Şiir bilgisi 2: konusuna göre altı tür
Önceki ünitede şiirin biçimini söktük. Bu ünitede konusunu soruyoruz: aynı biçimdeki iki şiir, işlediği konuya göre lirik, epik, didaktik, pastoral, satirik ya da dramatik olabilir. Sınavda soru genellikle bir dörtlük verip “bu şiirin türü nedir” diye sorar — bu yüzden burada tanımdan çok ayırt edici işaretler üzerinde duracağız.
Şiir türleri konularına göre altıya ayrılır: lirik şiir, epik şiir, didaktik şiir, pastoral şiir, satirik şiir ve dramatik şiir. Bir şiirin nazım biçimi (koşma, gazel, sone…) ile türü (lirik, epik…) ayrı sorulardır: biçim şekle, tür konuya bakar.
Bir türe tıkla: ağaçtaki yeri yanar, altta tanımı, kelimenin nereden geldiği, hangi nazım biçimlerinde göründüğü ve temsilci şairler çıkar.
Ölçülü, uyaklı dizelerle yazılan metinlere manzume denir. “Şiir biçiminde” anlamına gelen manzumelerle sanatsal olmayan her konu işlenebilir. Yani her manzume şiir değildir; bir metnin ölçülü ve uyaklı olması onu edebî yapmaya yetmez.
Aşk, tabiat, özlem, gurbet, vatan, din, ölüm gibi konularda duyguların dile getirildiği, coşkulu bir anlatımın kullanıldığı şiirlerdir.
Adını Eski Yunan’da şairlerin şiirlerini söylerken kullandıkları “lir” adı verilen müzik aletinden almıştır. Türk edebiyatında koşma, semai, varsağı, ağıt, mersiye, ilahi, münacat gibi nazım şekilleri ve türleri lirik şiire örnektir.
Geceleyin bir ses böler uykumu,
İçin ürpermeyle dolar:-Nerdesin?
Arıyorum yıllar var ki ben onu,
Âşıkıyım beni çağıran bu sesin.
Ahmet Kutsi Tecer
Temsilcileri: Fuzûlî, Bâkî, Nedim, Yunus Emre, Yahya Kemal Beyatlı, Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Veli Kanık.
Savaş ve kahramanlık konularını coşkulu bir anlatımla işleyen şiirlerdir. Destanlar epik şiir türündedir.
Epik kelimesi Yunanca destan anlamına gelen “epope” kelimesine dayanmaktadır. Halk edebiyatında koçaklama, destan, varsağı gibi nazım biçimleri ve türleri epik özellikler göstermektedir. Epik şiire Batı’da “epope”, ayrıca “hamasi şiir” ve “destani şiir” de denir.
Şu Boğaz harbi nedir? Var mı ki dünyâda eşi?
En kesif orduların yükleniyor dördü beşi.
Kaç donanmayla sarılmış ufacık bir karaya.
Mehmet Âkif Ersoy
Temsilcileri: Dadaloğlu, Köroğlu, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Mehmet Âkif Ersoy.
Bir düşünceyi aktarmak veya belli bir konuda öğüt, bilgi, ders vermek amacıyla öğretici nitelikte yazılan şiir türüdür.
Daha çok dinî, ahlaki, felsefi, sosyal konularda yazılır. Manzum hikâyeler, fabllar didaktik özellik gösterir.
Temsilcileri: Ziya Gökalp, Tevfik Fikret, Yunus Emre, Ziya Paşa.
Aşağıdaki dizeler Karga ile Tilki fablının sonudur (Çev. Orhan Veli Kanık). Fablı didaktik yapan şey anlatılan olay değil, okura verilen derstir. O dersi taşıyan dizeyi işaretle.
Tabiat güzelliklerini, kır ve çoban hayatını anlatan şiir türüdür.
Pastoral kelimesi Latince “çobanlara ilişkin” anlamına gelen “pastoralis” kelimesine dayanmaktadır. Pastoral şiir; süsten uzak, sade bir dille yazılır. Genellikle bir çobanın ağzından doğa manzaraları anlatan pastoral şiirlere “idil”, konuşma biçiminde yazılanlara ise “eglog” denir.
Temsilcileri: Faruk Nafiz Çamlıbel, Kemalettin Kamu, Ömer Bedrettin Uşaklı.
Cahit Külebi’nin bu şiiri pastoral örneğidir. Şiiri pastoral yapan şey duygusu değil, doğaya ve kır hayatına ait sözcüklerin metni doldurmasıdır. Bu sözcükleri tıklayarak işaretle, sonra Denetle’ye bas.
Kişilerin ve toplumun aksayan yönlerini eleştirel şekilde ele alan şiirlerdir. Kişi, olay ya da durumlar; iğneleyici sözlerle, alaylı ifadelerle eleştirilir.
Satirik şiir; halk edebiyatında taşlama, divan edebiyatında hicviye (hiciv), Batı etkisindeki Türk edebiyatında ise yergi adını almıştır.
Söylersin de söz içinde şaşmazsın
Helâli haramı yersin seçmezsin
Nasibin kesilir de sular içmezsin
Akar çaylar senin olsa ne fayda
Pîr Sultan Abdal
Temsilcileri: Şeyhî, Bağdatlı Ruhî, Nef’î, Ruhsatî.
Dramatik şiir, eski tiyatroda kullanılan şiir türüdür. Eski Yunan edebiyatında oyuncuların sahnede söyleyecekleri sözler şiir hâline getirilir.
Genellikle acıklı, hüzünlü olayları anlatan harekete dayalı, manzum tiyatro yapıtlarıdır. Örnek, Racine’in Andromak adlı oyunundan alınmıştır.
Temsilcileri: Namık Kemal, Abdülhak Hamit Tarhan, Faruk Nafiz Çamlıbel.
Didaktik ile satirik şiir karışır: ikisi de bir “ders” içerir. Ayrım tonu: didaktik şiir öğretir ve doğrudan bilgi/öğüt verir; satirik şiir eleştirir ve bunu iğneleyici, alaylı bir tonla yapar. Metinde alay varsa satirik, düz öğüt varsa didaktiktir.
İkinci tuzak: epik şiir ile dramatik şiir. İkisi de olay anlatır, ama epik şiir coşkuyla anlatır, dramatik şiir sahnede oynanmak üzere yazılır ve genellikle acıklıdır.
AYT’nin en sevdiği sorulardan biri: aynı şiir türünün halk, divan ve Batı etkisindeki edebiyatta aldığı adları eşleştirmek. Kritik bilgi kutusu doğrudan bunu verir.
Soldaki şiir türünü seç: ok, o türün geleneklerdeki karşılığına gider.
| Tür | Ayırt edici konu | Ton | Başka adları |
|---|---|---|---|
| Lirik | Aşk, tabiat, özlem, gurbet, vatan, din, ölüm | Coşkulu, duygusal | — |
| Epik | Savaş ve kahramanlık | Coşkulu, yüceltici | Epope, hamasi şiir, destani şiir |
| Didaktik | Öğüt, bilgi, ders; dinî-ahlaki-felsefi-sosyal | Öğretici | — |
| Pastoral | Tabiat güzellikleri, kır ve çoban hayatı | Sade, süsten uzak | İdil, eglog |
| Satirik | Kişilerin ve toplumun aksayan yönleri | İğneleyici, alaylı | Taşlama, hicviye, yergi |
| Dramatik | Sahnede oynanmak üzere yazılan acıklı olaylar | Harekete dayalı | — |
Bir şair adı yaz; onun hangi türün temsilcisi olduğunu gör. Aynı şair birden çok satırda geçebilir.
Halk edebiyatında koçaklama, destan, varsağı epik türde yazılmıştır. Satirik şiire divan edebiyatında hiciv, halk edebiyatında taşlama, günümüzde yergi adı verilir. Manzum hikâyeler ve fabllar didaktik şiirdir.
Her soruda bir ipucu ya da bir dize verilir; hangi türe ait olduğunu bulman gerekir.
44 soruluk test · konularına göre altı şiir türü, tanımları ve kelime kökenleri, temsilci şairler, satirik şiirin üç gelenekteki adları, idil-eglog ve epope ayrımı, manzume kavramı
Aşk, tabiat, özlem, gurbet, vatan, din, ölüm; coşkulu anlatım. Adı Eski Yunan’daki “lir” çalgısından gelir. Koşma, semai, varsağı, ağıt, mersiye, ilahi, münacat.
Savaş ve kahramanlık. Destanlar epiktir. Kelime Yunanca “epope”den gelir; hamasi şiir, destani şiir de denir. Koçaklama, destan, varsağı.
Öğüt, bilgi, ders. Dinî, ahlaki, felsefi, sosyal konular. Manzum hikâyeler ve fabllar didaktiktir.
Tabiat, kır ve çoban hayatı. Latince “pastoralis”. Süsten uzak, sade dil. Çoban ağzından yazılanı idil, konuşma biçiminde olanı eglog.
Aksayan yönlerin iğneleyici ve alaylı eleştirisi. Halkta taşlama, divanda hicviye (hiciv), Batı etkisinde yergi.
Eski tiyatronun şiir türü; sahnede söylenecek sözlerin şiirleştirilmesi. Acıklı, hüzünlü, harekete dayalı manzum tiyatro. Ayrıca: ölçülü uyaklı metne manzume denir, her manzume sanatsal olmak zorunda değildir.