Bir bilim on dala nasıl ayrıldı?
Psikoloji, 19. yüzyılın ikinci yarısında bağımsız bir bilim durumuna gelmiş ve birtakım dallara ayrılmıştır. Psikolojinin, son elli yıldaki olağanüstü sayılabilecek başarıları da psikologların belli alanlarda uzmanlaşmalarına yol açmıştır. Bu ünitede temel bilim ile uygulamalı alt dalları ayırt edecek, psikolog · psikiyatr · psikolojik danışman arasındaki farkı bir daha karıştırmayacak ve psikolojinin yedi bilimle nasıl alışveriş yaptığını göreceksin.
Çağdaş psikolojinin uzmanlık alanlarını; a) Temel bilim alt dalları b) Uygulamalı alt dalları olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür.
Psikoloji davranışı ve davranışın altında yatan süreçleri bilimsel yönden inceleyen bir çalışma alanı olduğundan bu bilimde, deneysel alanlar olarak da ifade edilen temel bilim alt dallarının kapsamlı ve önemli bir yeri vardır. Ayrıca araştırma yapmadan ve davranışla ilişkili sağlıklı bilgiler edinmeden uygulamalı alanlardaki çoğu sorunu çözmek olanaksızdır. Bundan dolayı çağdaş psikolojinin uzmanlık dallarından pek çoğu, temel araştırma alanlarıyla yakından ilişkilidir.
Psikolojinin temel bilim alt dallarında elde edilen bulgulardan hemen her kurum ya da işletmede yararlanılmaktadır. Günümüzde eğitimde, tıpta, endüstride, ticarette, hukukta, askerlikte vb. alanlarda psikolojinin bulgularından geniş ölçüde yararlanılmaktadır.
Sıra önemlidir: temel alanlar bilgiyi üretir, uygulamalı alanlar o bilgiyi kullanır. Bu yüzden “araştırma yapmadan uygulamalı alanlardaki çoğu sorunu çözmek olanaksızdır” cümlesi bir sıralama cümlesidir.
Solda dört temel bilim, sağda altı uygulamalı alt dal var. Bir dala tıkla: kutusu yanar, ortadaki bant o dalın hangi tarafta olduğunu gösterir ve altta tanımı çıkar. Sınavda en çok sorulan şey bu ayrımın kendisidir.
İnsan davranışlarını anlamak için deneysel yöntem ve tekniklerle araştırmaların yapıldığı alandır. Deneysel psikoloji, araştırmalarında neden-sonuç arasındaki bağı kurmaya ve anlamaya çalışır. Bu nedenle duyum, algı, bellek, öğrenme, güdü, hafıza, duygu, davranış vb. konularda çalışmalar yapar.
Psikolojinin dikkat, algı, öğrenme, problem çözme, zekâ, bellek vb. gibi çok çeşitli bilgi işlem süreçlerini inceleyen dalıdır. Davranışın sadece gözlenebilen süreçler yönüyle açıklanamayacağını; altta yatan zihinsel olaylar, temsiller, inançlar vb. düzeyinde açıklanması gerektiğini savunur. Bu alanda çalışma yapan psikologlar, deneysel ve istatistiksel yöntemleri kullanır.
Psikolojinin; insan yaşamında döllenmeden başlayıp ölüme kadar devam eden fiziksel, bilişsel, ruhsal-sosyal gelişmeleri, değişmeleri ve evreleri kronolojik bir bakış açısıyla yani yaşa bağlı olarak inceleyen dalıdır. Gelişim psikolojisi de kendi içinde çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık psikolojisi gibi alt dallara ayrılır.
Psikolojinin; en genel anlamıyla insan davranışının toplumsal kaynaklarını, diğer bir deyişle bireyin düşüncelerinin, duygularının, davranışlarının, inançlarının başkalarının varlığıyla nasıl etkilendiğini inceleyen dalıdır. Sosyal psikoloji; kişiler, toplumlar ve kişilerle toplumlar arasındaki ilişkileri inceler. Birey ile toplum arasındaki bu ilişki ve etkileşimlerin din, aile, devlet vb. toplumsal kurumlar aracılığıyla nasıl yönlendirilip şekillendiği; toplumsal kimliğin, tutumların, rollerin, statülerin vb. nasıl tanımlandığı sosyal psikolojinin ilgi alanına girmektedir. Kısacası sosyal psikoloji insanın toplum içindeki davranışlarını konu alır.
İkisinin konu listesi kısmen aynıdır (algı, bellek, öğrenme her ikisinde de geçer), ayrım vurgudadır: deneysel psikoloji neden-sonuç arasındaki bağı kurmaya odaklanır; bilişsel psikoloji ise davranışın sadece gözlenebilen süreçler yönüyle açıklanamayacağını savunup zihinsel olaylar, temsiller, inançlar düzeyine iner. Bir de yöntem farkı vardır: bilişsel psikoloji deneysel ve istatistiksel yöntemleri birlikte kullanır.
Psikolojinin; normal dışı, uyumsuz davranışların ve ruh sağlığı bozukluklarının incelenmesi, teşhisi, tedavisi ve önlenmesiyle ilgilenen dalıdır. Bu alt dalda ruhsal rahatsızlıklar ve davranış bozuklukları üzerinde çalışmalar yapılır.
Psikolojinin; beden-ruh etkileşiminin sağlığı nasıl etkilediğini, sağlığın ve hastalığın psikolojik yanlarını inceleyerek elde ettiği bulguları, sağlıklı yaşam bilinçlenmesi ve hastalıktan korunma alanlarına aktaran dalıdır. Fiziksel sağlıkla ilgili birçok konuda sağlığı korumayı ve iyileşme sürecini kolaylaştırmayı amaçlayan alandır. Günümüzde sağlık psikolojisi alanında hizmet daha çok diyaliz merkezleri, tüp bebek merkezleri, ağrı merkezleri, nöroloji, çocuk sağlığı ve çocuk cerrahisi merkezlerinde verilmektedir.
Yaya ve sürücülerin trafikteki davranışlarının altında yatan psikolojik süreçleri inceleyen uygulamalı psikoloji dalıdır. Trafik psikolojisinin amacı, trafik kazalarını ve bu kazaların sonucu oluşan can ve mal kayıplarını azaltacak psikolojik önlemlerin alınmasını sağlamaktır.
Psikolojinin amatör ve profesyonel sporcularda motivasyon, duygu, stres vb. ruhsal etkenlerin sportif performansla ilişkilerini inceleyen dalıdır. Spor psikolojisinin temel amacı, performans sergileme durumunda olan sporcuların zihinsel ve psikolojik rahatlamalarını sağlayarak bireysel ve takım sporları anlamında fiziksel performanslarını en iyi şekilde sergilemelerine yardımcı olmaktır. Motivasyon, konsantrasyon, kendine güven, stres yönetimi gibi konularda sporcuya destek veren alandır.
Psikolojinin personel seçimi ve eğitimi, çalışma koşulları, kazalar ve iş güvenliği, iş analizi, verimliliğin artırılması, iş doyumu, iş yaşamı ile ilgili alanları ve bu alanlarda ortaya çıkan sorunları inceleyen dalıdır. İşletmelerde çalışan personelin seçimi, çalışma koşullarının düzenlenmesi, personelin eğitimi, iş verimi, üretimi arttırma yöntemleri konularını ele alır. Endüstri psikolojisinin başlıca amacı, iş yaşamına ilişkin sorunların altında yatan psikolojik süreçleri ortaya çıkarmak ve bu sorunların çözümüne ışık tutmaktır.
Psikolojinin dinî inançların insan psikolojisi üzerindeki işlevini, dinî duygu, düşünce ve davranışların incelenmesini konu edinen dalıdır. Din psikolojisinin başlıca amacı; dinî yaşantıların çeşitleri ve boyutlarını, dinî yaşantıların nedenlerini, dinî inançları, yaşam boyu dinî inançlarda görülen değişimleri, sıkıntılı zamanlarda başvurulan bir baş etme yöntemi olarak dinî inançları, kişisel dinî yaşantıları, din ile ruh sağlığı ve genel iyilik hâli arasında bağlantılar kurarak belirlemektir. İnsana özgü olan dinsel yaşamın davranışlara yansıyan taraflarını ele alır.
On alt dalın tamamı aşağıda. “trafik”, “sporcu”, “personel”, “döllenme”, “bilgi işlem” gibi bir sözcük yaz — hangi dalın konusu olduğunu anında bul. Ortadaki sütun temel mi uygulamalı mı olduğunu söyler.
Üçü de ruh sağlığıyla ilgilenir ama eğitimleri ve yetkileri farklıdır. Bu ayrım her yıl sorulur.
Üç unvandan birini seç: canvas o unvanın eğitim yolunu soldan sağa çizer ve altta ne yapabildiğini, ne yapamadığını gösterir. Kritik satır şu: psikolog, hekim olmadığı için hastasına ilaç veremez ve ameliyat öneremez.
Klinik psikoloji alanında psikologlarla psikiyatrlar bir arada çalışırlar. Ancak ikisi arasında fark vardır. Psikiyatr tıp doktorudur. Psikolog ise alanında yükseköğrenim görmüş uzmandır. Psikolog, hekim olmadığı için hastasına ilaç veremez ve ameliyat öneremez. Ancak sorun üzerinde araştırma yapabilir ve hastaya psikoterapi uygulayabilir.
Psikolog ve psikiyatrlar, hastalığa neden olan etkenleri bulabilmek için çeşitli tekniklerin
yanında hipnoz ve telkinden de yararlanırlar.
Telkin, bir duygu ya da düşüncenin bir kimseye aşılanması ve bu düşüncenin o kimse tarafından
benimsenmesidir.
Hipnoz ise bir kişinin söz ya da bakışla yapay olarak uyutulmasıdır.
| Ölçüt | Psikolog | Psikiyatr | Psikolojik danışman |
|---|---|---|---|
| Eğitim | Üniversitenin psikoloji bölümünde lisans | Tıp eğitiminin üzerine psikiyatri dalında uzmanlık | Rehberlik ve psikolojik danışmanlık bölümü |
| Hekim mi? | Hayır | Evet, tıp doktorudur | Hayır |
| İlaç / ameliyat | Veremez, öneremez | Tanı ve tedavi yapar | — |
| Yapabildiği | Araştırma yapar, psikoterapi uygular | Psikolojik rahatsızlıkların tanı ve tedavisini yapar | Kişisel, sosyal, eğitsel ve mesleki alanda danışmanlık yapar |
Psikolojik danışmanlar; kişisel, sosyal, eğitsel ve mesleki alanda kendini tanıyıp geliştirmek isteyen ve bu konularda uyum sorunları yaşayan bireylere danışmanlık yaparlar.
Psikoloji insan davranışlarını anlamaya çalışırken doğrudan ya da dolaylı olarak biyoloji, fizyoloji, zooloji, genetik, sosyoloji, antropoloji bilimleri ve felsefe ile ilişki içerisinde çalışmalarını sürdürür.
Ortada psikoloji, çevresinde yedi bilim var. Bir bilime tıkla: aradaki bağ akmaya başlar ve altta psikolojinin o bilimden ne aldığı yazar. Biyolojiden çıkan üç dal (fizyoloji, zooloji, genetik) çemberde de biyolojiye bağlı çizilir — çünkü üçü de biyolojinin dalı sayılır.
Fizyoloji ile psikoloji ilişkisi sonucu davranışın fizyolojik temellerini inceleyen fizyolojik psikoloji bilim dalı oluşmuştur. Bu, ünitedeki tek “iki bilimden doğan yeni dal” örneğidir; soru çıktığında karşılığı fizyolojidir, biyoloji ya da genetik değil.
Felsefe: İnsanı, evreni, değerleri tanımaya, anlamaya ve açıklamaya yönelik zihinsel etkinlikleri içeren bir bilgi alanıdır. Eleştirel düşünmeye dayanır. Bütün bilim dalları felsefeden doğmuştur. Psikolojinin ortaya çıkmasını sağlayan koşullar da felsefe temellidir. Beden zihin ilişkisi felsefe ve psikolojinin ortak sorunudur. Felsefenin ve psikolojinin temel amacı insanı anlamaktır. Bundan dolayı psikoloji, felsefe ile sıkı bir iş birliği içindedir.
Maç öncesi konuşmadan trafikteki uyarı levhasına, mağazadaki müzikten rehberlik servisine kadar.
Antrenörün soyunma odasındaki konuşması spor psikolojisinin işidir: bu alan motivasyon, konsantrasyon, kendine güven, stres yönetimi gibi konularda sporcuya destek verir.
Ders seçimi ya da meslek konusunda konuştuğun kişi psikolojik danışmandır: kişisel, sosyal, eğitsel ve mesleki alanda kendini tanıyıp geliştirmek isteyen ve bu konularda uyum sorunları yaşayan bireylere danışmanlık yaparlar.
“Yorgunken direksiyona geçme” uyarısı trafik psikolojisinden gelir: amacı, trafik kazalarını ve bu kazaların sonucu oluşan can ve mal kayıplarını azaltacak psikolojik önlemlerin alınmasını sağlamaktır.
Reklam ve halkla ilişkiler psikolojinin sayılan iş alanlarından biridir. Mağazanın ışığı, müziği ve rafların yeri rastgele seçilmez.
Bir işletmenin kimi seçeceğine karar verme süreci endüstri-örgüt psikolojisinin konusudur: personel seçimi ve eğitimi, çalışma koşulları, kazalar ve iş güvenliği, iş analizi, verimliliğin artırılması, iş doyumu.
Ameliyat öncesi çocuğun korkusunu azaltmaya çalışan uzman sağlık psikolojisindendir; bu alanın hizmet verdiği yerler şunlardır: diyaliz merkezleri, tüp bebek merkezleri, ağrı merkezleri, nöroloji, çocuk sağlığı ve çocuk cerrahisi merkezleri.
Yürümeyi kaç ayda öğrendiğini merak etmek gelişim psikolojisinin alanıdır: döllenmeden başlayıp ölüme kadar devam eden fiziksel, bilişsel, ruhsal-sosyal gelişmeleri kronolojik bir bakış açısıyla, yani yaşa bağlı olarak inceler.
Herkes aynı şeyi söyleyince fikrini değiştirmen sosyal psikolojinin konusudur: bireyin düşüncelerinin, duygularının, davranışlarının, inançlarının başkalarının varlığıyla nasıl etkilendiğini inceler.
Doğru adresi bilmek işe yarar: psikiyatr tıp doktorudur, ilaç tedavisi onun alanıdır; psikolog, hekim olmadığı için hastasına ilaç veremez ve ameliyat öneremez, ancak sorun üzerinde araştırma yapabilir ve hastaya psikoterapi uygulayabilir. İkisi klinikte bir arada çalışırlar.
50 soruluk test · temel bilim ve uygulamalı alt dal ayrımı, deneysel-bilişsel-gelişim-sosyal psikoloji, klinik-sağlık-trafik-spor-endüstri-din psikolojisi, psikolog psikiyatr ve psikolojik danışman farkı, telkin ve hipnoz, iş alanları, biyoloji fizyoloji zooloji genetik sosyoloji antropoloji ve felsefe ile ilişki
Psikoloji, 19. yüzyılın ikinci yarısında bağımsız bir bilim durumuna gelmiş ve birtakım dallara ayrılmıştır. Çağdaş psikolojinin uzmanlık alanlarını; a) Temel bilim alt dalları b) Uygulamalı alt dalları olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür. Araştırma yapmadan ve davranışla ilişkili sağlıklı bilgiler edinmeden uygulamalı alanlardaki çoğu sorunu çözmek olanaksızdır.
Deneysel psikoloji: deneysel yöntem ve tekniklerle araştırma yapar, neden-sonuç arasındaki bağı kurmaya ve anlamaya çalışır; konuları duyum, algı, bellek, öğrenme, güdü, hafıza, duygu, davranış. Bilişsel psikoloji: dikkat, algı, öğrenme, problem çözme, zekâ, bellek gibi bilgi işlem süreçlerini inceler; davranışın sadece gözlenebilen süreçler yönüyle açıklanamayacağını savunur; deneysel ve istatistiksel yöntemleri kullanır.
Gelişim psikolojisi: döllenmeden başlayıp ölüme kadar devam eden fiziksel, bilişsel, ruhsal-sosyal gelişmeleri kronolojik bir bakış açısıyla yani yaşa bağlı olarak inceler; çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık psikolojisi gibi alt dallara ayrılır. Sosyal psikoloji: insan davranışının toplumsal kaynaklarını, bireyin düşünce, duygu, davranış ve inançlarının başkalarının varlığıyla nasıl etkilendiğini inceler; toplumsal kimlik, tutumlar, roller ve statüler ilgi alanındadır.
Klinik psikoloji: normal dışı, uyumsuz davranışların ve ruh sağlığı bozukluklarının incelenmesi, teşhisi, tedavisi ve önlenmesiyle ilgilenir. Sağlık psikolojisi: beden-ruh etkileşiminin sağlığı nasıl etkilediğini inceler; hizmet diyaliz merkezleri, tüp bebek merkezleri, ağrı merkezleri, nöroloji, çocuk sağlığı ve çocuk cerrahisi merkezlerinde verilir.
Trafik psikolojisi: yaya ve sürücülerin davranışlarının altındaki süreçler; amaç can ve mal kayıplarını azaltacak psikolojik önlemler. Spor psikolojisi: motivasyon, duygu, stres gibi etkenlerin sportif performansla ilişkisi. Endüstri-örgüt psikolojisi: personel seçimi ve eğitimi, çalışma koşulları, kazalar ve iş güvenliği, iş analizi, verimlilik, iş doyumu. Din psikolojisi: dinî inançların insan psikolojisi üzerindeki işlevi, dinî duygu, düşünce ve davranışlar.
Bir üniversitenin psikoloji bölümünde lisans eğitimi alan kişi psikolog unvanını alır. Tıp eğitiminin üzerine psikiyatri dalında uzmanlık eğitimi alanlar psikiyatr unvanını alır; belli dallar üzerinde uzmanlaşan psikiyatrlar psikolojik rahatsızlıkların tanı ve tedavisini yaparlar. Bir üniversitenin rehberlik ve psikolojik danışmanlık bölümünü bitirenler psikolojik danışman unvanını alırlar. Psikolog, hekim olmadığı için hastasına ilaç veremez ve ameliyat öneremez; ancak araştırma yapabilir ve psikoterapi uygulayabilir.
Telkin, bir duygu ya da düşüncenin bir kimseye aşılanması ve bu düşüncenin o kimse tarafından benimsenmesidir. Hipnoz ise bir kişinin söz ya da bakışla yapay olarak uyutulmasıdır. İş alanları: Eğitim Kurumları, Askeri Kurumlar, Sağlık Kurumları, Adli Kurumlar, Üniversiteler, Araştırma Merkezleri, Reklam ve Halkla İlişkiler, Sosyal Hizmet Merkezleri, Psikolojik Danışma Merkezleri, İnsan Kaynakları ve Danışmanlık Firmaları.
Biyoloji: canlı varlıkları ve yaşam süreçlerini inceler; psikoloji biyolojik yapının davranışlara etkisini belirlemek için ondan yararlanır. Fizyoloji: biyolojinin fiziksel ve kimyasal süreçleri inceleyen dalı; hormonların ve iç salgı bezlerinin davranışları nasıl etkilediğini anlamak için kullanılır ve bu ilişkiden fizyolojik psikoloji doğmuştur. Zooloji: biyolojinin hayvanları inceleyen dalı. Genetik: kalıtım ilkelerini, mekanizmalarını ve canlı çeşitliliğini inceler. Sosyoloji: toplumu inceler, psikoloji ise bireyi. Antropoloji: insanın evrimini, tarihsel ve kültürel gelişimini inceler. Felsefe: bütün bilim dalları felsefeden doğmuştur; beden zihin ilişkisi felsefe ve psikolojinin ortak sorunudur.