“Birlikte artıyor” demek “birbirini yapıyor” demek değildir
Psikoloji bir davranışı üç ayrı biçimde ele alır: betimsel yöntemlerle onu tanımlar, ilişkisel yöntemle başka bir değişkenle bağını ölçer, deneysel yöntemle de sebep-sonuç kurar. Bu üçünü karıştırmak, sınavda en çok kaybettiren hatalardan biridir — çünkü yalnız sonuncusu “neden” sorusunu cevaplayabilir. Bu ünitede korelasyonu kaydırakla kendin çalıştıracak, bir deneyin dört ögesini metnin üzerinde işaretleyeceksin.
Yöntem: Araştırmanın gerçekleşmesi için kullanılan genel yaklaşımdır. Yani araştırmanın büyük planı: betimsel mi olacak, ilişkisel mi, deneysel mi?
Teknik: Yöntemde uygulanmak üzere bilgi toplama aracıdır. Yani planın içinde kullanılan alet: anket kâğıdı, görüşme, kayıt cihazı… Yöntem “nasıl bir araştırma”, teknik “hangi araçla veri” sorusunun cevabıdır.
Ağacın bir dalına tıkla: o kutu yanar, altta tanımı çıkar. En sağdaki üç düğme üç ana yöntemin hangi soruyu cevapladığını gösterir — “ne oluyor?”, “birlikte mi değişiyor?”, “neden oluyor?”
Psikolojide betimsel yöntemler; bir davranışın tanımlanması, sınıflandırılması, diğer davranışlarla olan ilişkisinin belirlenmesi ve elde edilen verilerin kaydedilmesi için kullanılmaktadır. Gözlem, vaka (olay) incelemesi, anket ve görüşme (mülakat) betimsel yöntemlerden bazılarıdır.
Bir organizmanın içinde bulunduğu durumun ve bu durum içinde oluşan davranışların, bir uzman ya da araştırmacı tarafından incelenmesi yöntemidir. Doğal ve sistematik gözlem olarak ikiye ayrılır.
Doğal gözlem, organizmanın davranışının doğal oluşumu içinde müdahale edilmeden incelenmesidir. Doğal gözlemde olayların yenilenmesi, rastlantılara bağlıdır. Gözlemci olayları, ortamı ve koşulları denetim altında bulundurma olanağına sahip değildir. Psikolojide doğal gözlemden yararlanmak için gözlem odaları, ses ve görüntü kayıt cihazları ve fotoğraf makineleri kullanılır. Doğal davranışların incelenebilmesi açısından avantajlı olmasına karşın çok uzun zaman alan bir yöntemdir.
Sistematik gözlem, araştırma koşullarının denetim altına alınarak davranışların laboratuvar ortamında incelendiği gözlemdir. Gözlemci, gözlenen olayların oluş biçimine katılır hatta gözlem koşullarını kendi oluşturur. Sistematik gözlemde koşullar, araştırmacı tarafından oluşturulduğu için tekrarlanabilir ve ayrıntılı bir şekilde gözlem yapılabilir. Araştırmacı istediği zaman araştırmaya müdahale eder, koşulları değiştirir ya da araştırmayı yeni bir şekilde oluşturur. Bu yöntemde katılımcılar izlendiklerini bildiği için doğal davranmayabilir.
Düğmelerle iki gözlem türünü değiştir. Canvas aynı sahneyi (bir çocuk oyun odasında) iki farklı düzenle gösterir: doğal gözlemde araştırmacı dışarıdadır ve olayın yenilenmesi rastlantıya bağlıdır; sistematik gözlemde araştırmacı odanın içine girer, koşulları kendisi kurar — ama çocuk izlendiğini bilir.
Bireyin yaşam öyküsünün araştırılmasına dayanan yöntemdir. Bu yöntemde kişinin öz geçmişi, soy bilgisi, geçirmiş olduğu hastalıklar, yaşadığı önemli olaylar ile aile, arkadaş, iş, okul ortamı hakkında detaylı bilgi toplanır. Vaka incelemesi, özellikle klinik psikolojinin kullandığı yöntemdir. Bu yöntemde sonuçların bireysel olması genelleme yapılmasını engeller. Bu yöntemde amaç, bireyin bugünkü davranışlarının geçmiş yaşantısı ile bağlantılarını tespit ederek davranışları açıklamaktır.
Belirli bir konu ya da olay hakkında bireylerin, geniş grupların duygu, görüş ve düşüncelerini almak için hazırlanmış sorulardan oluşan araştırma tekniğidir. Anket, kısa sürede geniş kitlelere uygulanabildiği için uzun zaman almayan ekonomik bir tekniktir. Ancak soruların bilinçli ve içten cevaplanmaması sonuçların yanıltıcı olmasına neden olmaktadır. Elde edilen bilgilerin güvenilir olması için çalışmanın yapıldığı grubun iyi seçilmesi, katılımcıların sorulara içten cevap vermesi ve soruların araştırma konusuna uygun hazırlanması önemlidir.
Bireylerin düşüncelerinin, duygu ve davranışlarının, yüz yüze görüşülerek belirlenmesini sağlayan yöntemdir. Bireyle ilgili bilgilerin birinci elden toplanmasını sağlayan yöntemdir. Hem sözel hem de beden dili açısından bilgi edinmeyi sağlar. Ancak kişinin, araştırmacıyı yanıltma ihtimali yöntemin geçerliliğini ve güvenilirliğini düşürmektedir.
Örneğin okul başarısızlığının nedenlerini araştırmak isteyen bir araştırmacı, araştırmasını öğrenciden kaynaklanan, aileden kaynaklanan, okuldan kaynaklanan şeklinde üç bölüme ayırarak detaylı araştırmalar yapabilir. Bu araştırma kapsamında öğrenciler, veliler, okul idarecileri ve öğretmenlerle görüşebilir. Dikkat: burada bir kişinin öyküsü açılıyor — bu yüzden sonuç bütün öğrencilere genellenemez.
Her yöntemin güçlü yanı ve sınırlılığı ayrı ayrı sorulur. Aşağıya “zaman”, “genelleme”, “beden dili”, “ekonomik”, “yanıltma” gibi bir sözcük yaz; tablo o özelliğin hangi yöntemde geçtiğini gösterir.
Ünite 1’de anlama amacında birey davranışı doğal ortamında incelenir, var olan duruma müdahale edilmez demiştik; burada da doğal gözlem, organizmanın davranışının doğal oluşumu içinde müdahale edilmeden incelenmesidir. İkisi aynı şey değildir: biri amaç (anlama), öteki yöntem (doğal gözlem). Soru “amaç” diyorsa anlama, “yöntem” diyorsa doğal gözlem cevabını ister.
İlişkisel araştırma yöntemi, değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemek ve olası sonuçları tahmin etmek için kullanılır. Korelasyon iki değişken arasındaki ilişkidir.
Korelasyon -1 ile +1 arasında değer alır.
-1 ile +1’e yaklaştıkça ilişki artar.
Sıfıra yaklaştıkça ilişki azalır.
Korelasyon sıfır ise değişkenler arasında ilişki yoktur.
Dikkat edilmesi gereken şey: ilişkinin gücü işaretle değil, sıfıra olan uzaklıkla ölçülür. Bu yüzden −0,80 ilişkisi +0,30 ilişkisinden daha güçlüdür.
Pozitif Korelasyon: İki değişken arasında aynı yönde artma ya da azalma olmasıdır. Değişkenler arasında doğru orantı vardır. Örnekler: tekrar ile öğrenme, başarı ile zekâ, spor ile sağlık, dengeli beslenme ile sağlıklı yaşam.
Negatif Korelasyon: İki değişken arasında zıt yönde artma ya da azalma olmasıdır. Değişkenler arasında ters orantı vardır. Örnekler: uykusuzluk ile anlama, tembellik ile başarı, dikkat ile kaza.
Nötr Korelasyon: İki değişken arasında herhangi bir ilişki olmaması durumudur ve 0 (sıfır) sayısı ile ifade edilir. Örnekler: sporcu olmak ile güvenilir olmak, erkek olmak ile zeki olmak.
Kaydırağı −1’den +1’e sürükle. Her noktada bir öğrenci var: yatay eksende birinci değişken, dikey eksende ikincisi. Bulut sağa yatık olduğunda pozitif, sola yatık olduğunda negatif, dağınık olduğunda nötr korelasyon görürsün. Üstteki değer sıfıra yaklaştıkça “ilişkinin gücü” çubuğu kısalır — işaret değişse de güç yalnız sıfıra uzaklıkla ölçülür.
İlişkisel yöntem değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemek ve olası sonuçları tahmin etmek için kullanılır — sebep-sonuç kurmak için değil. Sebep-sonuç ilişkisini belirlemeyi amaçlayan tek yöntem deneysel yöntemdir. “Tekrar ile öğrenme arasında pozitif korelasyon vardır” cümlesi, tekrarın öğrenmeye sebep olduğunu tek başına kanıtlamaz; yalnız ikisinin aynı yönde değiştiğini söyler.
Laboratuvar ortamında ya da laboratuvar dışındaki bir ortamda olaylar arasındaki sebep sonuç ilişkilerini belirlemeyi amaçlayan bir araştırma yöntemidir.
Üzerinde deney yapılan organizmaya denek, gözlenebilen ve farklı değerler alabilen özelliklere de değişken denir. Deneysel yöntemde bağımsız değişken, bağımlı değişken, deney grubu ve kontrol grubu bulunur.
Bağımsız Değişken: Deneyde etkisi araştırılan değişken yani deneyin nedenidir.
Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olarak ortaya çıkan sonuç konumundaki
değişkendir.
Deney Grubu: Üzerinde araştırma yapılan, bağımsız değişkenin uygulandığı gruptur.
Kontrol Grubu: Koşulları değiştirilmeyen, deney grubu verilerinin sonuçlarının
karşılaştırılması için oluşturulan gruptur.
Dört ögeden birini seç: şemadaki o kutu yanar ve altta tanımı çıkar. Son düğme sosyal medya deneyinin tamamını canlandırır — iki denk grup kurulur, birine müdahale edilir, bir yıl sonunda sonuçlar karşılaştırılır.
Aşağıdaki metin bir deney örneğidir. Önce üstteki renklerden birini seç, sonra metinde ona ait sözcüklere tıkla. Dört ögenin dördünü de işaretleyip Denetleye bas: doğru işaretlediklerin yeşil, yanlışlar kırmızı, atladıkların kesik çizgiyle gösterilir. (Her öge iki sözcükle işaretlenir.)
Sosyal medyanın bireylerin tüketim alışkanlıkları üzerindeki etkisini incelemek isteyen psikolog; sosyal medyayı aktif olarak kullanan ve alışveriş yapmayı seven kişilerden birbirine denk iki grup oluşturur. İlk grubun bir yıl boyunca sosyal medya hesaplarını kapatmasını sağlar. İkinci gruba ise hiçbir müdahalede bulunmaz. Bir yıl sonunda grupların tüketim alışkanlıklarını karşılaştırır. Araştırma sonucunda sosyal medyanın tüketim alışkanlıkları üzerinde etkisi olduğunu tespit eder.
“Birbirine denk iki grup” ifadesi tesadüf değil: iki grup başlangıçta denk olmazsa sondaki farkın sebebinin sosyal medya olduğu söylenemez.
Psikoloji biliminde kullanılan araştırma yöntemlerinin güvenilir olması için yöntemin, araştırılan konuya ve araştırmacının amacına uygun olması gerekir. Yani “en iyi yöntem” diye bir şey yoktur; soruya uygun yöntem vardır.
Bir alışkanlığını değiştirip sonucunu ölçtüğünde küçük bir deney, sınıfın fikrini sorduğunda bir anket yapmış olursun. Fark, adını bilmek.
“Bir hafta bildirimleri kapatsam netlerim artar mı?” diye denemek deneysel yöntemdir: bağımsız değişken bildirimlerin kapatılması, bağımlı değişken netlerin. Yalnız eksiğin var — kontrol grubun yok, yani karşılaştıracağın “koşulları değiştirilmeyen” bir grup.
“Kaçınız sabah çalışıyor?” formu bir ankettir: kısa sürede geniş kitlelere uygulanabildiği için uzun zaman almayan ekonomik bir tekniktir. Riski de bilinen risk: soruların bilinçli ve içten cevaplanmaması sonuçların yanıltıcı olmasına neden olmaktadır.
Takımın penaltı kaçırma anlarını hiç karışmadan izleyip not almak doğal gözlemdir. Sorunu da tanıdık gelecek: doğal gözlemde olayların yenilenmesi, rastlantılara bağlıdır — beklemek zorundasın.
Sınıfta kamera açıldığında herkesin bir anda “düzgün” davranması sistematik gözlemin bilinen sınırlılığıdır: bu yöntemde katılımcılar izlendiklerini bildiği için doğal davranmayabilir.
Gece uyumayınca anlama düşüyorsa bu negatif korelasyondur — örnek şudur: uykusuzluk ile anlama. İki değişken zıt yönde değişiyor, aralarında ters orantı var.
Konuyu ne kadar tekrar edersen o kadar iyi hatırlaman pozitif korelasyondur: tekrar ile öğrenme. Aynı yönde artış, doğru orantı.
Bu cümlenin karşılığı nötr korelasyon örneğidir: sporcu olmak ile güvenilir olmak. İki değişken arasında ilişki yoktur ve bu durum 0 (sıfır) sayısı ile ifade edilir.
Rehberlik servisinde yüz yüze konuşmak görüşme (mülâkat)tır: bireyle ilgili bilgilerin birinci elden toplanmasını sağlar, hem sözel hem de beden dili açısından bilgi edinmeyi sağlar. Riski: kişinin araştırmacıyı yanıltma ihtimali.
Bir öğrencinin başarısızlığını ailesinden okuluna kadar tek tek incelemek vaka incelemesidir. Ama bir kişiden bütün okula sonuç çıkaramazsın: bu yöntemde sonuçların bireysel olması genelleme yapılmasını engeller.
50 soruluk test · yöntem ve teknik ayrımı, betimsel yöntemler, doğal ve sistematik gözlem, vaka incelemesi, anket, görüşme, ilişkisel yöntem ve korelasyon türleri, deneysel yöntem, denek ve değişken, bağımsız-bağımlı değişken, deney ve kontrol grubu
Yöntem: Araştırmanın gerçekleşmesi için kullanılan genel yaklaşımdır. Teknik: Yöntemde uygulanmak üzere bilgi toplama aracıdır.
Bir davranışın tanımlanması, sınıflandırılması, diğer davranışlarla olan ilişkisinin belirlenmesi ve elde edilen verilerin kaydedilmesi için kullanılır. Gözlem, vaka (olay) incelemesi, anket ve görüşme (mülakat) betimsel yöntemlerden bazılarıdır.
Bir organizmanın içinde bulunduğu durumun ve bu durum içinde oluşan davranışların, bir uzman ya da araştırmacı tarafından incelenmesi yöntemidir; doğal ve sistematik gözlem olarak ikiye ayrılır. Doğal gözlem: davranışın doğal oluşumu içinde müdahale edilmeden incelenmesi; olayların yenilenmesi rastlantılara bağlıdır, gözlemci koşulları denetleyemez, gözlem odaları ve ses-görüntü kayıt cihazları kullanılır, çok uzun zaman alır. Sistematik gözlem: koşullar denetim altına alınarak laboratuvar ortamında yapılır; gözlemci olayların oluş biçimine katılır, koşulları kendi oluşturur; tekrarlanabilir ve ayrıntılıdır; katılımcılar izlendiklerini bildiği için doğal davranmayabilir.
Vaka (olay) incelemesi: bireyin yaşam öyküsü araştırılır; özellikle klinik psikolojinin kullandığı yöntemdir; sonuçların bireysel olması genelleme yapılmasını engeller; amaç bugünkü davranışların geçmiş yaşantı ile bağlantısını tespit etmektir. Anket: geniş grupların duygu, görüş ve düşüncelerini almak için hazırlanmış sorulardan oluşan teknik; kısa sürede geniş kitlelere uygulanabilen ekonomik bir teknik, ama içten cevaplanmazsa yanıltıcı olur. Görüşme (mülâkat): yüz yüze, birinci elden, hem sözel hem beden dili; yanıltma ihtimali geçerlilik ve güvenilirliği düşürür.
Değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemek ve olası sonuçları tahmin etmek için kullanılır. Korelasyon iki değişken arasındaki ilişkidir; -1 ile +1 arasında değer alır; -1 ile +1’e yaklaştıkça ilişki artar, sıfıra yaklaştıkça azalır; korelasyon sıfır ise değişkenler arasında ilişki yoktur.
Pozitif: aynı yönde artma ya da azalma, doğru orantı — tekrar ile öğrenme, başarı ile zekâ, spor ile sağlık, dengeli beslenme ile sağlıklı yaşam. Negatif: zıt yönde artma ya da azalma, ters orantı — uykusuzluk ile anlama, tembellik ile başarı, dikkat ile kaza. Nötr: ilişki yoktur, 0 ile ifade edilir — sporcu olmak ile güvenilir olmak, erkek olmak ile zeki olmak.
Laboratuvar ortamında ya da laboratuvar dışındaki bir ortamda olaylar arasındaki sebep sonuç ilişkilerini belirlemeyi amaçlayan bir araştırma yöntemidir. Üzerinde deney yapılan organizmaya denek, gözlenebilen ve farklı değerler alabilen özelliklere de değişken denir.
Bağımsız Değişken: Deneyde etkisi araştırılan değişken yani deneyin nedenidir. Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olarak ortaya çıkan sonuç konumundaki değişkendir. Deney Grubu: Üzerinde araştırma yapılan, bağımsız değişkenin uygulandığı gruptur. Kontrol Grubu: Koşulları değiştirilmeyen, deney grubu verilerinin sonuçlarının karşılaştırılması için oluşturulan gruptur. Araştırma yöntemlerinin güvenilir olması için yöntemin, araştırılan konuya ve araştırmacının amacına uygun olması gerekir.