AYT MANTIK · ÜNİTE 9 · MANTIK VE DİL: DİLİN GÖREVLERİ, BİLGİ AKTARMA, ANLAMA VE TANIMLAMA

• • Mantık sözcük olarak “konuşma, dile getirme, söyleme” anlamına gelir.
• • Dil bilimi hatasız konuşmanın kurallarını; mantık da doğru düşünmenin kurallarını vermektedir.
• • Dil bilgisi o dili kullanan toplumların diliyle ilgili kuralları içerir. Oysa mantık biliminin kuralları tüm insanlığın düşüncesini biçimlendiren evrensel bir nitelik taşır.

Semiyotik, canlıların bildirim ve iletişim amacıyla kullandıkları her türlü işaret sisteminin yapısını ve işleyişini inceleyen bilim dalıdır. Söz konusu işaret dilleri çok çeşitli olabilir.

Yani dil, yalnızca konuşulan diller değildir; işaretlerle kurulan her sistem semiyotiğin konusudur.

Dilin inanç, tahmin, düşünce ya da bilgilerin iletilmesi amacıyla kullanılmasıdır. Dilin bildirme görevlerinden inanç ve tahmin cümlelerinin doğruluk veya yanlışlıkları üzerinde tartışılabilir.

Güneş sisteminde yer alan Güneş’e en yakın gezegen Merkür’dür. · Yaratıcının varlığını kabul eden herkes kalp kırmaktan korkar. · Uzun süredir görüşemediğimizden bizi özlemiştir, yakın zamanda uğrar.

Dilin duygusal bir tepkiyi ya da tavrı ifade etme görevidir. Duyguların dışavurumunu sağlar. Belirtme görevini çoğunlukla ünlemler zaman zaman da soru sözcükleri yüklenir. Yüzün kızarması, sesin titremesi gibi doğal işaretler dilin belirtme ifadelerindendir.

Eyvah, uçağı kaçıracağız! · Harika, bu sınavdan da tam not almışım. · Yine mi annenin doğum gününü unuttun?

Dilin, insanların davranışlarını etkileme ve yönlendirme görevidir. Dil yaptırma görevini en çok emir kipindeki cümlelere yüklemektedir. Dilin yaptırma görevini bazen soru cümleleri de yüklenebilir.

Derhal eve gel. · Sen hâlâ ödevlerini bitirmedin mi? · Yatağını topla.

Toplumsal ilişkilerin başlatılmasını, sürdürülmesini, güçlendirilmesini ya da sonlandırılmasını sağlamak görevidir. İnsanların iletişime geçmesini sağlar, insani ilişkilerin düzenlenmesinde etkilidir.

İyi akşamlar… · Diline sağlık… · Afiyet olsun. · Görüşmek üzere… · Kolay gelsin.

Dilin söz vermek, yemin etmek, kabul etmek, onaylamak vb. sözlerin günlük dildeki karşılığıdır.

Bir daha aynı hatayı yapmayacağıma söz veriyorum. · Mehmet’i ayın en çalışkan elemanı ilan ediyorum. · Dışarı çıkma teklifini reddediyorum.

Soru cümlesi üç ayrı görevi yüklenebilir. “Yine mi annenin doğum gününü unuttun?” belirtmedir (sitem duygusu), “Sen hâlâ ödevlerini bitirmedin mi?” yaptırmadır (davranış yönlendirme). Soru işaretine değil, cümlenin ne yaptığına bak. İkinci tuzak: törensel ile eylemsel karışır. Törenselde söz ilişkiyi düzenler (“Afiyet olsun.”), eylemselde söz bir eylemin kendisidir (“…söz veriyorum.”, “…ilan ediyorum.”, “…reddediyorum.”) — cümleyi kurmakla iş yapılmış olur.

• • Bir bilginin aktarılabilmesi için aynı dili kullananların dilsel işaretleri aynı şekilde, aynı anlam kurallarına uygun olarak kullanabilmeleri gerekir.
• • Bilgi aktarımının yanlış anlaşılmaya yol açmadan, tam ve istenilen şekilde olabilmesi için söz dizimi kurallarının tek biçimli, sözlerin de tek anlamlı ve belirli olması gerekir.
• • Dil aracılığıyla bilgi aktarırken bireylerin toplumsal konumu, yaşı, cinsiyeti, samimiyet derecesi göz önünde bulundurulur. Örneğin bir konu farklı yaş gruplarında farklı şekillerde anlatılır.

Bilgi, aktaran kişiden (üreticiden, vericiden) bir kanal aracılığıyla alıcıya iletilirken aktarandan, alıcıdan ya da dilin kendisinden kaynaklanan sorunlar ortaya çıkabilir.

Bu sorunlar çok anlamlılık, belirsizlik ya da tartışma kaynaklı olabilir:

• • Çok anlamlılık: semantik, sentaktik ve pragmatik
• • Belirsizlik: semantik ve pragmatik
• • Tartışma: olgusal ve sözel

Semantik; kelimelerin bilişsel (zihinsel) anlamları, yani sembollerin nesnelerle ve onların özellikleri ile ilişkilerini ele alır. Kelimelerin tek başına anlamlarıyla ya da cümle içinde kazandığı anlamla ilgilenir. Bir kelimenin birden çok anlamda kullanılması semantik çok anlamlılığa yol açar.

• “Yaşına göre taşımak zorunda olduğu yük çok fazlaydı.” — “yük” sorumluluk, sorun ya da fiziki ağırlık anlamında kullanılmış olabilir.
• “Yeni tanıştığım kişi bana hiç samimi gelmedi.” — “samimi” yapmacık olmayan anlamında ya da senli benli olmak, resmî olmayan sıcak bir tavır anlamında olabilir.
• “Çalışma arkadaşım bugün adeta ışıldıyordu.” — cildinin sağlıklı görünümü, neşesi ya da performansıyla takdir topladığı kastedilmiş olabilir.
• “Sıklıkla piyano çalıyor.” — “çalmak” müzik aletini kullanmak mı, hırsızlık yapmak mı belli değildir.

Sentaks (söz dizimi) ile ilgili, doğal dillerdeki cümle kurma ilke ve kurallarını ve bu dillerdeki cümlelerin esnekliğini inceleyen dil bilimi dalıdır. Sözcükler cümle içindeki görevlerine göre isim, fiil, sıfat, zamir gibi sınıflara ayrılır; bir cümlenin anlamını kavramak için her sözcüğün sınıflamadaki görevinin ne olduğunu tespit etmek gerekir.

• “Kalemi sağlam yazarlarla samimi oldu.” — birinin kalemi sağlam olduğu için (iyi yazı yazdığı için) yazarlarla samimiyet kurduğu ifade edilmiş olabilir; ya da birinin kalemi sağlam yani başarılı yazarlarla samimi olduğu.
• “Ciddiyetsiz işlerinde başarısız oluyor.” — ciddiyetsiz birinin işlerinde başarısız olduğu söylenmişse “ciddiyetsiz” isimdir; birinin ciddiye almadığı işlerinde başarısız olduğu ifade ediliyorsa sıfattır.

Sözcüklerin tek başına anlamlarından ya da cümle içinde üstlendiği görevlerinden değil de kullanan ya da alıcı tarafından farklı şekilde anlamlandırılmalarından kaynaklanan çok anlamlılıktır. Sebebi kişisel ya da toplumsal kullanımdaki farklılık olabilir.

• “Ne kadar kusursuz bir sunu hazırlamışsın.” — anlamın aslını yalnızca cümleyi kuran bilebilir: gerçekten kusursuz bulmuş olabilir ya da alaycı bir tavırla çok yetersiz olduğunu söylüyor olabilir.
• “Beni sevmek zorunda değilsin ama bana saygı duymak zorundasın.” — “saygı” ciddiye alınmayı, eleştirilmeden kabul edilmeyi ya da bireysel varlığın göz ardı edilmemesini anlatıyor olabilir.
• “Bana biraz daha anlayışlı davranabilirsin.” — hatalara göz yumulması ya da tekrarlanmaması için yardım bekleniyor olabilir.

• • Dilde kullanılan sözcüklerin adlandırdıkları veya uygulandıkları nesnelerin sınırlarını her zaman kesin olarak bilemeyebiliriz.
• • Sözcüklerin veya cümlelerin anlamları büsbütün belli değildir.
• • Bir sözcük veya cümlenin belirsiz olması, bu cümleye herhangi bir doğruluk değeri verilememesi demektir.

“Bu iş çok fazla mesai gerektiriyor.” — “çok fazla” ifadesinin sınırları belli değildir, ifade muğlaktır.
“Bu konser çok eğlenceli olacak.” — “eğlenceli” ile kastedilen açık ve seçik olamaz, herkesin uzlaştığı bir açıklaması bulunmaz.

a. Semantik belirsizlik: bir ifadede geçen sözcüklerin biri ya da birkaçının anlamının tam olarak belli olmaması, sınırının belirsiz olması, ortak bir anlam oluşturmaya yeterli olmaması nedeniyle ortaya çıkan sorundur.

“Yemek servisi birazdan başlar.” — servis 5 dakika sonra da başlayabilir yarım saat sonra da.
“Yeni göreviniz çok kolay.” — “çok kolay” üzerinde uzlaşılmış bir tanım olamaz.

b. Pragmatik belirsizlik: bir terimin pragmatik bakımdan belirsiz olması, bu terimi içine alan bazı cümlelerin bazı kullananlarca belli bir doğruluk değeri almasına karşılık, başka bazı kullananlarca herhangi bir doğruluk değeri almamasıdır.

“İnsanlar olaylar ve durumlar karşısında rasyonel davranış sergiler.” — cümleyi kuran için belirsizlik yoktur; alıcı “rasyonel”i bilmiyorsa iletişimde sorun yaşanır.
“Doktorları, laparoskopik cerrahi ameliyat olabileceğini söyledi.” — “laparoskopi” doktorlar için belirsiz değildir, herkes için anlamlı olmayabilir.

• • Belirsizlik sözcüklerin özelliklerine, kullanım alanlarına, kullanana, ait olduğu dil alanına göre farklı derecelerde olur.
• • Soyut kavramlar somut kavramlara göre daha belirsizdir.
• • Nitelik ile ilgili ifadeler, nicelik ile ilgili ifadelere kıyasla daha sık belirsizleşir.
• • Günlük dil, bilim diline kıyasla daha fazla belirsizlik içerir.
• • Bilim dillerinde de belirsizlik dereceleri farklılaşır.
• • Sosyoloji gibi sosyal bilimlerin dili fizik gibi doğa bilimlerine göre daha belirsizdir. Doğa bilimleri ise mantık ve matematik gibi formel bilimlerin dillerine göre daha fazla belirsizlik içerir.

Günlük dildeki belirsizlikler insanlar arası iletişimde yanlış anlaşılmalara, anlaşmazlıklara, iletişim kopukluklarına vb. neden olabilir. Bu durumlar da tartışmaların yaşanmasına yol açar.

Bilimsel dilde belirsizlik olması bilimsel gelişmelere ve bilimsel bilgilerin artmasına engel olabilir. Bu nedenle bilimlerde muğlak olmayan kesin bir dil kullanılmalıdır.

Dildeki anlam belirsizlikleri de bilimsel ölçütler kullanılarak ortadan kaldırılabilir.

Tartışmanın çok anlamlı bir sözcüğe bağlı olmadığı, sözcüklerle ilgili bir belirsizlikten ortaya çıkmayan, taraflardan birinin olgularla ilgili yanlış bir görüşe sahip olmasından kaynaklanan tartışmadır.

“Zebranın tüyleri siyah beyaz renklidir.” ↔ “Zebranın tüyleri kahverengidir.” — bu tartışma bir zebranın gözlemlenmesi yoluyla sonlandırılabilir.

Olgu, bilimsel incelemeye elverişli, deney konusu yapılabilecek şeydir.

Sözcüklerin çok anlamlı olmalarından kaynaklanan tartışmalardır. Tartışmanın sebebi, anlamı üzerinde uzlaşılmamış bir sözcük, bir ifadedir. Sözel tartışmalar, tartışmaya sebep olan sözcüklerin ne anlamda kullanıldığının açıkça belirtilmesi yoluyla sona erebilir. Tartışmanın mantık ilke ve kurallarına uygun yapılması uzlaşı sağlanmasında etkili olur. Ancak her zaman uzlaşı sağlanamayabilir.

“Meltem çok ince bir insandır.” — iddiayı savunan fiziksel görünümü, karşı çıkan davranış biçimini kastediyor olabilir.

Sözel tartışmaların sonlandırılması olgusal tartışmaya göre daha zordur.

Semantik (anlam bilim) bir sözcüğün, sözcüğü kullanan tarafından bir varlığa uygulanıp uygulanmayacağının bilinmesi ile ilgilidir.

Sentaks (söz dizimi) bakımından bir ifadenin anlamlı olması, söz diziminin düzgün olmasına bağlıdır.

Pragmatik açıdan anlamlı ifadeler, kişinin o ifadeyi anlayabilmesine bağlıdır.

Bir sözcüğün uygulandığı nesne ya da nesneyi temsil eden bir örnek gösterilerek o sözcük kullanılır.

Açık büfenin olduğu restoranda yemek adlarının yazılıp ilgili yemeğin yanına konulması.

Anlamı öğrenilen sözcüklerin dilsel yöntemlerle zenginleştirilmesi yoluyla yapılır.

“Arı, bal yapan ve iğnesiyle sokan bir böcektir.” — arının hem bal yapma özelliği olduğu hem iğnesinin olduğu hem de böcek türlerinden biri olduğu dilsel bağlamdan çıkarılabiliyor.
“Asker, orduda görev yapan farklı rütbelere sahip olan herkestir.” — hem hiyerarşik bir düzene tabi olduğu, hem orduya bağlı olarak çalıştığı bilgisine tanımın dilsel bağlamından ulaşılır.

Bir kavramın özelliklerinin verildiği tanımdır, cins tür ilişkisi gözetilir, bilgi vericidir. “A, B’dir.” şeklinde sembolleştirilir.

“Bitki, canlıdır.” — bitkinin cins-tür ilişkisi gözetilerek bir özelliği verilmiştir.

Tanımlanan ile tanımlayanın kaplamlarının aynı yani özdeş olduğu, mantıksal açıdan yetkin, bilgi verici olmayan tanımdır. “A, A’dır.” şeklinde sembolleştirilir.

“Kare, karedir.” — özne ve yüklemi aynı olan böyle bir tanım aynı zamanda özdeşlik önermesidir.

Tanım kavramların içlem ve kaplamlarına bağlı yapılabilir.

Mantık sözcük olarak “konuşma, dile getirme, söyleme” anlamına gelir. Dil bilimi hatasız konuşmanın kurallarını; mantık da doğru düşünmenin kurallarını verir. Dil bilgisi toplumların diliyle ilgilidir; mantığın kuralları evrenseldir.

Canlıların bildirim ve iletişim amacıyla kullandıkları her türlü işaret sisteminin yapısını ve işleyişini inceleyen bilim dalıdır. Söz konusu işaret dilleri çok çeşitli olabilir.

Bildirme (inanç, tahmin, düşünce ya da bilgilerin iletilmesi), belirtme (duygusal tepki ya da tavrı ifade etme), yaptırma (davranışları etkileme ve yönlendirme), törensel (toplumsal ilişkileri başlatma, sürdürme, güçlendirme, sonlandırma), eylemsel (söz vermek, yemin etmek, kabul etmek, onaylamak).

Belirtmeyi çoğunlukla ünlemler, zaman zaman soru sözcükleri yüklenir; yüzün kızarması, sesin titremesi gibi doğal işaretler de belirtme ifadelerindendir. Yaptırmayı en çok emir kipindeki cümleler, bazen de soru cümleleri yüklenir.

Dil bilgi aktarmanın aracıdır. Aktarım için söz dizimi kurallarının tek biçimli, sözlerin tek anlamlı ve belirli olması gerekir. Bilgi, aktarandan bir kanal aracılığıyla alıcıya iletilir; sorun aktarandan, alıcıdan ya da dilin kendisinden kaynaklanabilir.

Çok anlamlılık (semantik, sentaktik, pragmatik), belirsizlik (semantik, pragmatik), tartışma (olgusal, sözel). Belirsizlikte sentaktik alt başlığı yoktur.

Sözcüklerin birden çok anlama gelmesi veya dilde birden çok görevde kullanılması demektir. Semantik: kelimenin birden çok anlamda kullanılması (“çalmak”, “yük”). Sentaktik: sözcüğün cümledeki görevinin (isim/sıfat) belirsizliği (“ciddiyetsiz”). Pragmatik: kullanan ya da alıcı tarafından farklı anlamlandırılma (“kusursuz”, alaycı olabilir).

Bir sözcük veya cümlenin belirsiz olması, bu cümleye herhangi bir doğruluk değeri verilememesi demektir. Semantik belirsizlik: sözcüğün anlamının sınırı belli değildir (“birazdan”, “çok kolay”). Pragmatik belirsizlik: terim bazı kullananlar için doğruluk değeri alırken bazıları için almaz (“rasyonel”, “laparoskopi”).

Soyut kavramlar somut kavramlara göre daha belirsizdir. Nitelik ile ilgili ifadeler, nicelik ile ilgili ifadelere kıyasla daha sık belirsizleşir. Günlük dil, bilim diline kıyasla daha fazla belirsizlik içerir. Sosyal bilimler > doğa bilimleri > formel bilimler (mantık, matematik).

Günlük dilde yanlış anlaşılma, anlaşmazlık, iletişim kopukluğu ve tartışma; bilimsel dilde bilimsel gelişmelere engel. Bu nedenle bilimlerde muğlak olmayan kesin bir dil kullanılmalıdır; belirsizlikler bilimsel ölçütler kullanılarak ortadan kaldırılabilir.

Bir konuyla ilgili ileri sürülen karşıt görüşlerin karşılıklı savunulmasıdır. Olgusal: taraflardan birinin olgularla ilgili yanlış bir görüşe sahip olmasından kaynaklanır; gözlemle sonlandırılabilir (zebra örneği). Sözel: sözcüklerin çok anlamlı olmalarından kaynaklanır (“ince” örneği); sonlandırılması olgusal tartışmaya göre daha zordur.

Deyimlerin, anlamı olan sözcüklerin anlamlarının bilinmesidir. Semantik bakımdan sözcüğün bir varlığa uygulanıp uygulanmayacağının bilinmesi; sentaks bakımından söz diziminin düzgün olması; pragmatik bakımdan kişinin ifadeyi anlayabilmesi gerekir. Belirsizlik azalırsa anlama artar — ikisi ters orantılıdır.

Tanım, bir kavramın anlamını belirleme işlemidir. Üç soru: Neyi (nesneler mi sözcükler mi), niçin (bir sözcüğü anlamlı kılmak, anlamını belirtmek, düzeltmek ya da etkilemek için), nasıl tanımlarız.

Yarı dilsel tanımlama: nesne ya da onu temsil eden bir örnek gösterilerek sözcük kullanılır (açık büfede yemek adları). Tam dilsel tanım: sözcükler dilsel yöntemlerle zenginleştirilir (“Arı, bal yapan ve iğnesiyle sokan bir böcektir.”). İçlemsel tanım: özellikler verilir, cins-tür gözetilir, bilgi vericidir, “A, B’dir.” Kaplamsal tanım: kaplamlar özdeştir, mantıksal açıdan yetkin ama bilgi verici değildir, “A, A’dır.”

Klasik mantıkta: tanımlanamazlar vardır; duyguların, duyumların ve üstün cinslerin tanımı yapılamaz; mantıksal değişmezlerin (değil, ve, veya, ise, ancak ve ancak) tanımı yapılamaz; tanım gerçekliğin özü ile ilgilidir. Sembolik mantıkta: önermeler sembolleştirilir; mantık değişmezleri semboller aracılığıyla tanımlanır; tanımın geçerliliği öze değil biçime ilişkindir.