Edebiyata giriş: metnin haritası
AYT edebiyatının ilk sorusu neredeyse hep aynı yerden gelir: elindeki metin hangi kutuya giriyor? Edebî mi öğretici mi, olay çevresinde mi gelişiyor yoksa coşku mu dile getiriyor, anlatmaya mı bağlı göstermeye mi. Bu ünitede o haritayı kuruyoruz: edebiyatın güzel sanatlar içindeki yeri, iletişimin yedi ögesi, metin türlerinin soy ağacı ve Türk edebiyatının dönemleri.
Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatıdır. Tanımın içindeki iki kelimeye dikkat et: dil (malzeme) ve biçimlendirme (sanat). Bu ikisi, edebiyatın güzel sanatlar içindeki yerini de belirler.
Gözle görülen, elle tutulan malzeme kullanır: taş, boya, madde.
Resim, heykel, mimarlık.
Hareketi ve sahneyi malzeme edinir.
Tiyatro, dans, sinema.
Edebiyat buradadır. Güzel sanatlar kullandığı malzemeye göre üçe ayrılır ve edebiyatın malzemesi dil olduğu için işitsel (fonetik) sanatlardandır.
Müzik ve edebiyat.
Edebiyat; tarih, psikoloji, sosyoloji, felsefe ve coğrafya bilimleriyle doğrudan ilişkilidir. Bir romanı anlamak için dönemin tarihini, kahramanın ruh hâlini ve toplumun yapısını da okuruz — bu ilişki tesadüf değil, edebiyatın tanımının içinde vardır.
Tiyatro iki listede birden geçer, çelişki değil. Güzel sanatlar sınıflamasında tiyatro dramatik (ritmik) sanattır, çünkü orada malzeme sahnedeki harekettir. Metin türleri sınıflamasında ise tiyatro göstermeye bağlı edebî metindir, çünkü orada malzeme yazılan metindir. Hangi sınıflamanın sorulduğuna bak.
Duygu, düşünce veya bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla başkalarına aktarılmasına iletişim denir. İletişim; gönderici (kaynak), alıcı, ileti (mesaj), kanal (araç), dönüt (geri bildirim), kod (şifre) ve bağlam ögelerinden oluşur.
İletiyi oluşturan ve alıcıya gönderen kişi ya da varlıktır.
İletinin ulaştırılmak istendiği kişi ya da varlıktır.
Göndericinin alıcıya iletmek istediği duygu, düşünce ve isteklerdir.
İletişimin gönderilme biçimidir.
Alıcının iletiye verdiği her türlü yanıttır.
İletinin üretildiği dildir.
İletişimin gerçekleştiği ortamdır.
Dil kullanımına bağlı olarak konuşma dili, yazı dili, lehçe, şive, ağız, argo ve jargon gibi farklı isimler alır. Aynı dil, kimin ağzında ve hangi ortamda kullanıldığına göre ad değiştirir; ayrı diller değildir.
Türkler; Kök Türk, Uygur, Kiril, Arap ve Latin alfabelerini kullanmışlardır. Alfabe dilin kendisi değil, yazıya geçirilme biçimidir — alfabe değişmesi dilin değiştiği anlamına gelmez.
Bu ayrım AYT’nin en çok kullandığı ayrımdır. İki sütunlu tabloyu ezberle: soruların çoğu, bir metinden alınan cümlenin hangi sütuna düştüğünü sorar.
| Ölçüt | Edebî metinler | Öğretici metinler |
|---|---|---|
| Ön planda olan | Duygu | Düşünce |
| Estetik kaygı | Vardır | Yoktur |
| Kelimelerin anlamı | Yan ve mecaz anlam | Gerçek anlam |
| Dilin işlevi | Sanatsal işlev | Göndergesel işlev |
| Gerçeklikle ilişkisi | Kurmacadır | Gerçeği olduğu gibi yansıtır |
Bir dala tıkla: o dalın ağaçtaki yeri yanar, altta hangi türleri taşıdığı ve edebî mi öğretici mi olduğu yazılır.
Kutucuğa tür adı yaz (roman, fıkra, meddah…); tablo o türün hangi kolda olduğunu gösterir. Sınav öncesi tekrarda en hızlı yol budur.
Destan, efsane, masal ve fabl anlatmaya bağlı edebî metinlerdir; öğretici değil. Fablın “ders verme” amacı taşıması onu öğretici metin yapmaz — kurmacadır, kahramanları konuşturur, mecaz kullanır. Aynı şekilde manzum hikâye de şiir bölümünde değil, anlatmaya bağlı metinler arasındadır.
İkinci tuzak: röportaj ile mülakat gazete çevresinde gelişen metinlerdir, ikisi de öğretici koldadır; anı, günlük, mektup, biyografi, otobiyografi, gezi yazısı ise kişisel yaşamı konu alan metinlerdir.
Türk edebiyatı üç ana kuşakta toplanır: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Sözlü, Yazılı), İslamiyet Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı (Divan Edebiyatı ve Halk Edebiyatı) ve Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı (Tanzimat, Servetifünun, Fecriati, Millî Edebiyat, Cumhuriyet dönemleri).
Şerit üzerindeki bir durağı seç: hangi kuşağa ait olduğu ve o dönemin ayırt edici özelliği altta yazılır.
Dört büyük dönemde incelenir:
1. Eski Türkçe Dönemi — a) Köktürk metinleri
b) Uygur metinleri c) Karahanlı metinleri
2. Orta Türkçe Dönemi
3. Yeni Türkçe Dönemi
4. Modern Türkçe Dönemi
1. Eski Türkçe — a) Kök Türk Dönemi b) Uygur Dönemi
c) Karahanlı Dönemi
2. Kuzey-Doğu Türkçesi – Batı Türkçesi
A) Kuzey-Doğu Türkçesi: a) Kuzey Türkçesi b) Doğu Türkçesi
B) Batı Türkçesi: a) Eski Anadolu Türkçesi b) Osmanlı Türkçesi
c) Türkiye Türkçesi
İki sınıflama karışıyorsa buradan ara: “Karahanlı” yazınca hem dil dönemini hem yazı dili dönemini yan yana görürsün.
“Türk dilinin tarihî gelişimi” ile “Türk yazı dilinin tarihî gelişimi” aynı liste değildir. Birincisi dört dönemlidir (Eski, Orta, Yeni, Modern Türkçe); ikincisi Eski Türkçe’den sonra Kuzey-Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi diye ikiye ayrılır. Türkiye Türkçesi, Batı Türkçesinin son halkasıdır.
Sorular her seferinde karışık gelir. Amaç: verilen tür ya da özelliğin hangi kola ait olduğunu ilk denemede bulmak.
44 soruluk test · edebiyatın tanımı ve güzel sanatlardaki yeri, iletişimin yedi ögesi, edebî-öğretici metin ayrımı, metin türlerinin soy ağacı, Türk edebiyatının dönemleri, dil ve yazı dili sınıflamaları
Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla sözlü veya yazılı olarak biçimlendirilmesi sanatıdır. Malzemesi dil olduğu için işitsel (fonetik) sanatlardandır.
Gönderici · alıcı · ileti · kanal · dönüt · kod · bağlam. Yedi öge. Dil; konuşma dili, yazı dili, lehçe, şive, ağız, argo ve jargon adlarını alır.
Duygu ön planda · estetik kaygı var · yan ve mecaz anlam · sanatsal işlev · kurmaca. Kolları: olay çevresinde gelişen (anlatmaya bağlı / göstermeye bağlı) ve şiir.
Düşünce ön planda · estetik kaygı yok · gerçek anlam · göndergesel işlev · gerçeği olduğu gibi yansıtır. Kolları: bilimsel, felsefi, tarihî, kişisel yaşamı konu alan, gazete çevresinde gelişen metinler.
İslamiyet Öncesi (Sözlü, Yazılı) → İslamiyet Etkisinde (Divan, Halk: anonim / âşık tarzı / dinî-tasavvufi) → Batı Etkisinde (Tanzimat, Servetifünun, Fecriati, Millî Edebiyat, Cumhuriyet).
Dil: Eski · Orta · Yeni · Modern Türkçe. Yazı dili: Eski Türkçe (Kök Türk, Uygur, Karahanlı) → Kuzey-Doğu Türkçesi ve Batı Türkçesi (Eski Anadolu, Osmanlı, Türkiye Türkçesi).