Kavramları sınıflandırmak
Aynı kavram farklı ölçütlere göre farklı adlar alır: genel mi tekil mi, tümel mi tikel mi, somut mu soyut mu, kolektif mi distribütif mü. Sonra Porphyrios ağacına tırmanıp cins, tür, ayrım, özgülük ve ilintiden oluşan beş tümeli yerli yerine oturtacağız.
Kavram çeşitleri iki ana başlıkta toplanır: neliğine göre kavramlar (genel ve tekil) ve anlamına göre kavramlar (tümel-tikel, somut-soyut, kolektif-distribütif, olumlu-olumsuz).
Aynı türden varlıkların genel özelliklerini dile getiren kavramdır.
Kedi, şehir, okyanus, ressam, devlet…
Tek bir varlığa işaret eden, bir sınıfın yalnızca bir bireyini gösteren kavramdır.
Bir kediyi işaret eden “Pamuk” · belli bir şehri gösteren “Adana” · bir okyanusu gösteren “Pasifik” · bir ressam olan “Salvador Dali” · bir devleti işaret eden “Türkiye”
| Neliğine göre kavramlar | Anlamına göre kavramlar |
|---|---|
| Tekil kavramlar | Tümel ve tikel kavramlar |
| Genel kavramlar | Somut ve soyut kavramlar |
| — | Kolektif ve distribütif kavramlar |
| — | Olumlu ve olumsuz kavramlar |
On kavram çeşidini tek tek gez. Canvas her çeşidin şemasını çizer: tümelde sınıfın bütün bireyleri, tikelde bir kısmı, tekilde tek birey dolar; kolektif kavramda grubun kendisi, distribütifte gruptaki birey işaretlenir; olumsuz kavramda nitelik kutusu çarpı ile kapanır.
Tümel kavram: Bir sınıfın tüm bireylerini kapsayan kavramlardır. “bütün, tüm, her, hiçbiri, hepsi” gibi sözcüklerle birlikte kullanılır.
Her insan, hiçbir canlı, tüm meyveler, bütün varlıklar…
Tikel kavram: Bir sınıfın belirli bir bölümünü gösteren, bir kümenin bir kısım elemanını işaret eden kavramlardır. “Bazı, bir bölümü, kimi” gibi sözcüklerle birlikte kullanılır.
Bazı meyveler, kimi varlıklar, canlıların bir bölümü…
Somut kavram: Zihnin dışındaki bir nesneyi işaret eden, bir varlığı gösteren kavramdır.
Çocuk, saksı, heykel
Soyut kavram: Varlığın bir özelliğini belirten, bir nesneye bağlı olarak ortaya çıkan kavramdır.
Şımarıklık, büyüklük, güzellik
Bebek somut, bebeğin özelliği olabilen sevimli soyut kavrama örnektir.
Kolektif kavram: Bireyler grubunu ifade edip de grupta gerçekleşen kavramlardır.
Dernek, kurs, devlet
Distribütif kavram: Bireyler grubunu ifade edip de bireyde gerçekleşen kavramlardır.
Üye, kursiyer, vatandaş
Olumlu kavram: Bir niteliğin, işaret ettiği nesnede bulunduğunu gösteren kavramlardır.
Sorumlu, umutlu, bilinçli, şekerli, keyifli
Olumsuz kavram: İşaret ettiği nesnede bir özelliğin bulunmadığını gösteren kavramdır. Olumsuz kavramlar sonlarına “-sız, -siz” gibi takılar alır ya da “değil, olmayan” gibi sözcüklerle belirtilir.
Sorumsuz, umutlu değil, bilinçsiz, şekersiz, keyifsiz
Önce üstteki türlerden birini seç, sonra metinde o türe uyan sözcüğe tıkla. Beş sözcük işaretlenecek. Denetle düğmesi doğru, yanlış ve atlanan sayını verir. (Örnek metnin kısaltılmış hâlidir.)
Kutuya bir kavram çeşidi ya da örnek yaz; tablo anında süzülür.
Kolektif ile tümel karıştırılır. “Dernek” bir grubu anlatır ama nitelik grupta gerçekleşir — tek bir kişi “dernek” olamaz; bu kolektiftir. “Üye” de bir grubu ima eder ama nitelik bireyde gerçekleşir; bu distribütiftir. İkinci tuzak: somut kavram tekil kavram demek değildir. “Çocuk” somuttur ama geneldir; “Zeynep” tekildir. Üçüncüsü: somut kavram tekil herhangi bir nesneyi işaret eder, soyut kavram ise herhangi bir nesneye ilişkin bir niteliği belirtir.
Beş tümel, varlıkların hiyerarşik düzeni ile ilgilidir. Varlık hakkındaki düşünce sistemlerine ve tanımlama yapmaya yardımcıdır. Porphyrios (MS 233-304), Aristoteles’in mantık kitaplarına giriş olarak İsagoji adı altında bir kitap yazmıştır. İsagoji’de cins, tür (nevi), ayrım, özgülük (hassa) ve ilintiden (araz) bahsetmiştir.
Beş tümelin anlaşılabilmesi için önemli olan hiyerarşik kavram düzeni budur. Her basamakta varlık ikiye ayrılır; sağ dal bir alt basamakta yeniden bölünerek insana kadar iner.
Hayvan – kuş – papağan – Yeşil papağan sıralamasında yeşil papağanın yakın cinsi papağan, uzak cinsi kuş ve hayvan kavramlarıdır.
Afrika gri papağanı, İskender papağanı ve Yeşil papağan, papağan kavramının türleridir. Papağan kuşun, kuş da hayvan kavramının türüdür.
Beş bağıntıyı tek tek seç. Merdiven Hayvan → Kuş → Papağan → Yeşil Papağan sıralamasını çizer; seçtiğin bağıntıya göre ilgili basamaklar renklenir ve aradaki ok hangi kavramdan hangisine gittiğini gösterir.
Tek bir kavram kendi başına cins ya da tür olamaz. Aralarında içlem-kaplam ilişkisi bulunan en az iki kavram söz konusu olduğunda cins ve türden söz edilebilir. “Kalem” tek başına ne cinstir ne tür; “araç–kalem” ikilisinde araç cins, kalem tür olur. Aynı kalem, “kalem – dolma kalem” ikilisinde cins hâline gelir.
Beş tümeli tek tek seç. Canvas her tümel için ayrı bir şema çizer: cins ve türde kapsama halkaları, ayrımda ayıran özellik oku, özgülükte yalnız bir türe giden bağ, ilintide birden çok türe dağılan bağlar.
Cinsleri ve türleri birbirinden ayıran temel özellikler ayrımdır.
Başka türlerde bulunmayan, sadece bir türe özgü olan özelliklerdir.
Ahlaki eylemde bulunmak insan kavramının özgülüğüdür. Bu özellik insanı diğer türlerden ayırır.
Farklı türlerde bulunabilen ortak özelliklerdir.
Beslenmek insan türüne ait bir özelliktir ancak insan dışında başka türlerin de taşıdığı bir özelliktir. Uyumak da birden çok türün sahip olduğu bir özelliktir.
| Ayrım türü | Neyden ayırır | Örnek |
|---|---|---|
| Yakın ayrım | Yeşil papağanı papağandan (yakın cinsinden) | Gagalarının kırmızı, vücutlarının yeşil olması; boy 37-43 cm, ağırlık 95-143 g, kanat açıklığı 15-17,5 cm |
| Uzak ayrım | Yeşil papağanı kuştan (uzak cinsinden) | Kuş: yumurtlayan omurgalılardan, akciğerli, sıcakkanlı, tüylerle örtülü, gagalı, iki ayaklı, iki kanatlı uçucu hayvanların ortak adı |
| Türsel ayrım | Yeşil papağanı Afrika gri papağanından (başka bir türden) | Afrika gri papağanı: kanat açıklığı 46-52 cm, boy 33 cm, ağırlık 407 g, vücut gri, kuyruk kırmızı ya da bordo |
Özgülük ile ilinti tam zıt iki şeydir. Özgülük sadece bir türde bulunur (ahlaki eylemde bulunmak — insan); ilinti farklı türlerde bulunabilen ortak özelliktir (beslenmek, uyumak). İkinci tuzak: ilinti de bir varlığın özelliğidir, ama onu o varlık yapan zorunlu bir özellik değildir; varlığın özüne ait değildir ve onu diğer varlıklardan ayırmaz. Üçüncüsü: ayrım ile özgülük karıştırılır — ayrım bir türü cinsinden ya da başka bir türden ayırır; özgülük ise o türe özgü olma durumudur.
Bir kavram ya da bir özellik gelir; çeşidini veya beş tümeldeki yerini seçersin.
44 soruluk test · kavram çeşitleri, Porphyrios ağacı, cins-tür, yakın-uzak-türsel ayrım, özgülük ve ilinti
Neliğine göre: tekil ve genel kavramlar. Anlamına göre: tümel-tikel, somut-soyut, kolektif-distribütif, olumlu-olumsuz kavramlar.
Genel kavram: aynı türden varlıkların genel özelliklerini dile getirir (kedi, şehir, okyanus, ressam, devlet). Tekil kavram: tek bir varlığa işaret eder, bir sınıfın yalnızca bir bireyini gösterir (Pamuk, Adana, Pasifik, Salvador Dali, Türkiye).
Tümel: bir sınıfın tüm bireylerini kapsar; “bütün, tüm, her, hiçbiri, hepsi” ile kullanılır (her insan, hiçbir canlı). Tikel: bir sınıfın belirli bir bölümünü gösterir; “bazı, bir bölümü, kimi” ile kullanılır (bazı meyveler, kimi varlıklar).
Somut: zihnin dışındaki bir nesneyi işaret eden, bir varlığı gösteren kavram (çocuk, saksı, heykel). Soyut: varlığın bir özelliğini belirten, bir nesneye bağlı olarak ortaya çıkan kavram (şımarıklık, büyüklük, güzellik). Bebek somut, sevimli soyuttur.
Kolektif: bireyler grubunu ifade edip grupta gerçekleşen kavram (dernek, kurs, devlet). Distribütif: bireyler grubunu ifade edip bireyde gerçekleşen kavram (üye, kursiyer, vatandaş).
Olumlu: bir niteliğin nesnede bulunduğunu gösterir (sorumlu, umutlu, bilinçli, şekerli, keyifli). Olumsuz: bir özelliğin bulunmadığını gösterir; “-sız, -siz” takıları alır ya da “değil, olmayan” ile belirtilir (sorumsuz, bilinçsiz, şekersiz, keyifsiz, umutlu değil).
Varlıkların hiyerarşik düzeni ile ilgilidir; düşünce sistemlerine ve tanımlama yapmaya yardımcıdır. Porphyrios (MS 233-304), Aristoteles’in mantık kitaplarına giriş olarak İsagoji’yi yazmış; cins, tür (nevi), ayrım, özgülük (hassa) ve ilintiden (araz) bahsetmiştir.
Varlık → cismi olmayan / cismi olan → cansız / canlı → duygusuz (bitki) / duygulu (hayvan) → akılsız / akıllı (insan).
Ortak özellikleri olan varlıkların genelini kapsayan kavram; altında türler sıralanır. İki genel kavramdan kaplamı geniş olan cinstir. Yakın cins: hemen üstteki kavram. Uzak cins: üstte yer alan diğer kavramlar. Yeşil papağanın yakın cinsi papağan, uzak cinsi kuş ve hayvandır.
İki genel kavramdan içlemi geniş olan türdür; cinsin altında sıralanır, cinsin bazı özelliklerini taşır ve cinse göre daha fazla özelliğe sahiptir. Tek bir kavram kendi başına cins ya da tür olamaz; en az iki kavram gerekir.
Cinsleri ve türleri birbirinden ayıran temel özelliklerdir. Yakın ayrım: türü yakın cinsten ayıran özellik. Uzak ayrım: türü uzak cinsinden ayıran özellik. Türsel ayrım: türleri birbirinden ayıran özellik.
Özgülük (hassa): başka türlerde bulunmayan, sadece bir türe özgü özellikler — ahlaki eylemde bulunmak insanın özgülüğüdür. İlinti (araz): farklı türlerde bulunabilen ortak özellikler; varlığı o varlık yapan zorunlu özellik değildir, varlığın özüne ait ayırıcı bir özellik göstermez — beslenmek, uyumak.