Divan şiiri 2: biçimi kafiyeden tanı
Bu ünitenin tamamı tek bir soruya hazırlık: “Aşağıdaki şiirin nazım biçimi hangisidir?” Cevap üç şeyden çıkar: şiirin nazım birimi (beyit mi, dörtlük mü, bent mi), kafiye şeması ve uzunluğu. Divan nazım biçimleri bu üç ölçütle ayrılır; hepsini yan yana koyup kafiye şemalarını çizerek çalışacağız. Sonra nazım türleri geliyor — onlar konuya bakar.
Divan edebiyatının nazım biçimleri nazım birimine göre üçe ayrılır: beyitlerle yazılanlar, dörtlüklerle yazılanlar, bentlerle yazılanlar. Nazım türleri ise bu biçimlerin içinde, konuya göre adlandırılır.
Bir kümeye tıkla: o kümenin nazım biçimleri ağaçta yanar, altta hepsinin kısa künyesi çıkar.
Ünitenin en çok işe yarayacak aracı bu. Bir nazım biçimine tıkla: kafiye şeması dize dize çizilir. Aynı harf aynı kafiye demektir; x serbest dizedir. Büyük harf nakarat (aynen tekrarlanan dize), kesik çizgili dize müstezattaki kısa dizedir (ziyade), ikinci renkteki beyit terkibibent/terciibentteki vasıta beytidir.
Kafiye şemasına bakarak biçimi ayırmanın hızlı yolu: aa, ba, ca… görüyorsan gazel ya da kasidedir (ayrım beyit sayısında: gazel 5-15, kaside 33-99). aa, bb, cc… görüyorsan mesnevidir. xa, xa… görüyorsan kıt’adır (matla beyti yoktur). aaxa görüyorsan rubai ya da tuyuğdur. Nakarat dizesi varsa şarkıdır. Uzun dizelerin altında kısa dizeler varsa müstezattır.
Gazelin her beytinin bir adı vardır ve bu adlar neredeyse her yıl sorulur. Bir ada tıkla: canvasta o beyit yanar.
Kaside baştan sona bir sıra izler. Bölüme tıkla: şeritte yeri yanar, altta ne yapıldığı yazar. Tegazzül her kasidede bulunmaz; bulunduğunda 5-12 beyit arasındadır.
Mesnevi on bölümden oluşabilir ama her mesnevide bu bölümlerin hepsi bulunmak zorunda değildir. Tabloda hem bölümler hem konu-eser eşleşmeleri var; arayarak çalış.
Dördü de beyitle yazılır ve üçünün kafiyesi birbirine benzer. Ayıran işaretler: gazel 5-15 beyit, matla beyti vardır, konu bütünlüğü genellikle yoktur. Kaside 33-99 beyit, övgü ya da yergi amaçlıdır. Kıt’anın matla beyti yoktur (xa, xa), anlam bütünlüğü vardır ve genellikle mahlassızdır. Müstezat zaten bir gazeldir; farkı kısa dizeler (ziyade) ve matla beytinin bulunmamasıdır.
İkinci tuzak: “şah beyit” hem gazelde hem kasidede kullanılır ama gazelde asıl adı beytülgazel, kasidede beytülkasid’dir. Taç beyit ise yalnız mahlas beytinin adıdır.
Her hücreye tıkla: boş → ✓ → ✗ → boş, sonra Denetle. Dört biçimin de nazım birimi dörtlüktür; ayrım bu üç ölçütte.
Üçü de tek dörtlük ve üçünün kafiyesi de aaxa. Ayrım şudur: mâni hece ölçüsüyle yazılır ve halk şiirine aittir; rubai ile tuyuğ aruzla yazılır ve divan şiirine aittir. Rubai ile tuyuğu ayıran şey ise köken: rubai İran edebiyatından alınmıştır, tuyuğ Türklerin divan şiirine kazandırdığı millî biçimdir ve cinaslı uyak kullanır.
Türklerin kazandırdığı iki biçim tuyuğ ve şarkıdır — bu ikisi birlikte sorulur.
İki biçimi ayıran tek şey vasıta beytinin davranışı. Düğmeye bas: solda terkibibent, sağda terciibent çizilir; her bendin sonundaki vasıta beyti terkibibentte değişir (bb, dd, ff), terciibentte aynen tekrarlanır (bb, bb, bb).
Bent, dize sayısına göre ad alır. Bu liste ezberlenmez, sayı kökünden türetilir: müselles “üçlü”, muhammes “beşli”, müseddes “altılı”, müsemmen “sekizli”, muaşşer “onlu”.
| Dize sayısı | Adı |
|---|---|
| Üç dizelik bentler | Müselles |
| Dört dizelik bentler | Terbi, taştir |
| Beş dizelik bentler | Muhammes, tahmis, tardiyye |
| Altı dizelik bentler | Müseddes, tesdis |
| Yedi dizelik bentler | Müsebba, tesbi |
| Sekiz dizelik bentler | Müsemmen, tesmin |
| Dokuz dizelik bentler | Mütessa, tetsi |
| On dizelik bentler | Muaşşer, ta’şir |
Nazım türü biçimi değil konuyu söyler. Aynı tür farklı biçimlerde yazılabilir: bir methiye kaside biçiminde de olabilir, mesnevinin bir bölümü de olabilir.
MÜNACAT: Allah’a yalvarıp yakarmak için yazılır.
TEVHİD: Allah’ın birliğini anlatmak için yazılır.
NAAT: Hz. Muhammed’i övmek için yazılır.
METHİYE: Devrin büyüklerini (han, vezir…) övmek için yazılır.
HİCVİYE: Bir kimseyi yermek amacıyla yazılır.
MERSİYE: Bir kimsenin ölümü üzerine yazılır.
Diğerleri: bahariye, ıydiye, sayfiye, ramazaniye…
Aşağıdaki satırlarda her türün amacını söyleyen anahtar kelimeyi işaretle: yalvarma, birlik, övgü, yergi, ölüm… Bu kelimeler türü ele veren işaretlerdir.
Divan şiirinin bütün nazım biçimleri ve türleri tek tabloda: nazım birimi, kafiye şeması, uzunluk ve ayırt edici işaret. Sütun süzgeciyle aramayı tek sütuna daraltabilirsin.
Mersiye divan edebiyatının nazım türüdür ve ölüm üzerine yazılır; halk edebiyatındaki karşılığı ağıt, İslamiyet öncesi Sözlü Dönem’deki karşılığı sagudur. Hicviyenin halk edebiyatındaki karşılığı da taşlamadır. Üç geleneği eşleştiren sorular bu satırlardan çıkar.
İkinci tuzak: methiye hem bir nazım türü hem kasidenin bir bölümüdür. Aynı kelime iki farklı yerde geçtiği için soru köküne dikkat et: “kasidenin asıl bölümü” deniyorsa bölüm, “övmek için yazılan tür” deniyorsa nazım türü sorulmuştur.
Her soruda bir kafiye şeması, bir beyit sayısı ya da bir özellik verilir; hangi nazım biçimine ya da türüne ait olduğunu bulman gerekir.
50 soruluk test · beyit, dörtlük ve bentle yazılan nazım biçimleri, kafiye şemaları, gazelin beyit adları, kasidenin altı bölümü, mesnevi bölümleri ve hamse, rubai-tuyuğ-şarkı-murabba ayrımı, terkibibent ve terciibentte vasıta beyti, divan edebiyatı nazım türleri
Beyitlerle: gazel, kaside, mesnevi, müstezat, kıt’a. Dörtlüklerle: rubai, tuyuğ, şarkı, murabba. Bentlerle: terkibibent, terciibent, diğerleri.
aa, ba, ca… gazel ve kaside · aa, bb, cc… mesnevi · xa, xa… kıt’a · aaxa rubai ve tuyuğ · aAaA, bbbA… şarkı · aaaa, bbba… murabba · …bb / …dd terkibibent · …bb / …bb terciibent.
5-15 beyit · en yaygın biçim · Arap şiirinden, İran etkisiyle · beyitler arası konu bütünlüğü genellikle yok · matla, makta, hüsnimatla, hüsnimakta, beytülgazel (şah beyit) · mahlas maktada ya da hüsnimaktada · musammat, yek-ahenk, yek-avaz · konusuna göre âşıkane, şuhane, rindane, sufiyane, hikemî.
33-99 beyit · övmek ya da yermek · redifine (Su Kasidesi) veya konusuna (tevhit, münacat, naat, methiye) göre adlandırılır · beyit adları: matla, makta, beytülkasid, taç beyit · bölümleri: nesib (teşbib) → girizgâh → methiye → tegazzül → fahriye → dua. Tegazzül her kasidede bulunmaz, 5-12 beyittir.
İran’dan · aa, bb, cc · en uzun biçim, beyit sayısı sınırsız (25.000’e kadar) · roman ve öykünün işlevini görür · beyitler arası anlam bağı var · beş mesnevi = hamse; ilk hamse sahibi Ali Şir Nevai.
Rubai: İran’dan, tek dörtlük, aaxa, kendine özgü aruz kalıpları, mahlassız, Ömer Hayyam. Tuyuğ: Türklerin kazandırdığı millî biçim, aaxa, cinaslı uyak, 16. yy’dan sonra yazılmamış, Kadı Burhanettin - Nesimi - Ali Şir Nevai. Şarkı: millî biçim, 3-5 bent, nakarat, üçüncü dize miyan, Nedim. Murabba: 5-7 bent, aaaa/bbba, son dize tekrarlanırsa murabbaimütekerrir.
Terkibibent: 5-10 bent, her bent 5-10 beyit, vasıta beyti her bentte değişir, Baki’nin Kanunî Mersiyesi. Terciibent: vasıta beyti aynen tekrarlanır, bent = tercihane + vasıta, daha zor, Ziya Paşa. Dize sayısına göre: müselles, terbi/taştir, muhammes/tahmis/tardiyye, müseddes/tesdis, müsebba/tesbi, müsemmen/tesmin, mütessa/tetsi, muaşşer/ta’şir.
Münacat Allah’a yalvarış · tevhid Allah’ın birliği · naat Hz. Muhammed’e övgü · methiye devrin büyüklerine övgü · hicviye yergi · mersiye ölüm. Diğerleri: bahariye, ıydiye, sayfiye, ramazaniye.