Yedi kıyas, iki aile
Kıyaslar basit ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır. Basit kıyas kendi içinde kesin, zincirleme, sorit ve eksik önermeli kıyas olmak üzere dörde; bileşik kıyas ise koşullu (hipotetik), ayrık öncüllü ve ikilem (dilemma) olmak üzere üçe ayrılır. Ayrımı yapan tek ölçüt basittir: öncüllerden en az biri bileşik önerme mi?
Basit kıyas: öncülleri ve sonuç önermesi basit önermelerden oluşan kıyastır. Hatırla: basit önerme, tek bir yargı bildiren önermedir.
İki aile ve yedi çeşit tek şemada.
Üç düğme, üç yapı. Kesin kıyasta tek bir üçlü vardır. Zincirleme kıyasta art arda gelen kıyaslar görünür ve her ara sonuç bir sonraki kıyasın birinci öncülü olur — canvas bu geçişi okla gösterir. Soritte aynı zincir durur, ama ara sonuç önermeleri üstü çizili hâlde solar: sorit, zincirleme kıyasın ortasındaki sonuç önermelerinin çıkarılmasıyla yapılır.
Kıyasın sonucunun öncüllerde anlam bakımından bulunup şekil bakımından bulunmadığı kıyaslardır.
Tüm ressamlar insandır.
Salvador Dali ressamdır.
O hâlde Salvador Dali insandır.
Yapılan çıkarımda hem öncüller hem de sonuç önermesi basit önermelerden oluşmaktadır. Bununla beraber sonuç öncüllerde anlam bakımından bulunmaktadır: tüm ressamların insan olması ve Salvador Dali’nin de ressam olması onun insan olduğu sonucunu doğurur.
Art arda gelen birçok basit kıyastan meydana gelir. Birinci kıyasın sonucu onu takip eden kıyasın öncüllerinden biri olur.
Bütün egzersiz yapanlar sağlıklıdır.
Bütün sporcular egzersiz yapar.
O hâlde bütün sporcular sağlıklıdır.
Bütün sporcular sağlıklıdır.
Bütün sağlıklı olanlar neşelidir.
O hâlde bütün sporcular neşelidir.
Bütün sporcular neşelidir.
Bütün neşeli olanlar gülümser.
O hâlde bütün sporcular gülümser.
Zincirleme kıyasın bir türüdür. Kıyasın ortasındaki sonuç önermelerinin çıkarılması ile yapılır.
İnsanlar sosyal varlıklardır. (Bütün A’lar B’dir.)
Sosyal varlıklar yalnız yaşayamaz. (Bütün B’ler C’dir.)
Yalnız yaşayamayanlar yardımlaşır. (Bütün C’ler D’dir.)
Yardımlaşanlar ihtiyaçlarını karşılar. (Bütün D’ler E’dir.)
O hâlde insanlar ihtiyaçlarını karşılar. (O hâlde bütün A’lar E’dir.)
Dikkat: bu örnekte “O hâlde insanlar yalnız yaşayamaz.” ve “O hâlde insanlar yardımlaşır.” sonuç önermeleri çıkarılmıştır.
Aynı bilgi, iki farklı yazım. Zincirleme kıyas her ara sonucu yazar; sorit yalnız halkaları ve son sonucu bırakır. Sorit bu yüzden daha kısadır ama daha yoğundur: okuyan kişi ara sonuçları kendi zihninde kurar.
Sorit örneğinin zincirleme hâli üç adımdır: insanlar → yalnız yaşayamaz → yardımlaşır → ihtiyaçlarını karşılar.
Soritin halkaları: her halkanın yüklemi bir sonrakinin öznesi olur. İlk halkanın öznesi (insanlar) ile son halkanın yüklemi (ihtiyaçlarını karşılar) sonuç önermesini verir: “Bütün A’lar E’dir.”
Eksik önermeli kıyas (entimem): öncüllerden birini veya sonucu saklı tutarak yani dile getirmeyerek yapılan kıyaslardır. Günlük konuşmanın büyük kısmı entimemdir — kimse üç satırı da söylemez.
Üç örnek, üç farklı eksik. Canvas önce söylenen kısmı dolu kutularla yazar; saklı tutulan önerme kesikli çerçeveli boş kutu olarak durur ve animasyonla yerine oturur. Hangi satırın eksik olduğuna göre kutunun etiketi 1. öncül, 2. öncül ya da sonuç önermesi olur.
“Ayşe sağlıksız besleniyor o hâlde hasta olur.”
Tam hâli:
Sağlıksız beslenenler hasta olur. (saklı tutulan birinci öncül)
Ayşe sağlıksız besleniyor.
O hâlde Ayşe hasta olur.
“Tüm doktorlar yardımseverdir. O hâlde Esra da yardımseverdir.”
Tam hâli:
Tüm doktorlar yardımseverdir.
Esra doktordur. (saklı tutulan ikinci öncül)
O hâlde Esra da yardımseverdir.
“Tüm çocuklar öğrenmeye isteklidir. Beren çocuktur.”
Tam hâli:
Tüm çocuklar öğrenmeye isteklidir.
Beren çocuktur.
O hâlde Beren öğrenmeye isteklidir. (saklı tutulan sonuç önermesi)
Entimem “eksik kıyas” değil, “eksik önermeli kıyas”tır. Kıyasın kendisi eksik değildir; bir önermesi söylenmemiştir. Tamamlandığında ortada tam bir kıyas vardır. İkinci tuzak: hangi parçanın saklı olduğunu bulmak için sonuç işaretine bak — “o hâlde” varsa sonuç yazılmıştır, eksik olan bir öncüldür; “o hâlde” yoksa çoğunlukla sonuç saklıdır. Üçüncü tuzak: saklı öncülü tamamlarken orta terimi koru; “Ayşe sağlıksız besleniyor o hâlde hasta olur.” cümlesinde eksik olan öncül “sağlıksız beslenenler” ile “hasta olur”u bağlamalıdır.
Bileşik kıyas (kategorik olmayan tasım): öncüllerden en az birinin bileşik önerme olduğu kıyas türüdür. Hatırla: bileşik önerme, birden fazla yargı bildiren önermedir.
Büyük öncüldeki basit önermelerin “ise” eklemiyle birbirine bağlandığı, büyük öncülü koşul önermesi olan kıyastır. Bu tür kıyaslarda ikinci öncül, birinci öncülün ön bileşenini veya art bileşenini onaylar veya onaylamaz.
Ön bileşen koşulun “ise”den önceki parçasıdır (Bilgisayar sağlamsa), art bileşen sonraki parçasıdır (video çekimi yapar). İkinci öncülün bu iki parçadan hangisine dokunduğu ve onaylayıp onaylamadığı dört durum üretir.
Dört düğme, dört durum. Canvas üstte büyük öncülü ön bileşen → art bileşen diye iki kutuyla çizer. Seçtiğin duruma göre ikinci öncülün hangi kutuya dokunduğu vurgulanır: yeşil çerçeve onaylama (evetleme), kırmızı çapraz reddetmedir. Altta o durumun sonuç önermesi yazar.
Bilgisayar sağlamsa video çekimi yapar.
Bilgisayar sağlam.
O hâlde bilgisayar video çekimi yapar.
İkinci öncül ön bileşeni onaylıyor (evetliyor).
Bilgisayar sağlamsa video çekimi yapar.
Bilgisayar video çekimi yapıyor.
O hâlde bilgisayar sağlamdır.
İkinci öncül art bileşeni onaylıyor.
Bilgisayar sağlamsa video çekimi yapar.
Bilgisayar sağlam değildir.
O hâlde bilgisayar video çekimi yapmaz.
İkinci öncül ön bileşeni onaylamıyor (reddediyor).
Bilgisayar sağlamsa video çekimi yapar.
Bilgisayar video çekimi yapmıyor.
O hâlde bilgisayar sağlam değildir.
İkinci öncül art bileşeni onaylamıyor.
Dört durumu adlandırırken iki soruyu ayrı sor: (1) ikinci öncül hangi bileşene dokunuyor — ön mü art mı? (2) onu onaylıyor mu reddediyor mu? İkisi karışınca dört ad birbirine girer. İkinci tuzak: koşullu kıyası ayrık öncüllü kıyasla karıştırma. Ayırt edici işaret büyük öncüldeki eklemdir: “ise” varsa koşullu, “veya / ya da” varsa ayrık öncüllüdür.
Ders kitabında geçmiyor, ama bilmekte yarar var: bu dört durumun ikisinde sonuç öncüllerden mantıksal olarak zorunludur — ön bileşenin evetlenmesi ve art bileşenin reddedilmesi. Öteki ikisinde, yani art bileşenin evetlenmesi ve ön bileşenin reddedilmesinde, sonuç zorunlu değildir: bilgisayar başka bir sebeple de video çekiyor olabilir. Bu dörtlü ikinci öncülün büyük öncüle nasıl dokunduğuna göre sınıflandırır, geçerlilik iddiasında bulunmaz; sınav sorusu durumun adını sorarsa dördü de birer koşullu kıyas biçimidir.
Ayrık öncüllü kıyasta birinci öncülü meydana getiren önermeler birbirine “veya”, “ya da” eklemleriyle bağlanmışlardır. Burada da ikinci öncül, birinci öncülün bileşenlerini onaylar veya onaylamaz.
Büyük öncül iki seçenek sunar: cesur ya da korkak. Canvas iki seçeneği yan yana kutular; ikinci öncül birini onayladığında o kutu yeşil yanar ve ötekinin üstü kırmızıyla çizilir; birini reddettiğinde üstü çizilen o olur ve öteki yanar. Sonuç önermesi altta belirir.
İki tür de büyük öncülü bileşik olan kıyaslardır ve ikisinde de ikinci öncül bileşenleri onaylar ya da onaylamaz. Fark eklemdedir:
| Tür | Büyük öncül eklemi | Örnek |
|---|---|---|
| Koşullu | “ise” | Bilgisayar sağlamsa video çekimi yapar. |
| Ayrık öncüllü | “veya”, “ya da” | Çocuk cesur ya da korkaktır. |
| İkilem | iki koşullu önerme + “ve” | İşe servisle giderse zamanında ulaşır ve metroyla giderse zamanında ulaşır. |
Önermeleri bitişik ve ayrık şartlı önermelerden kurulan kıyastır. İkilemde büyük öncül “ve” bağlacıyla birleştirilmiş iki koşullu önermeden oluşur. Küçük öncül büyük öncülün bileşenlerinin öznelerini veya yüklemlerini onaylar veya onaylamaz. Sonuç buna bağlı olarak olumlu veya olumsuz önerme olur.
İşe servisle giderse zamanında ulaşır ve metroyla giderse zamanında ulaşır.
İşe ya servisle ya metroyla gidecek.
O hâlde işe zamanında ulaşır.
İkilemin özelliği: hangi yol seçilirse seçilsin aynı sonuca varılır. İki koşul “ve” ile birleşmiştir, küçük öncül ise “ya… ya…” ile seçenekleri sayar; iki kolun ucu aynı yerde buluştuğu için sonuç kesindir.
Şema ikilemin neden işe yaradığını gösterir: iki ayrı koşul, iki ayrı yol; küçük öncül “ya servis ya metro” diyerek yollardan birinin mutlaka alınacağını söyler; iki yolun da vardığı yer aynı olduğu için sonuç hangi yolun seçildiğinden bağımsızdır.
Yedi kıyas çeşidi, iki aile. Hücreye tıkla (boş → ✓ → ✗ → boş), sonra Denetle. Ölçüt tek: öncüllerden en az biri bileşik önerme mi?
Kutuya “sorit”, “ise” ya da “saklı” yaz; tablo anında süzülür.
Ayrık öncüllü kıyasın örneklerinde iki seçenek birbirini dışlar. “Çocuk cesur ya da korkaktır.” cümlesinde cesur olmak korkak olmamayı gerektirdiği için “cesurdur”dan “korkak değildir” çıkar. Seçeneklerin birlikte doğru olabildiği bir “veya” cümlesinde bu geçiş yapılamaz — örneklerde iki seçenek birbirinin karşıtı olarak seçilmiştir. İkinci tuzak: ikilem ile ayrık öncüllü kıyas karışır. İkilemde büyük öncül iki koşullu önermeden oluşur ve “ve” ile bağlanır; ayrık seçim küçük öncüldedir. Ayrık öncüllü kıyasta ise ayrılık büyük öncüldedir. Üçüncü tuzak: zincirleme kıyas ile sorit aynı bilgiyi taşır, ikisini ayıran şey ara sonuçların yazılıp yazılmamasıdır — “sorit, kıyasın ortasındaki sonuç önermelerinin çıkarılması ile yapılır”.
Bir kıyas gelir; basit mi bileşik mi, hangi çeşit, hangi parça saklı, hangi bileşen evetlenmiş — hepsini sırayla soracağız.
46 soruluk test · basit ve bileşik kıyas ayrımı, kesin-zincirleme-sorit-entimem, koşullu kıyasın dört durumu, ayrık öncüllü kıyas ve ikilem
Kıyaslar basit ve bileşik olmak üzere ikiye ayrılır. Basit kıyas kendi içinde kesin, zincirleme, sorit ve eksik önermeli kıyas olmak üzere dörde; bileşik kıyas koşullu (hipotetik), ayrık öncüllü ve ikilem (dilemma) olmak üzere üçe ayrılır.
Öncülleri ve sonuç önermesi basit önermelerden oluşan kıyastır. Basit önerme tek bir yargı bildiren önermedir.
Kıyasın sonucunun öncüllerde anlam bakımından bulunup şekil bakımından bulunmadığı kıyaslardır. (Tüm ressamlar insandır. / Salvador Dali ressamdır. / O hâlde Salvador Dali insandır.)
Art arda gelen birçok basit kıyastan meydana gelir. Birinci kıyasın sonucu onu takip eden kıyasın öncüllerinden biri olur. (egzersiz yapanlar → sporcular sağlıklı → neşeli → gülümser)
Zincirleme kıyasın bir türüdür. Kıyasın ortasındaki sonuç önermelerinin çıkarılması ile yapılır. Bütün A’lar B’dir, bütün B’ler C’dir, bütün C’ler D’dir, bütün D’ler E’dir → o hâlde bütün A’lar E’dir.
Entimem: öncüllerden birini veya sonucu saklı tutarak, yani dile getirmeyerek yapılan kıyaslardır. Üç örnek: 1. öncül saklı (Ayşe), 2. öncül saklı (Esra), sonuç saklı (Beren).
Kategorik olmayan tasım: öncüllerden en az birinin bileşik önerme olduğu kıyas türüdür. Bileşik önerme birden fazla yargı bildiren önermedir.
Büyük öncüldeki basit önermelerin “ise” eklemiyle bağlandığı, büyük öncülü koşul önermesi olan kıyastır. İkinci öncül, birinci öncülün ön bileşenini veya art bileşenini onaylar veya onaylamaz.
Ön bileşenin evetlenmesi: Bilgisayar sağlam. → video çekimi yapar. Art bileşenin evetlenmesi: video çekimi yapıyor. → sağlamdır. Ön bileşenin reddedilmesi: sağlam değildir. → video çekimi yapmaz. Art bileşenin reddedilmesi: video çekimi yapmıyor. → sağlam değildir.
Birinci öncülü meydana getiren önermeler birbirine “veya”, “ya da” eklemleriyle bağlanmıştır. Burada da ikinci öncül bileşenleri onaylar veya onaylamaz. (Çocuk cesur ya da korkaktır. / Çocuk cesurdur. / O hâlde çocuk korkak değildir.)
Önermeleri bitişik ve ayrık şartlı önermelerden kurulan kıyastır. Büyük öncül “ve” bağlacıyla birleştirilmiş iki koşullu önermeden oluşur; küçük öncül bileşenlerin öznelerini veya yüklemlerini onaylar veya onaylamaz; sonuç buna bağlı olarak olumlu veya olumsuz önerme olur.
Büyük öncüldeki ekleme bak: “ise” → koşullu, “veya / ya da” → ayrık öncüllü, “ve” ile bağlanmış iki koşul → ikilem. Basit ailede ise ölçüt: tek üçlü mü (kesin), ara sonuçlar yazılı mı (zincirleme), çıkarılmış mı (sorit), bir önerme söylenmemiş mi (entimem).