Düşünürken neyi kullanıyorsun?
Kişi ve nesnelerin yerini tutan simgeler aracılığı ile yapılan zihinsel etkinliğe düşünme denir. Bu ünitede düşünmenin dört yapı taşını (imge, sembol, kavram, kategori) ayırt edecek, dilin düşünmeyi nasıl biçimlendirdiğini göreceksin; sonra problem çözmenin dört aşamasını ve karar vermenin önündeki iki engeli — kurulum ile işleve takılma — tanıyacaksın.
Düşünme; akıl yürütme, anlama, hüküm verme gibi zihinsel fonksiyonlardan yararlanarak birtakım soyutlamalara ulaşma, kavram oluşturma ve problem çözme işidir. Düşünürken nesne ve olayların kendilerinden değil zihinde kalan izlerinden yararlanılır.
Bir yapı taşına bas: canvas onu merdivenin kendi basamağına oturtur ve sağda o basamağın örneğini gösterir. Aşağıdan yukarı çıktıkça somuttan soyuta gidilir: imge duyu organlarından gelir, kavram ancak düşünme yoluyla kavranır.
Duyu organları aracılığı ile algılanan nesne ve olayların zihne yansıyan görüntüsüdür. Yani olay ve nesneleri temsil eden zihinsel oluşumlardır. Örneğin evdeki eşyaların veya özlenen birinin hayal edilmesi.
Zihindeki imge ve düşünceleri temsil eden işaretlerdir. Giysiler, rozetler, trafik işaretleri vb. sembole örnektir.
Nesnelerin ya da olayların ortak özelliklerini kapsayan ve onları bir sözcük altında toplayan genel tasarımdır. İnsan zihninin ürünü olan kavramların gerçekliği yoktur. Bu nedenle duyu organları yoluyla öğrenilemez. Kavramlar ancak düşünme yoluyla kavranabilir. Kavramlar soyutlama ve genellemeler yoluyla oluşturulur.
Aralarında herhangi bir bakımdan ilgi veya benzerlik bulunan şeylerin tamamıdır. Örneğin “öğrenci” toplumdaki insanlardan belirli bir yaş aralığında eğitim alan bireyler topluluğunu ifade eder.
Zihindeki imge, sembol ve kavramlar; aralarındaki benzerlik ve farklılıklara göre sınıflandırılır ve belli kategorilere ayrılır. Örneğin çam, söğüt, akasya benzerliklerinden dolayı ağaç kavramının altında sınıflandırılır. Gül ise ağaca benzemediği için ayrı bir kategoride değerlendirilir.
İki işlem ters yönde çalışır. Soyutlama bir özelliği ötekilerden ayırır, genelleme ortak özellikleri bir araya toplar. Düğmeye bas, canvas iki işlemi yan yana çizsin.
İkisi de “toplayan” yapılardır ve bu yüzden karışır. Ayrım tanımlarda saklı: kavram, nesnelerin ya da olayların ortak özelliklerini kapsayan ve onları bir sözcük altında toplayan genel tasarımdır — yani bir sözcüktür (“ağaç”). Kategori ise aralarında herhangi bir bakımdan ilgi veya benzerlik bulunan şeylerin tamamıdır — yani o şeylerin topluluğudur (çam, söğüt, akasya). Bir de şu var: kavramların gerçekliği yoktur ve duyu organları yoluyla öğrenilemez.
“rozet”, “Van kedisi”, “öğrenci”, “hayal” gibi bir sözcük yaz; örneğin hangi yapı taşına ait olduğunu bul.
Dil; insanların duygu, düşünce ve isteklerini sadece ses ya da yazı ile değil; davranışlar, jestler, mimikler, işaretler vb. aracılığı ile yansıtan iletişim ve anlaşma aracıdır. Dil aynı zamanda düşünceleri biçimlendirme işlevine de sahiptir.
Dilsel beceri; dinleme, konuşma, okuma, yazma gibi dört ana etkinliğe dayanır. Dil becerisi, bu dört etkinlik alanının birbirini bütünleyen ilişkileriyle kazanılır.
Sosyal bir çevrede dünyaya gelen birey dil ile birlikte yaşadığı toplumun düşünce kalıplarını da öğrenir. Giderek düşüncelerini daha iyi ifade etmeye başlayan bireyin bilişsel gelişimi ilerledikçe dili kullanma becerisi de gelişir.
Dil üst düzey bilişsel bir süreçtir. Düşünmek, akıl yürütmek, problem çözmek, yeni şeyler üretmek için dil kullanılır.
Dil yalnız dışarıya konuşmak için değil, içeride düşünmek için de kullanılır. İki düğme, iki iç biçim; canvas hangisinin zihnin içinde kaldığını ve neye benzediğini gösterir. Üçüncü düğmede dört dilsel beceri birbirini bütünleyen bir çember hâlinde çizilir.
Bireyin kendi kendine nesneler hakkında ve diğer bireylerle yaptığı hayali konuşmaya içsel konuşma denir. Önceki gün tartıştığımız arkadaşımız ile aramızda geçen konuşmaları yalnızken zihnimizde canlandırmamız buna örnektir.
Düşünürken zihnimizden geçen hayal ve sembolleri sözcüklerle ifade etmeye sözel düşünme denir. Arkadaşımıza bir doğum günü hediyesi almaya hazırlanırken “Acaba ne alsam?”, “Bu kitap onu sevindirir mi?”, “Bu kalemin rengini beğenir mi?” gibi cümleleri zihnimizden geçirmemiz buna örnektir.
İkisi de zihnin içinde geçer ve ikisinde de sözcük vardır. Ayrım kiminle konuşulduğundadır: içsel konuşmada hayali bir muhatap vardır — kendi kendine nesneler hakkında ve diğer bireylerle yaptığı hayali konuşma (tartıştığın arkadaşınla zihninde konuşman). Sözel düşünmede ise muhatap yoktur; zihinden geçen hayal ve semboller sözcüklerle ifade edilir (“Acaba ne alsam?”).
Düşünme çoğu zaman problem çözme, irdeleme ve karar vermeye yöneliktir. Problem, hedefe ulaşmada karşılaşılan engeldir. Problem çözme, kişinin kendisini hedefine ulaştıracak araç ve davranışları seçmesi ve kullanmasıdır. Problem çözümünde çeşitli bilişsel işlemler gerçekleştirilir. Bunlar; hazırlık, kuluçka, kavrayış ve değerlendirme sürecidir.
Dört aşama tek bir örnek üzerinden anlatılır: hangi bölümde okuyacağına karar vermeye çalışan bir genç. Bir aşamaya bas: canvas çemberin o basamağını yakar, altta hem aşamanın tanımı hem gencin o aşamada ne yaptığı çıkar. Çember kapalıdır çünkü çözüm işe yaramazsa süreç başa döner.
Kuluçka aşamasında çözülemeyen problemler bir süre beklemeye alınır. Kişinin dikkati başka alana kaymıştır ancak bilinçaltı süreçler hâlâ problemle uğraşmaktadır. Cümlenin ikinci yarısı atlanınca kuluçka “ara vermek” sanılır; oysa bilinçaltı süreçler çalışmaya devam eder. Bir sonraki aşama olan kavrayışın “birdenbire” gelmesi de bundandır.
İnsanlar bir problemle karşılaştıklarında problem daha öncekilere benziyorsa genellikle bilinen çözümleri kullanırlar. Problem yeni ise ya da daha önce bilinen çözümler işe yaramazsa irdeleme devreye girer.
İrdeleme; bir konu, sorun, durum vb. problem oluşturan hâllerde çözüm için kapsamlı olacak şekilde derinlemesine inceleme, analiz etme, eleştirel bakma, konuyla ilgili olan bağlantıyı ayrıntılı düşünme ve ifade etmedir. İrdeleme, mantık kurallarına göre düşünmedir. Akıl yürütme ilkelerinden özellikle tümevarım ve tümdengelim irdeleme için önemlidir.
İki düğme, iki ok yönü. Canvas iki örneği adım adım çizer; ok parçadan bütüne mi yoksa bütünden parçaya mı gittiğine göre yön değiştirir. Sınavda sorulan tek şey bu yöndür.
Tüm bu irdeleme sonucunda birey, problemin çözümü ile ilgili bir “karara varır.” Karar verme, herhangi bir irdeleme durumunda geçerli olabilecek tüm hâlleri düşünüp bir sonuca ulaşmak ve bir yargıya varmaktır.
Günlük yaşamda alınan kararlarda her zaman akıl yürütme ilkeleri kullanılmaz. Duygular, geçmiş yaşantı ve deneyimler mantıklı düşünmenin önüne geçebilir.
Problem çözme becerisi zekâ, güdülenme, kurulum ve işleve takılma etkenlerine bağlıdır. Zekâ ve güdülenme problem çözmeyi kolaylaştıran faktörlerdir.
Birey ne kadar zekiyse problem çözmede o kadar başarılıdır. Zira problem çözmek için olaylar arasında ilişkiler kurmak zekâ ve kavrama gücünü gerektirir. Problem çözebilmek için çözümü merak etmek, amaca ulaşmayı engelleyen unsurları ortadan kaldırmayı istemek gerekir. Bu nedenle güdülenme problem çözmeyi kolaylaştırır.
Bir etkene bas: canvas onu kolaylaştıranlar ya da engeller tarafına yerleştirir ve problemden çözüme giden yolun açıldığını ya da tıkandığını gösterir.
Kurulum ve işleve takılma problem çözmede karşılaşılan engellerdir. İnsanların daha önceden edindiği belirli şeyleri yapma biçimleri yani alışkanlıkları yeni problemleri de aynı biçimde ele almalarına, daha önce kullandığı çözümleri kullanmalarına neden olur. Buna zihinsel kurulum ya da saplantı denir. Kurulumlar problemin başında bireyin düşüncelerini belirli bir doğrultuda yönlendirir ve düşüncenin yanlı olmasına yol açar. Bu nedenle problemi çözemeyebilir hatta problemin çözümüne engel olabilir.
Bir tür zihinsel kurulum olan işleve takılma bir nesnenin sadece belirli kullanımlarını görebilme eğilimidir. Nesnelerin farklı bir işlev için kullanılmalarını gerektiren bir problemle karşılaşınca bu yeni işlevi fark etmekte güçlük çekilir.
Örneğin ders çalışırken saçı toplamak için kalem kullanmak gibi bir çözüm düşünmek, toka aramak yerine kalemi kullanmak işleve takılmamaktır.
Bu cümle dikkatli okunmalı: örnek işleve takılmanın kendisi değil, işleve takılmamanın örneğidir. Kalemi yalnız “yazma aracı” olarak görebilseydin bu işleve takılma olurdu.
Altı durum var. Hücrelere tıklayarak işaretle (boş → ✓ → ✗ → boş), sonra Denetle. İpucu: sorun çözüm yönteminde ise kurulum, bir nesnenin kullanımında ise işleve takılmadır.
Hediye seçmekten tercih listesine, trafik levhasından saç tokasına.
Zihninde canlanan görüntü bir imgedir: duyu organları aracılığı ile algılanan nesne ve olayların zihne yansıyan görüntüsüdür. Örnek zaten budur.
Formanın üstündeki rozet bir semboldür: zihindeki imge ve düşünceleri temsil eden işaretlerdir. Giysiler, rozetler, trafik işaretleri vb. sembole örnektir.
Kendini “öğrenci” diye tanımlaman bir kategoridir: toplumdaki insanlardan belirli bir yaş aralığında eğitim alan bireyler topluluğunu ifade eder.
Dün tartıştığın arkadaşınla zihninde konuşmaya devam etmen içsel konuşmadır — örnek birebir bu: önceki gün tartıştığımız arkadaşımız ile aramızda geçen konuşmaları yalnızken zihnimizde canlandırmamız.
“Acaba ne alsam?”, “Bu kitap onu sevindirir mi?” cümleleri sözel düşünmedir: zihnimizden geçen hayal ve sembolleri sözcüklerle ifade etmedir.
Bölümleri araştırman hazırlık, karar veremeyip günlük hayatına dönmen kuluçka, fikir alıp netleşmen kavrayış, listeyi gözden geçirmen değerlendirmedir. Örnek tam olarak bir üniversite tercihidir.
Bir soru tipini hep aynı yolla çözmeye çalışıp takılıyorsan bu zihinsel kurulumdur: kurulumlar bireyin düşüncelerini belirli bir doğrultuda yönlendirir ve düşüncenin yanlı olmasına yol açar.
Saçını toplamak için kalemi kullanabiliyorsan işleve takılmamışsın demektir. Takılmak, bir nesnenin sadece belirli kullanımlarını görebilme eğilimidir.
Sinirliyken attığın mesaja sonra pişman oluyorsan sebebi şu cümledir: günlük yaşamda alınan kararlarda her zaman akıl yürütme ilkeleri kullanılmaz; duygular, geçmiş yaşantı ve deneyimler mantıklı düşünmenin önüne geçebilir.
48 soruluk test · düşünmenin tanımı, imge sembol kavram ve kategori, soyutlama ve genelleme, dilin tanımı ve dört dilsel beceri, içsel konuşma ile sözel düşünme, problem çözmenin dört aşaması, irdeleme, tümevarım ve tümdengelim, karar verme, zekâ güdülenme zihinsel kurulum ve işleve takılma
Kişi ve nesnelerin yerini tutan simgeler aracılığı ile yapılan zihinsel etkinliğe düşünme denir. Düşünme; akıl yürütme, anlama, hüküm verme gibi zihinsel fonksiyonlardan yararlanarak birtakım soyutlamalara ulaşma, kavram oluşturma ve problem çözme işidir. Düşünürken nesne ve olayların kendilerinden değil zihinde kalan izlerinden yararlanılır.
İmge (hayal): duyu organları aracılığı ile algılanan nesne ve olayların zihne yansıyan görüntüsü; olay ve nesneleri temsil eden zihinsel oluşumlar (evdeki eşyaların ya da özlenen birinin hayal edilmesi). Sembol (simge): zihindeki imge ve düşünceleri temsil eden işaretler; giysiler, rozetler, trafik işaretleri.
Kavram: nesnelerin ya da olayların ortak özelliklerini kapsayan ve onları bir sözcük altında toplayan genel tasarım; kavramların gerçekliği yoktur, duyu organları yoluyla öğrenilemez, ancak düşünme yoluyla kavranabilir; soyutlama ve genellemeler yoluyla oluşturulur. Soyutlama: zihnin, nesne ve olayların bir özelliğini diğerlerinden ayırması (Van kedisinin gözlerinin farklı renkte olması). Genelleme: ortak özelliklerin zihinde tasarlanması (köpeklerin sadık dost olarak nitelendirilmesi). Kategori: aralarında ilgi veya benzerlik bulunan şeylerin tamamı (çam, söğüt, akasya → ağaç; gül ayrı kategoride).
Dil; insanların duygu, düşünce ve isteklerini sadece ses ya da yazı ile değil; davranışlar, jestler, mimikler, işaretler vb. aracılığı ile yansıtan iletişim ve anlaşma aracıdır. Dil aynı zamanda düşünceleri biçimlendirme işlevine de sahiptir. Dilsel beceri; dinleme, konuşma, okuma, yazma gibi dört ana etkinliğe dayanır. Dil üst düzey bilişsel bir süreçtir. İçsel konuşma: kendi kendine ve diğer bireylerle yapılan hayali konuşma. Sözel düşünme: zihinden geçen hayal ve sembolleri sözcüklerle ifade etme.
Problem, hedefe ulaşmada karşılaşılan engeldir. Problem çözme, kişinin kendisini hedefine ulaştıracak araç ve davranışları seçmesi ve kullanmasıdır. Hazırlık: problem yorumlanır, çözüm için bilgi ve malzeme toplanır. Kuluçka: problem bir süre beklemeye alınır; dikkat başka alana kaymıştır ancak bilinçaltı süreçler hâlâ problemle uğraşmaktadır. Kavrayış: gizli kalmış unsurlar açığa kavuşur, birey yeni bir çözüm üretir. Değerlendirme: bulunan çözüm değerlendirilir; çözüm işe yaramazsa süreç başa döner.
Problem daha öncekilere benziyorsa genellikle bilinen çözümler kullanılır; problem yeni ise ya da bilinen çözümler işe yaramazsa irdeleme devreye girer. İrdeleme, mantık kurallarına göre düşünmedir; derinlemesine inceleme, analiz etme, eleştirel bakma, bağlantıyı ayrıntılı düşünme ve ifade etmedir. Tümevarımda parçadan bütüne, özelden genele ulaşılır (demir ve bakır genleşir → bütün metaller genleşir). Tümdengelimde bütünden parçaya, genelden özele ulaşılır (bütün canlılar solunum yapar; insan canlıdır → insan solunum yapar).
Karar verme, herhangi bir irdeleme durumunda geçerli olabilecek tüm hâlleri düşünüp bir sonuca ulaşmak ve bir yargıya varmaktır. Günlük yaşamda alınan kararlarda her zaman akıl yürütme ilkeleri kullanılmaz. Duygular, geçmiş yaşantı ve deneyimler mantıklı düşünmenin önüne geçebilir.
Problem çözme becerisi zekâ, güdülenme, kurulum ve işleve takılma etkenlerine bağlıdır. Zekâ ve güdülenme problem çözmeyi kolaylaştıran faktörlerdir. Zihinsel kurulum (saplantı): alışkanlıkların yeni problemleri de aynı biçimde ele almaya yol açması; düşüncenin yanlı olmasına neden olur. İşleve takılma: bir tür zihinsel kurulumdur; bir nesnenin sadece belirli kullanımlarını görebilme eğilimidir. Kalemi toka yerine kullanabilmek ise işleve takılmamaktır.