Önce nasır, sonra alışılmamış bağdaştırma
1941’de üç genç şair “Bu kitap sizi alışılmış şeylerden şüpheye davet edecektir.” yazan bir kapak şeridiyle çıkıp şiirden ölçüyü, uyağı ve söz sanatlarını attı. On beş yıl sonra başka gençler onlara tepki olarak şiiri günlük dilden koparıp imgenin içine gömdü. Bu ünitede Garip (I. Yeni) ile İkinci Yeniyi yan yana koyup hangi ilkenin hangisine ait olduğunu ayırt etmeyi öğreneceğiz.
1941 yılında Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat, Garip adını verdikleri ortak bir şiir kitabı yayımlar. Kitapta Orhan Veli Kanık tarafından yazıldığı bilinen bir ön söz ve üç şaire ait şiirler yer alır. Kapak şeridindeki cümle şudur: “Bu kitap sizi alışılmış şeylerden şüpheye davet edecektir.” Garip, Türk şiirinde büyük bir çığır açmıştır; şairlerinin biçimde ve içerikte yaptıkları köklü değişiklikler Türk şiirini derinden etkilemiştir.
Garip hareketinin amacı şiirde bütünüyle doğal bir söyleyişe ulaşmaktır. Hareket, İkinci Yeni’nin ortaya çıkışından sonra I. Yeni olarak adlandırılmıştır — yani “Birinci Yeni” adı sonradan, geriye dönük olarak verilmiştir.
Merkezde hareketin amacı, kollarda reddettiği ya da savunduğu ilkeler var. Bir kola bas, altındaki açıklamayı oku.
Garipçiler’e göre uyak ve ölçü yaratıcılığı sınırlandırır, şairin düşüncesine hükmeder ve söz dizimi tuhaflıklarına yol açar. Bu yüzden ölçü ve uyağı terk edip serbest şiire yönelmişlerdir. Eski şiire ait tüm geleneksel ögeleri reddetmiş; her türlü kurala, önceden belirlenmiş kalıplara karşı çıkmışlardır.
Doğayı olduğundan daha farklı gösterdiği ve bozduğu için söz ve anlam sanatlarına karşı çıkmış, kapalı bir anlatım yerine açık bir anlatımı yeğlemişlerdir. Aynı gerekçeyle sanat dallarının birbiri içine girmesine karşı çıkmış, şiirin müzik ve resim ile olan bağlarını koparmışlardır.
“Sıradan” insan ve bu insanın sevinçleri, üzüntüleri, günlük kaygıları. Azınlık bir kesimin değil çoğunluğun anlayabileceği ve zevkine varabileceği bir şiir yazmışlardır. Bazı şiirlerinde öyküleme tekniğine başvurarak küçük insanın hikâyesini anlatmışlardır.
Şairaneliğe karşı çıkmış, günlük konuşma dilinde yer alan her sözcüğün şiirde kullanılabileceğini savunmuşlardır. “Nasır, çorap, cımbız, salata” gibi sözcükleri kullanmaktan çekinmemişlerdir. Şiirde söyleyişi değil anlamı ön plana çıkarmışlardır.
Bilinçaltına inerek saf ve basit şiire ulaşmak gerektiğine inanmışlardır. Bu, onları sürrealizme (gerçeküstücülük) yaklaştırmıştır. Dikkat: Garip sürrealist bir akım değildir; yalnızca bu noktada ona yaklaşır.
Mizahi dili başarıyla kullanmış; ironi, parodi gibi mizah ögelerine şiirde önemli bir yer vermişlerdir. Politik şiir anlayışından uzak durmuşlardır; bu da onların geniş kitlelerce benimsenmesini kolaylaştırmıştır.
Aşağıdaki cümlelerde Garipçiler’in şiirde kullanmaktan çekinmediği günlük sözcükleri ve hareketin adlarını tıklayarak işaretle, sonra Denetle’ye bas.
Üçünün de Garip adlı ortak kitapta şiiri vardır; bu yüzden “Garip” her üçünün de şiir listesinde görünür. Ayırt edici olan diğer eserlerdir.
Soru kökünde “Garip” geçtiğinde iki farklı şey kastediliyor olabilir: (1) 1941’de yayımlanan ortak kitap — üçünün de eser listesinde yer alır; (2) o kitaptan doğan hareketin adı. Şıkta “Garip” tek başına verildiyse şairi ayırt etmez; Vazgeçemediğim Orhan Veli’yi, Rahatı Kaçan Ağaç Melih Cevdet’i, Perçemli Sokak Oktay Rifat’ı gösterir.
İkinci Yeni, Cumhuriyet Dönemi Türk şiirinin en önemli olaylarından biridir. Ama Garip gibi belirli ilkeler etrafında birleşen şairlerin başlattıkları bir akım değildir. 1950’lerin ortalarında Garip şiirinden oldukça farklı tarzda yazan bazı genç şairler; şiir ve yazılarını birbirinden bağımsız olarak Pazar Postası dergisinde yayımlamaya başlar. Pazar Postası gazetesi yazı işleri müdürü Muzaffer Erdost, bu yeni şiir tarzını Garip şiirinden sonra gelen ikinci önemli yenilik olarak gördüğü için II. Yeni Şiiri olarak adlandırır.
İkinci Yeni’nin doğuşunda dünyadaki mevcut şiir anlayışının büyük etkisi olmuştur. Batı’da dünya savaşlarının yarattığı bunalımlar sonucunda ortaya çıkmış dadaizm ve sürrealizm, İkinci Yeni şairlerini etkileyen sanat akımlarıdır. Akım, Garip şiirine bir tepki olarak doğmuştur.
Düğmelerle şeridi gez; her durakta o adımda ne olduğunu okuyacaksın.
Dil üzerinde özel bir dikkatle durmuş, dili bir iletişim aracı olarak değil estetik bir nesne yaratmanın malzemesi olarak görmüşlerdir. Şiirin kendine özgü bir dille yazılması gerektiğini savunmuş, söz sanatlarına ve çağrışım gücü yüksek sözcüklere yer vermişlerdir.
Konuşma diline sırt çevirmiş; buna bağlı olarak şiirlerinde söz dizimini bozmuş, alışılmamış bağdaştırmalara yer vermiş, mantığa aykırı ifadeler kullanmışlardır. Sözcükleri bilinçli olarak deforme etmiş (bozmuş), o güne dek duyulmamış yeni sözcükler oluşturmuşlardır.
İmgeye dayalı bir estetik anlayışını savunmuş, anlamsızlığa varan soyut ve kapalı bir şiir dünyası meydana getirmişlerdir. Şiiri akıldan ve anlamdan uzaklaştırmış, şiirde anlamı değil söyleyişi ön plana çıkarmışlardır — Garip’in tam tersi.
Şiirin öteki edebî türlerden kesin çizgilerle ayrılması gerektiğini savunmuş, bu yüzden konuyu ve olayı şiirden atmışlardır. Buna karşılık dil ve imge konusundaki tutumlarının sonucu olarak şiirlerinde müzik ve resim gibi sanat dallarından yararlanmışlardır.
Özgünlüğü engelleyeceği düşünülerek halk şiirinden yararlanmaya karşı çıkmış, folklordan uzak durmuşlardır. Nükte, şaşırtmaca ve tekerlemeden kaçınmışlardır. Yazım kurallarını önemsememiş, noktalama işaretlerinin kullanımında özgürce hareket etmişlerdir.
Çoğunluğun değil aydın kesimin anlayabileceği ve zevk alabileceği bir şiir anlayışı ortaya koymuşlardır. Politik şiir anlayışından uzak durmuş, toplumsal sorunlara yer vermemişlerdir. Yalnızlık, yabancılaşma ve bunalım gibi bireysel konuları ele almışlardır.
Arama kutusuna bir eser adı ya da yıl yaz; sütun süzgeciyle yalnız o sütunda arayabilirsin.
İkinci Yeni Garip’e tepki olarak doğduğu için ilkeleri çoğu maddede tam tersidir. Aşağıdaki animasyon, aynı soruya iki hareketin verdiği cevabı yan yana koyar.
| Ölçüt | Garip (I. Yeni) | İkinci Yeni |
|---|---|---|
| Doğuşu | 1941, Garip adlı ortak kitap; önsözü Orhan Veli yazdı | 1950’lerin ortası; bildiri yok, şairler birbirinden bağımsız yazdı |
| Adı kim koydu | Şairlerin kendisi (kitabın adı); “I. Yeni” adı sonradan verildi | Muzaffer Erdost (Pazar Postası yazı işleri müdürü) |
| Yayın organı | Garip adlı kitap | Pazar Postası |
| Etkilendiği akım | Sürrealizme yaklaşır (bilinçaltı, saf ve basit şiir) | Dadaizm ve sürrealizm |
| Ölçü-uyak | Reddedilir; yaratıcılığı sınırlandırdığı düşünülür | Gündem dışıdır; asıl mesele dil ve imgedir |
| Söz sanatları | Karşı — doğayı bozar | Yanında — çağrışımı yüksek sözcükler |
| Anlatım | Açık anlatım | Kapalı, soyut, anlamsızlığa varan |
| Konuşma dili | Her sözcük şiire girebilir (nasır, çorap, cımbız, salata) | Sırt çevrilir; söz dizimi bozulur, yeni sözcük türetilir |
| Ön planda | Anlam | Söyleyiş |
| Öteki sanatlar | Müzik ve resimle bağ koparılır | Müzik ve resimden yararlanılır |
| Halk şiiri / folklor | Geleneksel ögeler reddedilir | Folklordan uzak durulur (özgünlüğü engeller diye) |
| Mizah | İroni ve parodi önemli yer tutar | Nükte, şaşırtmaca, tekerlemeden kaçınılır |
| Hedef okur | Çoğunluk | Aydın kesim |
| Konular | “Sıradan” insanın sevinçleri, üzüntüleri, günlük kaygıları | Yalnızlık, yabancılaşma, bunalım (bireysel) |
| Politika | İkisi de politik şiirden uzak durur — bu maddede zıt değil, aynıdırlar | |
Her satırda bir özellik var. Doğru sütuna ✓ koy (hücreye bas: boş → ✓ → ✗ → boş), sonra Denetle’ye bas.
Sürrealizm hem Garip’te hem İkinci Yeni’de anılır, ama farklı yerden. Garip, bilinçaltına inerek saf ve basit şiire ulaşma düşüncesi yüzünden sürrealizme yaklaşır. İkinci Yeni ise doğrudan dadaizm ve sürrealizmden etkilenmiştir. Ayrıca Sezai Karakoç hem İkinci Yeni şairleri arasında sayılır hem de dinî değerleri ve metafizik anlayışı öne çıkaran modern şiirin temsilcilerindendir; iki listede birden görülmesi hata değildir.
Her soruda bir ilke, bir eser ya da bir isim verilir; hangi harekete ya da hangi şaire ait olduğunu bulman gerekir.
Garip hareketinin 1941’deki doğuşu, on iki ilkesi ve üç şairi; İkinci Yeni’nin Pazar Postası’nda doğuşu, Muzaffer Erdost’un koyduğu ad, sekiz şairi; iki hareketin madde madde karşılaştırılması ve ortak noktaları
1941 · Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat · Garip adlı ortak şiir kitabı · önsözü Orhan Veli yazdı · kapak şeridi: “Bu kitap sizi alışılmış şeylerden şüpheye davet edecektir.” · İkinci Yeni çıktıktan sonra I. Yeni adını aldı.
Geleneksel ögelerin tümü reddedilir · ölçü ve uyak yaratıcılığı sınırlandırır → serbest şiir · söz ve anlam sanatları doğayı bozar → açık anlatım · şiirin müzik ve resimle bağı koparılır · odakta “sıradan” insan · her günlük sözcük şiire girebilir (nasır, çorap, cımbız, salata) · anlam ön planda · bilinçaltı → sürrealizme yakınlık · ironi, parodi · politikadan uzak.
Orhan Veli Kanık (1914-1950) — Şiir: Garip, Vazgeçemediğim, Destan Gibi,
Yenisi, Karşı · Öykü: Hoşgör Köftecisi · Çeviri: Hamlet, Venedik Taciri,
Scapin’in Dolapları, Tartuffe.
Melih Cevdet Anday (1915-2002) — Şiir: Rahatı Kaçan Ağaç, Telgrafhane,
Kolları Bağlı Odysseus… · Oyun: İçerdekiler, Mikado’nun Çöpleri ·
Roman: Gizli Emir.
Oktay Rifat (1914-1988) — Şiir: Perçemli Sokak, Elleri Var Özgürlüğün,
Âşık Merdiveni… · Oyun: Çil Horoz, Atlar ve Filler · Roman: Bay Lear.
1950’lerin ortası · bildiri ve ortak ilke yok; şairler birbirinden bağımsız yazdı · dergi: Pazar Postası · adı koyan: Muzaffer Erdost · etkilendiği akımlar: dadaizm ve sürrealizm · Garip şiirine tepki olarak doğdu.
Dil iletişim aracı değil, estetik nesnenin malzemesi · söz sanatları ve çağrışım gücü yüksek sözcükler · konuşma diline sırt çevrilir, söz dizimi bozulur, alışılmamış bağdaştırma, mantığa aykırı ifade · sözcükler bilinçli deforme edilir, yeni sözcük türetilir · imge merkezdedir, şiir soyut ve kapalıdır · söyleyiş ön planda · konu ve olay şiirden atılır · müzik ve resimden yararlanılır · yazım kuralları önemsenmez · folklordan uzak · nükte, şaşırtmaca, tekerlemeden kaçınılır · hedef aydın kesim · temalar yalnızlık, yabancılaşma, bunalım.
İlhan Berk (Galile Denizi, Mısırkalyoniğne, Âşıkane) · Turgut Uyar (Dünyanın En Güzel Arabistanı, Büyük Saat) · Edip Cansever (Yerçekimli Karanfil, Oteller Kenti) · Cemal Süreya (Üvercinka, Göçebe, Sevda Sözleri) · Ece Ayhan (Bakışsız Bir Kedi Kara, Yort Savul) · Sezai Karakoç (Körfez, Monna Rosa, Hızırla Kırk Saat) · Ülkü Tamer (Soğuk Otların Altında, Virgülün Başından Geçenler).
Az sayıda ama önemli: ikisi de politik şiir anlayışından uzak durur, ikisi de geleneksel/klasik nazımdan kopmuştur ve ikisinde de sürrealizm adı geçer. Karşılaştırma sorularında ayırt edici madde bunlar değil; anlam mı söyleyiş mi, açık mı kapalı mı, çoğunluk mu aydın mı sorularıdır.
Muzaffer Erdost şair değil, adı koyan yazı işleri müdürüdür. Pazar Postası İkinci Yeni’nin, Garip ise bir kitabın adıdır. Öyküleme tekniği Garip’in, konu ve olayın atılması İkinci Yeni’nindir. Sezai Karakoç iki farklı listede geçer.