Şiir bir şeyi öğretmez
Cumhuriyet Dönemi 1923’te başlar ve günümüzde de devam eder. İlk yıllarında memleket edebiyatı, sonraki yıllarında bireysel yaklaşımlar ağır basar. Bu ünite, bireysel kanadın en tanınan damarını — saf (öz) şiiri — ve onu bir bildiriyle savunan Yedi Meşaleciler’i işliyor. Sınavda bu şairler eser–şair eşleştirmesi, lakap ve ölçü üzerinden sorulur.
1923 Cumhuriyet’in ilanıyla başlayan Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı günümüzde de devam eder. Dönemin ilk yıllarında (1940’lı yıllara kadar olan dönem) memleket edebiyatı anlayışı, sonraki yıllarında ise bireysel yaklaşımlar etkili olmuştur.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında eserlerin konusu Millî Mücadele, her yönüyle Anadolu, Atatürk ve Türk tarihi iken sonraki yıllarda bireysel duygu ve sorunlar olmuştur. Dil, Millî Edebiyat Dönemi’nde olduğu gibi sade, açık ve anlaşılırdır. Millî Edebiyat Dönemi’nde eser veren sanatçılar, Cumhuriyet Edebiyatı’nın ilk yıllarında da sanat hayatlarına devam etmişlerdir.
Dünya edebiyatı daha yakından takip edilir olmuş, bu yönde evrensel nitelikler taşıyan eserler kaleme alınmıştır. Realizm başta olmak üzere varoluşçuluk, gerçeküstücülük, modernizm, postmodernizm gibi akımlar etkili olmuştur.
Cumhuriyet Dönemi’nin en kritik ayrımı 1940 civarındaki bu dönüştür. Düğmelere bas: her ölçütün iki yakadaki karşılığı yan yana çizilir.
İlk yıllarda şiirde daha çok hece ölçüsü ve dörtlüklerle şiir yazılırken sonraki yıllarda serbest şiir büyük ilgi görmüştür. 1940’lı yıllardan sonra şiir, hikâye ve romanda farklı anlayış / akım ve sanatçı toplulukları etkili olmuştur.
Toplumsal ve bireysel temalarda toplumcu gerçekçi, modernist roman / hikâye gibi farklı anlayışlarla başarılı eserler kaleme alınmıştır. Tiyatro diğer dönemlere oranla büyük gelişme göstermiş, yerli oyunların yazımı ve sahnelenmesi artarken dünya tiyatrosundaki gelişmelere paralel eserler yazılmıştır. Deneme, eleştiri gibi metin türlerinde de başarılı yazılar kaleme alınmıştır.
Saf şiir anlayışı, Batı edebiyatında Fransız şair Paul Valery öncülüğünde ortaya çıkmış, Türk şairlerce de benimsenmiş bir şiir akımıdır. Türk edebiyatındaki ilk örneklerini Ahmet Haşim ve Yahya Kemal Beyatlı vermiştir.
“Şiir soylu bir sanattır.” düşüncesi etrafında şekillenmiştir. “Sanat için sanat” anlayışı egemendir. Sanatçılar sembolizm akımının etkisinde kalmışlardır. Bu anlayışı benimseyen şairlerin amacı iyi ve güzel şiir yazmaktır; bunun da iyi bir çalışmayla mümkün olduğunu düşünürler.
Şiirde biçim önemsenir, anlam ise geri plandadır. Müzikalitenin önemsenmesi; sözcüklerin ses özelliklerine, ahenk unsurlarına da önem verilmesine vesile olmuştur. Saf şiir bir şeyi öğretmez, açıklamaz; müzikalite aracılığıyla hissettirir, sezdirir.
“Dil her şeyin üstündedir.” anlayışıyla biçimlenmiştir. Özgün bir şiir dili oluşturmak esastır, bu yüzden özgün imgeler kullanılır. Aşk, yalnızlık, ölüm, çocukluk yıllarına duyulan özlem, bireyin iç dünyası, masal, rüya, mit, zaman gibi düşsel konular saf şiirin başlıca temalarıdır.
Saf şiirin edebiyatımızdaki önemli temsilcileri Ahmet Haşim ve Yahya Kemal Beyatlı şiirlerini aruz ölçüsüyle kaleme alsalar da sanatçıların çoğu hece ölçüsü ve serbest ölçü kullanmıştır. Yani “saf şiir = aruz” demek yanlıştır: saf şiiri tanımlayan şey ölçü değil, biçim kaygısı, müzikalite ve anlamın geri planda kalmasıdır. Cumhuriyet Dönemi’nin saf şiir şairleri ağırlıklı olarak hece ve serbest ölçü kullanır.
Cumhuriyet Dönemi’nde saf şiir anlayışını benimsemiş başlıca şairler: Yedi Meşaleciler · Ahmet Hamdi Tanpınar · Necip Fazıl Kısakürek · Asaf Halet Çelebi · Cahit Sıtkı Tarancı · Ahmet Muhip Dıranas · Fazıl Hüsnü Dağlarca · Behçet Necatigil.
Düğmelere bas: her tanım cümlesi bir ölçüte dönüşür ve o ölçütün saf şiirdeki ağırlığı çubukla çizilir. Dikkat: öğreticilik ve hikâye unsuru dipte, müzikalite ve biçim tavanda.
Cumhuriyet Dönemi’nin bildiri ile ortaya çıkan ilk edebî topluluğudur. Biri öykü yazarı, altısı şair olmak üzere yedi sanatçıdan oluşur. Türk edebiyatında kısa süreli ama etkili olmuş bir topluluktur.
Şiirlerini Yedi Meşale adlı bir kitapla yayımladıkları için bu adla anılmışlardır. Sanat için sanat anlayışıyla hareket etmişlerdir. Edebiyattaki ilkelerini “samimilik, canlılık ve devamlı yenilik” olarak açıklamışlar, Türk şiirine yeni ufuklar açmayı hedeflediklerini belirtmişlerdir. Eserlerinde sembolizmin etkileri görülür.
Beş Hececilere ve memleket edebiyatına karşı ortaya çıkmışlardır. Ziya Osman Saba topluluğun şiire en sadık şairidir.
Temsilcileri: Ziya Osman Saba · Yaşar Nabi Nayır · Cevdet Kudret Solok · Vasfi Mahir Kocatürk · Sabri Esat Siyavuşgil · Kenan Hulusi Koray · Muammer Lütfi Bahşi.
Topluluğun yedi üyesi bir halka üzerinde duruyor. Bir isme tıkla: seçilen ad ortadaki kutuda büyür, topluluğun ilkeleri altında yazılır. Şiire en sadık şair ayrı renkle işaretlidir.
Üçü de “ilk”tir ama farklı şeylerde: Beş Hececiler — Türk edebiyatının ilk şair topluluğu (Millî Edebiyat Dönemi). Fecriati — beyanname yayımlayan ilk edebî topluluk (1909). Yedi Meşaleciler — Cumhuriyet Dönemi’nin bildiri ile ortaya çıkan ilk edebî topluluğu. Soruda hangi çerçevenin verildiğine bak: “Türk edebiyatında ilk bildiri” Fecriati’nin, “Cumhuriyet Dönemi’nde ilk bildiri” Yedi Meşaleciler’indir.
Ayrıca Yedi Meşaleciler, Beş Hececilere ve memleket edebiyatına karşı doğmuştur — yani iki topluluk karşıt kutuplardadır.
Sanat hayatına Musul Akşamları şiiriyle başlamıştır. Fransız sembolistlerinden, Ahmet Haşim ve Yahya Kemal Beyatlı’dan etkilenmiştir. Doğu-Batı kültürünü sentezleyerek kendine özgü bir şiir anlayışı geliştirmiştir.
Şiirlerinde zaman, rüya, hayal, musiki, masal kavramlarına yer vermiş; aşk, ölüm, metafizik şiirlerinin başlıca temaları olmuştur. Serbest şiiri denese de şiirlerini hece ölçüsüyle yazmıştır.
Öne çıkan şiirleri: Bursa’da Zaman · Ne İçindeyim Zamanın.
Edebî kişiliğini daha çok şiir alanında verdiği eserlerle ortaya koymuştur. Türk edebiyatının mistik (gizemci) şairlerinden biridir.
İlk şiirlerinde halk şiirinin yapı özelliklerinden yararlanmış ve şehir yaşamındaki bireyin iç dünyasını anlatmıştır. Dünya görüşündeki ve yaşamındaki köklü değişimlerin etkisiyle daha sonraki dönemlerde mistik duygu ve düşüncelerin hâkim olduğu metafizik şiire yönelmiştir. Şiirlerinde insanın evrendeki yerini araştırmış; madde ve ruh problemlerini, iç âleminin gizli duygu ve tutkularını dile getirmiştir.
Sanat anlayışını “mutlak hakikati arama” olarak tanımlayan sanatçı, Çile adlı kitabının sonuna eklediği poetika bölümünde şiir anlayışını dile getirmiştir. Şiirlerini hece ölçüsüyle yazmıştır. Kaldırımlar şiiri büyük ilgi görmüş, bu kitabın ardından uzun süre “Kaldırımlar Şairi” olarak anılmıştır.
Tanınmış şiirleri: Sakarya Türküsü · Takvimdeki Deniz · Zindandan Mehmed’e Mektup · Beklenen. Eserleri: Örümcek Ağı · Kaldırımlar · Ben ve Ötesi · Sonsuzluk Kervanı · Çile.
Otuz Beş Yaş şiiriyle üne kavuşmuştur. Şiirlerinde sembolizmin etkileri görülür. Hece ölçüsü ve serbest ölçüyle şiirler yazmıştır; açık ve sade bir üslup benimsemiştir.
Şiiri, kelimelerle güzel şekiller kurma sanatı olarak görmüştür. Şiirlerinde sözcüklerin sıralanışına önem vermiştir. Ölüm korkusu ve yaşama arzusu başta olmak üzere aşk, yalnızlık, çocukluk günlerine duyulan özlem şiirlerinin temasını oluşturur.
Çok sevilen şiirleri: Otuz Beş Yaş · Memleket İsterim · Abbas · Desem ki · Gün Eksilmesin Penceremden. Eserleri: Otuz Beş Yaş · Ömrümde Sükût · Düşten Güzel · Sonrası.
Serenad ve Fahriye Abla şiirlerinin sahibi olan şair Baudelaire ve sembolizmden etkilenmiştir. Anadolu’yu, yurt güzelliklerini, tarih ve doğa sevgisini işleyen şiirler kaleme almıştır.
Biçim, ölçü ve uyağa bağlı kalmış; hecenin 12, 13’lü kalıplarını kullanmıştır. Sone ve terzarima gibi Batı kaynaklı nazım biçimlerini de kullanmıştır.
Eserleri: Şiirler (Ağrı, Olvido, Dağlara, Kar…).
Sezgi şairi olarak tanınır. İlk şiirlerinde divan şiirlerinden etkilenmiş, daha sonra serbest şiire yönelmiş ve Batı şiirinin tekniklerinden yararlanmıştır.
Eserlerindeki masal havası dikkat çekicidir. Eski Doğu ve Hint kültürüyle ilgilenmiş, İslam tasavvufuyla Hint mistisizmini birleştirmiştir. Çoğu kendi kültür evrenini ve şiirini etkilemiş olan Fars, Hint ve Osmanlı şairleri üzerine önemli araştırmaları ve incelemeleri vardır.
Eserleri: He · Lâmelif · Om Mani Padme Hum.
Eserlerinin özü, sayısı ve hacmi bakımından Türk şiirinin en verimli sanatçılarındandır. Edebiyat dünyasında adını Yavaşlayan Ölüm adlı şiiriyle duyurmuştur.
Şiirleri devamlı gelişme gösteren sanatçı; kurallı biçimlerden serbest biçimlere, anlamlı özlerden en yalın anlamlara varan şiir türlerini dener. Şiirleri sezgisel ve akılcı olmak üzere iki farklı dönemsel nitelik taşır: sezgisel şiirlerinde soyut konulara yönelir, akılcı şiirlerinde dil duyarlılığı dikkat çekicidir. Türkçe konusundaki duyarlılığını “Türkçem benim ses bayrağım” diyerek dile getiren şair, sade ve duru bir dil kullanmıştır.
Şairliğinin ilk yıllarında yayımladığı Havaya Çizilen Dünya adlı eserinde geleneksel biçim ve söyleyiş özelliklerini kullanmıştır. Asıl edebî kişiliğini serbest ölçüyle yazdığı şiirlerini içeren Çocuk ve Allah adlı eserinde bulmuştur. İlk şiirlerinde hece ölçüsünü kullanan şair, sonraki yıllarda serbest şiire yönelmiştir. Destan şairi olarak bilinen şair, vatan sevgisini epik şiirleriyle dile getirmiş; Üç Şehitler Destanı, Çanakkale Destanı gibi pek çok yapma destanı edebiyatımıza kazandırmıştır.
Eserleri: Çakırın Destanı · Toprak Ana · Yedi Memetler · Hiroşima · Nötron Bombası · Sivaslı Karınca · Türk Olmak · Delice Böcek · İçimdeki Şiir Hayvanı.
“Evler şairi” olarak bilinir. Hece ve serbest ölçüyle şiirler yazmıştır. Garip şiiri çizgisinde başladığı sanat hayatını halk, divan ve Batı şiirinin özellikleriyle zenginleştirerek sürdürmüştür.
Ev, aile, yakın çevre, dış dünya, aşk, ölüm, bunalım, yokluk temalarında eserler yazmıştır. Radyo oyunlarıyla da kendinden söz ettirmiştir. Edebiyatımızda Eserler Sözlüğü ile Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü adlı eserleri Türk edebiyatının önemli kaynaklarındandır.
Şiirleri: Kapalı Çarşı · Çevre · Evler · Eski Toprak · Arada · Divançe · İki Başına Yürümek.
Sınavda en sık gelen kalıp budur. Sol sütunda eser ya da şiir, sağ sütunda şair; ok ikisini bağlar. Bir esere tıkla, altında ne olduğu yazsın.
Ahmet Muhip Dıranas “sone ve terzarima gibi Batı kaynaklı nazım biçimlerini de kullanmıştır”. Düğmelere bas: iki biçimin dize düzeni ve kafiye örgüsü çizilir; aynı harf aynı kafiyedir.
Dört sütun da aranabilir. “hece”, “serbest”, “destan”, “sözlük”, “mistik” gibi bir sözcük yaz.
Aşağıdaki cümlelerde lakabın sahibi olan adı tıklayarak işaretle, sonra Denetle’ye bas.
| Şair | Ölçü | Başlıca tema | Ayırt edici işaret |
|---|---|---|---|
| Ahmet Hamdi Tanpınar | Hece (serbesti denedi) | Zaman, rüya, musiki, masal; aşk, ölüm, metafizik | Bursa’da Zaman |
| Necip Fazıl Kısakürek | Hece | Madde-ruh, metafizik, mutlak hakikat | Kaldırımlar · Çile’nin poetikası |
| Cahit Sıtkı Tarancı | Hece ve serbest | Ölüm korkusu, yaşama arzusu, çocukluk özlemi | Otuz Beş Yaş |
| Ahmet Muhip Dıranas | Hece (12, 13’lü) | Anadolu, yurt güzellikleri, tarih ve doğa | Fahriye Abla · sone ve terzarima |
| Asaf Halet Çelebi | Serbest (önce divan etkisi) | Masal havası, tasavvuf + Hint mistisizmi | Om Mani Padme Hum · “sezgi şairi” |
| Fazıl Hüsnü Dağlarca | Hece → serbest | Vatan, epik destan; sezgisel ve akılcı iki dönem | Çocuk ve Allah · “Türkçem benim ses bayrağım” |
| Behçet Necatigil | Hece ve serbest | Ev, aile, yakın çevre, bunalım, yokluk | “Evler şairi” · iki sözlük |
Her soruda bir eser, bir lakap ya da bir özellik verilir; kime ait olduğunu bulman gerekir.
Cumhuriyet Dönemi’nin genel özellikleri, saf (öz) şiir anlayışının ölçütleri, Yedi Meşaleciler ve bildirileri, Tanpınar’dan Necatigil’e yedi şairin ölçü, tema ve eserleri; sone ile terzarima şemaları
1923’te başlar, günümüzde devam eder. 1940’a kadar memleket edebiyatı, sonrasında bireysel yaklaşımlar. İlk yıllarda konu Millî Mücadele, Anadolu, Atatürk, Türk tarihi; sonra bireysel duygu ve sorunlar. Dil sade, açık, anlaşılır. Ölçüde hece + dörtlük → serbest şiir. Akımlar: realizm başta, varoluşçuluk, gerçeküstücülük, modernizm, postmodernizm.
Paul Valery öncülüğünde doğdu; Türk edebiyatındaki ilk örnekleri Ahmet Haşim ve Yahya Kemal. “Şiir soylu bir sanattır.” · sanat için sanat · sembolizm · amaç iyi ve güzel şiir · biçim önemli, anlam geri planda · müzikalite · öğretmez, açıklamaz; hissettirir, sezdirir · “dil her şeyin üstündedir” · özgün imge.
Aşk · yalnızlık · ölüm · çocukluk yıllarına duyulan özlem · bireyin iç dünyası · masal, rüya, mit, zaman. Hepsi düşsel konulardır; toplumsal mesaj yoktur.
Cumhuriyet Dönemi’nin bildiri ile ortaya çıkan ilk edebî topluluğu. Biri öykü yazarı, altısı şair. Kitapları Yedi Meşale. İlkeleri “samimilik, canlılık ve devamlı yenilik”. Sanat için sanat, sembolizm. Beş Hececilere ve memleket edebiyatına karşı doğdular. Ziya Osman Saba şiire en sadık şairleridir. Öteki üyeler: Yaşar Nabi Nayır, Cevdet Kudret Solok, Vasfi Mahir Kocatürk, Sabri Esat Siyavuşgil, Kenan Hulusi Koray, Muammer Lütfi Bahşi.
Kaldırımlar Şairi: Necip Fazıl Kısakürek. Evler şairi: Behçet Necatigil. Sezgi şairi: Asaf Halet Çelebi. Destan şairi: Fazıl Hüsnü Dağlarca. Türk edebiyatının mistik (gizemci) şairlerinden: Necip Fazıl.
Musul Akşamları — Tanpınar’ın sanat hayatının başlangıcı. Yavaşlayan Ölüm — Dağlarca adını bu şiirle duyurdu. Otuz Beş Yaş — Cahit Sıtkı’nın ününü getiren şiir. Kaldırımlar — Necip Fazıl’a lakabını veren şiir. Çocuk ve Allah — Dağlarca’nın asıl edebî kişiliğini bulduğu eser. Havaya Çizilen Dünya — Dağlarca’nın geleneksel biçimli ilk dönem eseri.
Necip Fazıl: şiir anlayışını Çile’nin sonuna eklediği poetika bölümünde açıklar; sanat anlayışı “mutlak hakikati arama”dır. Ahmet Haşim: Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar (Piyale’nin ön sözü), edebiyatımızda ilk poetika örneği.
Sezgisel şiirlerinde soyut konulara yönelir; akılcı şiirlerinde dil duyarlılığı öne çıkar. Biçimde kurallıdan serbeste, anlamda anlamlı özlerden en yalın anlamlara doğru gider. Vatan sevgisini epik şiirlerle anlatır: Üç Şehitler Destanı, Çanakkale Destanı gibi yapma destanlar.