve karakter) · mekân (ayrıntılı verilir) · zaman (klasik romanda kronolojik, çağdaş romanda geçişli) · anlatıcı ve bakış açısı.
Tip: belli bir sınıfı ya da insan eğilimini temsil eden, evrensel ve genel özelliklere sahip kişiler — cimri, mirasyedi, aydın, öğretmen tipi. Karakter: olumlu-olumsuz yönleriyle verilen, belirli bir tip özelliği göstermeyen, yalnızca kendisini temsil eden kişiler. Bir zümreyi temsil etmez, kendine özgüdür, genel değildir; insanın iç çatışmalarını ve çıkmazlarını verme görevini yüklenir.
Hâkim (tanrısal/ilahi): her şeyi bilir, görür, tahmin eder, gelecekten haber verir; yazara geniş imkân sağlar. Gözlemci (müşahit): gördüğünü nesnel aktarır, iç dünyalardan bahsetmez, tarafsızdır, üçüncü kişi. Kahraman: anlatıcı kahramanla özdeşleşir, dünyayı onun gözüyle görür, birinci kişi.
Bir metnin daha önce yazılan metinlerden izler taşıması; postmodern romanda kullanılır. Yolları: pastiş (biçim ve anlatım taklidi — Puslu Kıtalar Atlası) · parodi (içerik örnek alınır — Yûsuf ile Züleyha) · ironi (alaycı anlatım — Saatleri Ayarlama Enstitüsü) · kolaj-montaj (mektup, gazete, anket, resim yerleştirme — parçalanmışlık hissi).
Üstkurmaca: yazma sürecinin de romanın konularından biri olarak kurgulanması — kahramanın roman yazması, romanın yazılış öyküsünün romana dâhil edilmesi. Postmodernist romanın ayırt edici özelliğidir. Leitmotiv: anlamı kuvvetlendirmek için bir kelime veya motifin sıkça tekrarlanması — Alev Alatlı, Kâbus, bir sayfada on dört defa “Yüce Pir”.
Konu: duygu ve düşüncenin somut bir duruma bağlı ele alınması. Tema: işlenen temel duygu, düşünce, ana konu. Çatışma: karşıt duygu, düşünce ve isteklerin bir arada sergilenmesiyle ortaya çıkan durum (zengin-fakir, işçi-patron). Karşılaşma: kahramanların yüz yüze gelmesi.
İlk roman çevirisi Telemak (Yusuf Kamil Paşa) · ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (Şemsettin Sami) · ilk edebî roman İntibah · ilk tarihî roman Cezmi (Namık Kemal) · ilk realist roman Araba Sevdası (Recaizade) · Batılı tekniği yakalayanlar Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu (Halit Ziya) · ilk köy romanı Karabibik (Nabizâde Nazım) · ilk polisiye Esrar-ı Cinayat (Ahmet Mithat) · ilk psikolojik Eylül (Mehmet Rauf) · ilk kadın romancı ve ilk eseri Muhadarat (Fatma Aliye Hanım) · Millî Mücadeleyi doğrudan işleyen ilk roman Ateşten Gömlek (Halide Edip) · ilk dış Türkleri konu alan Gönül Hanım (Ahmet Hikmet Müftüoğlu) · ilk iç monolog tarzı Bir Düğün Gecesi (Adalet Ağaoğlu) · ilk postmodern Tutunamayanlar (Oğuz Atay).
Konusuna göre: tarihî · macera · polisiye · sosyal (töre romanı burada) · psikolojik · otobiyografik · bilimkurgu · fantastik · egzotik · biyografik + nehir roman. Akımına göre: klasik · romantik · realist · natüralist · egzistansiyalist · modern-postmodern.