Ruhu konu edinen bir daldan laboratuvarı olan bir bilime
Psikoloji sözcüğü “ruh” anlamındaki psyche ile “bilgi” anlamındaki logostan geliyor; yani adı hâlâ felsefedeki çıkış noktasını taşıyor. Ama bugün psikoloji insan ve hayvanların gözlenebilen ya da ölçülebilen davranışlarını ve zihinsel süreçlerini inceleyen pozitif bir bilim. Bu ünitede o dönüşümün hangi adımlardan geçtiğini, psikolojiyi bilim yapan iki ölçütü, dört amacı ve araştırmada uyulması gereken etik ilkeleri göreceksin.
Felsefe de psikoloji de özünde insanı açıklamaya ve anlamaya dönük bir çabadır. Ayrılık amaçta değil, bilgi edinme yolunda.
Psikoloji kelimesi Yunancadan gelmektedir. Yunanca “psychologia” kelimesinin ilk harfi olan ψ, psikolojinin sembolü olarak kullanılır. Sözcük, ruh, nefes, zihin anlamına gelen “psyche” ile bilgi anlamına gelen “logos” sözcüklerinden oluşmuştur. Psikoloji ilk çağlarda kelime anlamına uygun olarak felsefenin, ruhu konu edinen bir dalı olarak ortaya çıkmıştır.
Psikoloji bilimi günümüzde, insan ve hayvanların gözlenebilen ya da ölçülebilen davranışlarını ve zihinsel süreçlerini inceleyen pozitif bir bilim olarak tanımlanmaktadır. Tanımdaki dört sözcüğü ayrı ayrı işaretle: insan ve hayvan, gözlenebilen ya da ölçülebilen, davranış, zihinsel süreç. Sınavda çeldirici çoğu zaman bu dördünden birini eksiltir.
Psikolojinin bir olayı ele alış sırası dört adımdır. Adımlardan birini seç: üstteki zincirde o adım yanar, altta felsefenin aynı noktada ne yaptığı görünür. Son düğme iki yolu yan yana koyar.
| Ölçüt | Felsefe | Psikoloji |
|---|---|---|
| Ortak amaç | İnsanı açıklamak ve anlamak | İnsanı açıklamak ve anlamak |
| Etkinliğin türü | Düşünce faaliyeti | Pozitif bilim |
| Açıklamaların niteliği | Subjektif (öznel) | Objektif (nesnel) |
| Ele aldığı olaylar | Sınırlama yok | Gözlenebilen olaylar |
| İzlediği yol | Akıl yürütme | Gözle → sınıflandır → değişmeyen ilişkileri bul → objektif ortaya koy |
Hem psikoloji hem de felsefe özünde insanı açıklamaya ve anlamaya dönük bir çabadır fakat psikolojinin bilgi edinme yolları felsefeden farklıdır.
Psikoloji, insanı her yönüyle ele alıp inceleyen bir bilimdir. İnsanın iç dünyası, sosyal yaşamı, fiziksel çevresi ve biyolojik gelişimi psikolojinin konusu içine girer. Algı, zekâ, kişilik, duygu, bellek, öğrenme, güdülenme, stres, tutum ve ön yargılar bu konulardan bazılarıdır.
İnsan yaşamı ile iç içe olan bu konular, çağın koşullarına göre değişiklik gösterir. Günümüzde dijital çağa uyum sağlama, medyanın insan davranışlarına etkisi, iş verimini artırma, tüketici davranışları, doğal afetler, şiddet ve terör gibi olayların ruh sağlığına etkisi psikolojinin ilgilendiği konular arasına girmiştir.
Yanlış. Psikolojinin konusu temelde insan davranışları olsa da hayvan davranışları da psikolojinin konu alanına girer. Gerekçesi iki maddedir: insan ve hayvan davranışlarının benzerlik göstermesi ve hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucu edinilen bilgilerin insan davranışlarını anlamlandırmak için kullanılmasıdır. Yani hayvan, psikolojinin “yan konusu” değil; insanı anlamanın bir aracıdır.
İnsanın kendini ve çevresini anlama çabası oldukça eskiye dayanır. Bu bölümdeki her durak, psikolojinin “ruh üzerine düşünme”den “ölçülebilir uyaranla deney yapma”ya nasıl geçtiğini bir adım ilerletir.
Bir durağa tıkla: şeritte o nokta büyür, altındaki kutuda o dönemin psikolojiyi ne yönde ittiği yazar. Şeridin altındaki ince çubuk, o durakta psikolojinin ne kadar “bilim” sayıldığını gösteriyor — Orta Çağ’da geriye düşüşü de görebilirsin.
Avrupa’da “Muallim-i Sâni” (ikinci öğretmen) olarak tanınır. Farabi’ye göre nasıl ki beden için sağlık ve hastalık söz konusu ise ruh için de aynı şeyler söz konusudur. Ruh, bedenin yaptığı şeylerden etkilenir.
Batı’da “Avicenna” (Avisenna) olarak bilinir. Fikirleri ile Orta Çağ Batı dünyasını etkilemiş, Orta Çağ tıbbının önde gelen isimlerinden biri olmuştur. İbn-i Sina, ruhsal durumların beden üzerinde etkili olduğunu kabul etmiştir.
Orta Çağ’dan sonra Avrupa’nın, Antik Yunan öğretilerini keşfetmesinde İslam dünyasındaki tercüme hareketleri büyük rol oynamıştır. Farabi ve İbn-i Sina bu köprünün iki ucu gibidir: biri ruhun sağlığını, öteki ruhun bedene etkisini konuşur.
18. yüzyılın iki düşünürü zihni tam ters yerden alır ve psikolojiye iki ayrı kapı açar. Kaydırağı sürükle: solda Locke, sağda Kant. Ortadaki zihin kutusu, hangi tarafa yaklaştığına göre boş levhadan doğuştan düzenleyiciye dönüşür; altta o görüşün psikolojide neyin önünü açtığı yazar.
Psikolojinin bir disiplin hâline gelmesi ancak 19. yüzyılda gerçekleşmiştir. Bu yüzyılda tıp, biyoloji, kimya, sosyoloji bilimlerindeki gelişmeler insan davranışlarının bilimsel olarak incelenmesine ortam hazırlamıştır. Ernest Heinrich Weber (Ernst Henrih Veber) ve Gustav Theodor Fechner (Gustav Teodor Fehner), fizik ve matematikteki gelişmeleri ilk defa psikolojik süreçlere uygulayarak deneylerde ışık, ses ve ağırlık gibi objektif olarak ölçülebilen uyaranlar kullanmıştır.
1879 yılında Wilhelm Wundt’un (Vilhelm Vunt) Leipzig Üniversitesinde ilk psikoloji laboratuvarını kurmasıyla psikolojik süreçler, deneysel yöntemlerle incelenmeye başlanmış ve böylelikle Wundt, psikolojinin pozitif bir bilim olmasına öncülük etmiştir. Bu tarih, psikolojinin felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim sayıldığı andır.
Psikoloji biliminde davranışlar bilimsel ölçütlerle bilimsel amaçlar doğrultusunda ve bilimsel yöntemler kullanılarak incelenir. Psikolojinin bir bilim dalı olarak ölçütleri gözlenebilirlik ve ölçülebilirliktir.
Bilginin gözlem yoluyla yanlışlığının ya da doğruluğunun kanıtlanabilir olmasıdır. Gözlem doğrudan olabileceği gibi dolaylı ve araç yardımı ile de olabilir. Doğrudan gözlenemeyen birçok olay, durum; araçlar yardımı ile ya da o davranışı ölçen testler, anketler yardımı ile gözlenebilir. Örneğin zekâ ya da duygular, doğrudan gözlenemediği için zekâyı zekâ testleriyle, duyguları da duyguların etkisiyle ortaya çıkan davranışları gözlemleyerek ölçebiliriz.
Gözlenen bir olay ya da durumun sayılarla ifade edilmesidir. Ölçülebilirlik, psikolojinin sonuçlarının güvenilir olmasını ve bunların karşılaştırılabilmesini sağlar. Özellikle deneysel psikoloji belli bir davranışı etkileyen çevre koşullarını ve uyarıcıları ayrıntılı bir şekilde tanımlayıp ölçerek bunların hangi davranışı, nasıl ve ne derece etkilediğini bulmayı amaçlar.
Gözlenebilirlik yalnız “gözle görmek” değildir, ama sınırsız da değildir: bu nedenle davranışlar aracılığı ile ya da dolaylı gözlenemeyen duygular, olaylar psikoloji biliminin araştırma alanına girmez. Yani bir şey hiçbir yolla gözlenemiyorsa — ne doğrudan, ne araçla, ne testle, ne de yol açtığı davranıştan — psikolojinin konusu olamaz. Zekâ ve duygular bu sınırın içindedir, çünkü dolaylı olarak gözlenebilirler.
Aynı olay — kardeşi doğan bir çocuğun kıskançlığı — dört amacın dördünden de geçirilir. Bir basamağa tıkla: merdiven o basamağa kadar yanar, sağdaki kutu o amaçta araştırmacının ne yaptığını ve müdahale edip etmediğini yazar.
| Amaç | Sorduğu soru | Zaman | Müdahale |
|---|---|---|---|
| Anlama | Davranış nedir, nasıl oluşur? | Şimdi | Yok — doğal ortamda incelenir |
| Açıklama | Nedenleri nedir? | Şimdi ve geçmiş | Yok |
| Yordama | Gelecekte nasıl davranacak? | Gelecek | Yok — yalnız kestirim |
| Kontrol | Davranışı etkileyebilir miyim? | Gelecek | Var — etkileme, şekillendirme |
Kontrol amacına bir uyarı eşlik eder: bu durum bireyin hem istendik hem de istenmedik davranışlarını içermektedir. Yani kontrol yalnız “iyi davranışı artırmak” demek değildir.
Bilimsel bir araştırma yapabilmenin ilk koşulu bilimsel bir tutuma ve etik ilkelere sahip olmaktır.
Etik, belirli ahlak değerlerinden ya da ilkelerinden oluşan sistemler veya kuramlar için kullanılan terimdir. Bilimsel düşünce, bilimin genel kurallarına uymanın yanı sıra problemlerin çözümüne yönelirken mutlak doğru sonucu elde etme ve uygulamaya koymada “etik” olmak zorundadır. Etik ilkeler, bilimin standartlarını belirlemek ve bu standartları en yüksek düzeyde uygulayıp korumak için kabul edilen evrensel ahlak ilkeleridir.
Psikoloji bilimi için etik kurallar, alan uzmanlarına günlük uygulamalarında, kendilerini değerlendirmeleri ve planlama yapabilmeleri için yardımcı olur ve topluma sunacakları hizmetler için zemin hazırlar, karşılaştıkları etik ikilemleri çözebilmeleri için yol gösterir. Bugün psikoloji alanında yapılan araştırmalarda uyulması gereken etik ilkeler birçok ülkede belirlenmiştir. Etik ilkelere ne derece saygı gösterildiği ve uyulduğu, bu ülkelerde yaptırım gücü olan kurum ve kuruluşlar tarafından takip edilmektedir.
Türkiye’de psikoloji araştırmalarında ve ruh sağlığı alanındaki uygulama alanlarında geçerli etik kurallar başta Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği ile Türk Psikologlar Derneği olmak üzere farklı kurum ve kuruluşların ortak çalışmaları ile belirlenmektedir. Türkiye’de hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda uyulması gereken etik ilkeler, HADYEK (Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu) tarafından ayrıntılı olarak belirlenmiştir.
17 etik ilkenin tamamı aşağıda. Arama kutusuna “izin”, “acı”, “gizlilik”, “hayvan”, “veri” gibi bir sözcük yaz; tablo anında süzülür. Sınav tekrarında bütün listeyi okumak yerine ilkenin geçtiği sözcüğü aratmak yeterli.
İnsanlar üzerinde yapılan araştırmalarda iş sağlığı ve güvenliği önemlidir. İş sağlığı ve güvenliği iş yerindeki koşulların ve yapılan işin, çalışanların fiziksel ve ruhsal durumlarında yarattığı olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi veya ortadan kaldırılması konularını kapsar. Bugün iş sağlığı ve güvenliği konusu kanun ile yasal temele dayandırılmıştır.
“Bilim ölçütü”, “yordama”, “etik izin” kulağa uzak geliyor olabilir; oysa hepsi bugün başından geçen şeylerin adı.
Beş denemenin netlerine bakıp “gelecek denemede yaklaşık şu kadar yaparım” demen tam olarak yordamadır: bireyin şu anki durumundan, davranışından yola çıkılarak gelecekte benzer durumda nasıl davranacağının kestirilmeye çalışılmasıdır.
Arkadaşının yüzüne bakıp üzgün olduğunu anlaman bir sezgi gibi görünür ama psikolojinin sınırı içindedir: duyguları da duyguların etkisiyle ortaya çıkan davranışları gözlemleyerek ölçebiliriz. Duygunun kendisi değil, yol açtığı davranış gözlenir.
Okul kulübü için arkadaşlarınla video çekiyorsan ilk iş izin istemek: araştırmada ses ya da görüntü kaydı yapılacaksa önce araştırmaya katılan kişilerden izin alınmalıdır. Etik, üniversite laboratuvarına özel bir kural değil.
“Sınıfın kaçı sabah çalışıyor?” anketini üç kişiye sorup sonuç açıklamak etiğe aykırıdır: yeteri kadar veri toplamadan genel yargılarda bulunmaktan kaçınılmalıdır. Üstelik sonuçları hoşuna gitsin diye düzeltmek de yasak: araştırmalarda elde edilen istatistiksel veriler değiştirilmemelidir.
“Hangi karaktersin?” testi eğlencelidir ama bilim değildir: psikolojinin ölçütü gözlenebilirlik ve ölçülebilirliktir, yani gözlenen bir olay ya da durumun sayılarla ifade edilmesi ve sonuçların karşılaştırılabilmesi gerekir. Rastgele çıkan bir sonuç hiçbirini sağlamaz.
Evdeki “telefonu bırak” tartışması bugün psikolojinin resmi konusu: günümüzde dijital çağa uyum sağlama, medyanın insan davranışlarına etkisi psikolojinin ilgilendiği konular arasına girmiştir. Konular çağın koşullarına göre değişir.
Örnek: psikoloji bir çocuğun, kardeşi doğduğunda neler hissedebileceğini ve nasıl davranacağını tahmin eder. Çocuğun bu durumdan olumsuz etkilenmemesi için gerekli tedbirleri alır. İlk cümle yordama, ikincisi kontroldür.
Bir araştırmaya katıldın, ortasında vazgeçtin — hakkın var: gönüllü katılımcılar istedikleri zaman araştırmadan çekilebilmelidir. Ayrıca deneye katılanların “özel hayatın gizliliği” hakkı korunmalıdır.
Hayvan davranışı izlemek yalnız keyif değil, psikolojinin işi: insan ve hayvan davranışlarının benzerlik göstermesi ve hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucu edinilen bilgilerin insan davranışlarını anlamlandırmak için kullanılması bu ilginin iki gerekçesidir.
50 soruluk test · psyche ve logos, psikolojinin tanımı ve konu alanı, felsefeden farkı, hayvan davranışları, Gılgamış’tan Wundt’a bilim olma süreci, Farabi ve İbn-i Sina, Locke ve Kant, Weber-Fechner, 1879 Leipzig laboratuvarı, gözlenebilirlik ve ölçülebilirlik, anlama-açıklama-yordama-kontrol, etik ilkeler ve HADYEK
Psikoloji kelimesi Yunancadan gelmektedir; “psychologia” kelimesinin ilk harfi ψ, psikolojinin sembolü olarak kullanılır. Ruh, nefes, zihin anlamına gelen “psyche” ile bilgi anlamına gelen “logos” sözcüklerinden oluşmuştur. Psikoloji ilk çağlarda felsefenin, ruhu konu edinen bir dalı olarak ortaya çıkmıştır. Bugünkü tanım: insan ve hayvanların gözlenebilen ya da ölçülebilen davranışlarını ve zihinsel süreçlerini inceleyen pozitif bir bilim.
Hem psikoloji hem de felsefe özünde insanı açıklamaya ve anlamaya dönük bir çabadır fakat psikolojinin bilgi edinme yolları felsefeden farklıdır. Felsefe bir düşünce faaliyetidir ve felsefenin yaptığı açıklamalar subjektiftir. Psikoloji ise her pozitif bilim gibi gözlenebilen olayları ele alır, sınıflandırır, bu olaylar arasındaki değişmeyen ilişkileri bulmaya ve tüm bunları objektif bir biçimde ortaya koymaya çalışır.
İnsanın iç dünyası, sosyal yaşamı, fiziksel çevresi ve biyolojik gelişimi psikolojinin konusu içine girer. Algı, zekâ, kişilik, duygu, bellek, öğrenme, güdülenme, stres, tutum ve ön yargılar bu konulardan bazılarıdır ve çağın koşullarına göre değişiklik gösterir: dijital çağa uyum, medyanın etkisi, iş verimi, tüketici davranışları, doğal afetler, şiddet ve terörün ruh sağlığına etkisi. Hayvan davranışları da psikolojinin konu alanına girer — davranışların benzerliği ve hayvan deneylerinden edinilen bilgilerin insanı anlamlandırmakta kullanılması nedeniyle.
Gılgamış destanında kendini tanıma çabası; eski çağlarda doğaüstü güçlerle açıklama; Antik Çağ’da felsefeyle yeni bir boyut, ruh-beden ilişkisi; Orta Çağ’da ruh ilahi ruhun parçası sayıldığı için ruhsal hastalıklar reddedildi; İslam dünyasındaki tercüme hareketleri; Farabi (Muallim-i Sâni) ve İbn-i Sina (Avicenna); Locke (Tabula Rasa → deneycilik); Kant (doğuştan gelen düzenleyici özellikler → 18. yüzyılda zihin temel konu); 19. yüzyılda Weber ve Fechner ölçülebilen uyaranlar; 1879’da Wundt Leipzig’de ilk psikoloji laboratuvarı.
Psikolojinin bir bilim dalı olarak ölçütleri gözlenebilirlik ve ölçülebilirliktir. Gözlenebilirlik: bilginin gözlem yoluyla yanlışlığının ya da doğruluğunun kanıtlanabilir olması; gözlem doğrudan, dolaylı ya da araç yardımıyla olabilir. Dolaylı olarak da gözlenemeyen duygular ve olaylar psikoloji biliminin araştırma alanına girmez. Ölçülebilirlik: gözlenen bir olay ya da durumun sayılarla ifade edilmesi; sonuçların güvenilir ve karşılaştırılabilir olmasını sağlar.
Anlama: davranışın ne olduğunu, nasıl oluştuğunu bulmak; birey davranışı doğal ortamında incelenir, var olan duruma müdahale edilmez. Açıklama: davranışın nedenleri bulunmaya çalışılır. Yordama: bireyin gelecekte nasıl davranacağı kestirilmeye çalışılır. Kontrol: beklenen davranışın etkilenmesi, şekillendirilmesi ya da kontrol edilmesi; hem istendik hem istenmedik davranışları içerir.
Etik, belirli ahlak değerlerinden ya da ilkelerinden oluşan sistemler veya kuramlar için kullanılan terimdir. Etik ilkeler evrensel ahlak ilkeleridir. Türkiye’de kurallar başta Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği ile Türk Psikologlar Derneği tarafından belirlenir; hayvan araştırmaları için HADYEK (Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu) vardır.
İnsanda: kayıt için izin, yeterli veri toplamadan genelleme yapmama, istatistiksel verileri değiştirmeme, her aşamada bilgilendirme, zararı en aza indirme, istediği zaman çekilebilme, özel hayatın gizliliği; ayrıca iş sağlığı ve güvenliği. Hayvanda: kötü muameleyi engelleme, gereksiz deneye izin vermeme, ağır acı veren deneyde bir hayvanı birden fazla kullanmama, en az acı ve stres, türüne uygun ortam, veteriner hekim gözetimi, alternatif yöntem varsa deneyi uygun görmeme ve tekrarları engelleme, en uygun tür ve en az sayıda hayvan, ağrı kesici ve anestezi, insancıl metotla yaşamına son verme.