Dört ilişki, bir tanım
İki kavram arasında yalnızca dört ilişki kurulabilir: eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik, eksik girişimlik. Bu ünitede her birini daire şemasında göreceksin; sonra tanımın ne olduğunu, çeşitlerini, beş koşulunu ve neyin hiç tanımlanamayacağını öğreneceksin.
Bir kavramın başka bir kavram ile kaplam-içlem açısından durumuna kavramlar arası ilişki denir. İki kavram arasında eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik ve eksik girişimlik ilişkisi vardır.
Dört ilişkiyi tek tek seç. Daireler ilişkiye göre yerlerini değiştirir: eşitlikte tam üst üste biner, ayrıklıkta hiç değmez, tam girişimlikte biri ötekinin içinde kalır, eksik girişimlikte yalnızca bir kısmı örtüşür. Altındaki iki cümle, ilişkinin dille nasıl söylendiğini gösterir.
İki kavramdan her biri diğerinin tüm elemanlarını (fertlerini) karşılıyorsa (içine alıyorsa) aralarında eşitlik ilişkisi bulunur.
Akıllı ve düşünen: “Her akıllı
düşünendir. Her düşünen akıllıdır.”
Madde ve yer kaplayan: “Her madde yer kaplar. Her yer kaplayan maddedir.”
İnsan ve konuşan kavramları arasında da eşitlik ilişkisi vardır.
İki kavramdan her biri diğerinin hiçbir elemanını (ferdini) karşılamıyorsa (içine almıyorsa) aralarında ayrıklık ilişkisi bulunur.
Ağaç ve kuş: “Hiçbir ağaç kuş
değildir. Hiçbir kuş ağaç değildir.”
Konuşan ve çiçek: “Hiçbir konuşan çiçek değildir. Hiçbir çiçek konuşan
değildir.”
Patates ile soğan kavramları arasında da ayrıklık ilişkisi bulunur.
İki kavramdan yalnız biri diğerinin bütün elemanlarını karşılıyorsa (içine alıyorsa) aralarında tam girişimlik ilişkisi bulunur.
İnsan ve filozof: “Bütün filozoflar
insandır. Bazı insanlar filozoftur.”
Kuş ve kartal: “Bütün kartallar kuştur. Bazı kuşlar kartaldır.”
Beslenen ve hayvan kavramları arasında da tam girişimlik ilişkisi bulunur.
İki kavramdan her biri diğerinin bazı elemanlarını karşılıyorsa (içine alıyorsa) aralarında eksik girişimlik ilişkisi bulunur.
Kadın ve bilim insanı: “Bazı kadınlar
bilim insanıdır. Bazı bilim insanları kadındır.”
Yiyecek ve lezzetli: “Bazı yiyecekler lezzetlidir. Bazı lezzetliler
yiyecektir.”
Gözlüklü ve çocuk kavramları arasında da eksik girişimlik ilişkisi bulunur.
Bütün ilişki türleri tek bir kavram üzerinden örneklendirilebilir. “İnsan” kavramı ile;
Tam girişimlik ile eksik girişimlik “bazı” sözcüğüyle karıştırılır. İkisinde de “Bazı…” diye bir cümle kurulabilir; fark öteki cümlededir. Tam girişimlikte diğer yön “Bütün” ile söylenir (“Bütün kartallar kuştur / Bazı kuşlar kartaldır”); eksik girişimlikte iki yön de “Bazı” ile söylenir (“Bazı kadınlar bilim insanıdır / Bazı bilim insanları kadındır”). İkinci tuzak: eşitlikte iki kavram aynı şey değildir — kaplamları örtüşür, yani her biri ötekinin tüm elemanlarını karşılar.
Kavramlar arası ilişkiyi bir şemada okumanın en hızlı yolu bölgeleri ayırt etmektir. Aşağıdaki düğmeler şemada hangi bölgenin tarandığını değiştirir; sağdaki metin o bölgenin hangi cümleye karşılık geldiğini söyler.
Kutuya “eşitlik”, “kartal” ya da “bazı” yaz; tablo anında süzülür.
İnsan ilişkilerimizde ve iletişimde kavramlar önemli rol oynar. Kavramın ne anlama geldiğinin bilinmesi bu anlamda önemlidir; tanım da kavramın anlamını belirleme amacıyla yapılır.
Tanım çeşitleri beş tümele göre ve tanımlanana göre olmak üzere iki şekilde sınıflandırılır.
Beş tümele göre tanımlar özle ilgili tanım ve ilinti ile ilgili tanım olmak üzere kendi içinde ikiye ayrılır. Tanımlanana göre tanım ise kendi içinde ad ve nesne tanımları olmak üzere ikiye ayrılır.
İki sınıflama ve dört tanım çeşidi tek şemada.
Porphyrios ağacı göz önünde bulundurularak, o kavramın yeri belirtilerek yapılan tanımdır. Kavramın yerini belirtip diğerlerinden ayırır. Nesne ya da konunun özüne ilişkindir; bu nedenle ayırıcı bilgi verir.
“İnsan akıllı bir varlıktır.” · “Arı bal yapan bir canlıdır.”
Bir kavramın ilintilerini belirterek yapılan tanımdır. Kavramın nitelikleriyle ilgilidir ancak sadece o kavrama ilişkin bir nitelik değil, onun ilintisidir.
“Sincap kış uykusuna yatan bir hayvandır.”
Hatırla: ilinti, farklı türlerde bulunabilen ortak özelliklerdir.
Nesnesi olmayan (sadece neliği olan), yalnızca bizim zihnimizde varlık gösteren ve uzlaşımla koyduğumuz adların tanımlarıdır.
Hatırla: nelik, genel bir kavramın yalnızca zihindeki bireylerinin dikkate alınması ve düşünülmesidir.
Tanımlanana göre ikinci çeşittir: zihin dışında somut bir karşılığı, yani gerçekliği olan nesnelerin tanımlarıdır. Ad tanımından farkı, tanımlananın yalnızca zihinde değil varlıklar dünyasında da bulunmasıdır.
“Dağ, yer kabuğunun çıkıntılı, yüksek, eğimli yamaçlarıyla çevresine hâkim ve oldukça geniş bir alana yayılan bölümüdür.”
İki sınıflamayı birbirine karıştırma. Öz ile ilgili / ilinti ile ilgili ayrımı beş tümele göre yapılır; ad / nesne ayrımı tanımlanana göre yapılır. Bir tanım aynı anda hem “öz ile ilgili” hem “nesne tanımı” olabilir — bunlar rakip değil, iki ayrı ölçüttür. İkinci tuzak: tanım kavramın içlemini ortaya koyar, kaplamını değil; “Balık; hamsi, sazan, levrektir.” bir tanım değildir, kaplamın sayılmasıdır.
Beş koşulu tek tek seç; her koşul bozulduğunda ne olduğunu canvas gösterir. Kısırdöngüde ok kendine döner, açıklıkta tanımlayan kutu bulanıklaşır, uzunlukta çubuk fazla kısalır ya da fazla uzar.
Kaydırağı çevirerek tanımlayanın kaplamını değiştir. Solda tanımlanan (arı) sabit durur. Tanım tam olmalıdır: tanımlanan kavramın bütün bireylerini kapsayıp ona ait olmayanları dışarıda bırakmalıdır — yani iki daire tam örtüşmelidir. Dar tanım bazı arıları dışarıda bırakır, geniş tanım arı olmayanları içeri alır.
Kişinin duyular yoluyla elde ettiği izlenimler tanımlanamaz.
Daha önce ananas meyvesinin tadına bakmayan birine bu tat tanım yoluyla anlatılamaz.
Belirli nesne, olay veya bireylerin insanın iç dünyasında uyandırdığı izlenimler tanımlanamaz.
Aşk, kişiye özgü bir deneyim olarak herkesin iç dünyasında farklı şekilde anlamlandırılabilir bir şeydir; yaşamamış birine tanım yoluyla anlatmak mümkün değildir.
Cins olup tür olamayanların tanımı yapılamaz.
Yokluk, varlık, Tanrı vb. kavramların tanımı yapılamaz.
“Üstün cinsler” neden tanımlanamaz? Çünkü tanım, kavramı bir üst kavrama (cinsine) yerleştirip ayrımını vererek yapılır. Cins olup tür olamayan bir kavramın üstünde yerleştirileceği bir kavram kalmamıştır. İkinci tuzak: “aşk tanımlanamaz” denince öğrenci “hiçbir soyut kavram tanımlanamaz” sanır — oysa tanımlanamayanlar duyumlar, duygular ve üstün cinslerdir; “güzellik” gibi soyut kavramların tanımı yapılabilir.
Bazen iki kavram gelir, ilişkiyi seçersin; bazen bozuk bir tanım gelir, hangi koşulun çiğnendiğini bulursun.
44 soruluk test · kavramlar arası dört ilişki, Venn bölgeleri, tanım çeşitleri, tanımın beş koşulu, tanımlanamazlar
Bir kavramın başka bir kavram ile kaplam-içlem açısından durumuna kavramlar arası ilişki denir. Dört ilişki vardır: eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik, eksik girişimlik.
İki kavramdan her biri diğerinin tüm elemanlarını karşılıyorsa eşitlik vardır. Akıllı-düşünen, madde-yer kaplayan, insan-konuşan. “Her akıllı düşünendir. Her düşünen akıllıdır.”
İki kavramdan her biri diğerinin hiçbir elemanını karşılamıyorsa ayrıklık vardır. Ağaç-kuş, konuşan-çiçek, patates-soğan. “Hiçbir ağaç kuş değildir.”
İki kavramdan yalnız biri diğerinin bütün elemanlarını karşılıyorsa tam girişimlik vardır. İnsan-filozof, kuş-kartal, beslenen-hayvan. “Bütün kartallar kuştur. Bazı kuşlar kartaldır.”
İki kavramdan her biri diğerinin bazı elemanlarını karşılıyorsa eksik girişimlik vardır. Kadın-bilim insanı, yiyecek-lezzetli, gözlüklü-çocuk. “Bazı kadınlar bilim insanıdır. Bazı bilim insanları kadındır.”
İnsan kavramı ile: düşünen → eşitlik, solungaçlı → ayrıklık, şair → tam girişimlik, uyuyan → eksik girişimlik.
Kavramın anlamını belirleme amacıyla yapılır. Bir şeyin özünü belirlemektir; bir şeyi tanımlamak onun ne olduğunu söylemektir. Tanım, kavramın içlemini ortaya koyar. Aristoteles’e göre bir şeyi bilmek onu bütün yönleri ile açıklayarak tanımlamaktır.
Beş tümele göre: öz ile ilgili tanım, ilinti ile ilgili tanım. Tanımlanana göre: ad tanımları, nesne tanımları.
Öz ile ilgili tanım: Porphyrios ağacı göz önünde bulundurularak, o kavramın yeri belirtilerek yapılan tanımdır; ayırıcı bilgi verir (“İnsan akıllı bir varlıktır.”, “Arı bal yapan bir canlıdır.”). İlinti ile ilgili tanım: bir kavramın ilintilerini belirterek yapılan tanımdır (“Sincap kış uykusuna yatan bir hayvandır.”).
Ad tanımları: nesnesi olmayan (sadece neliği olan), yalnızca zihnimizde varlık gösteren ve uzlaşımla koyduğumuz adların tanımlarıdır. Nesne tanımları: zihin dışında gerçekliği olan nesnelerin tanımlarıdır.
1) Tam olmalı — bütün bireyleri kapsayıp ona ait olmayanları dışarıda bırakmalı. 2) Açık olmalı — açıklanmaya muhtaç başka bir kavramla yapılmamalı. 3) Kısırdöngü olmamalı. 4) Tanımlanan bir özne ile tanımlayan bir yüklemden oluşmalı, aralarında çelişik ifade bulunmamalı. 5) Ne çok uzun ne çok kısa olmalı.
Duyumlar: kişinin duyular yoluyla elde ettiği izlenimler (ananasın tadı). Duygular: nesne, olay veya bireylerin iç dünyada uyandırdığı izlenimler (aşk). Üstün cinsler: cins olup tür olamayanlar (yokluk, varlık, Tanrı).