Zekânın tavanını kalıtım koyar, içini çevre doldurur
Zekânın sınırları ve derecesi kalıtıma bağlıdır. Fakat bu sınırlar içinde ulaşılan gerçek zekâ düzeyi çevre faktörlerince belirlenir. Bu ünitede önce bu cümlenin iki yarısını tek tek göreceksin, sonra IQ’nun ne olduğunu ve dört zekâ testini ayırt edeceksin, ardından tek etmen · çift etmen · çok etmen kuramlarını ve Gardner’ın zekâ türlerini tanıyacaksın. En sonda da sınavda en çok tuzak kurulan yeri çözeceğiz: yaratıcılık zekâ testlerine yansımaz.
Doğrudan gözlenemeyen ve karmaşık bir yapı olan zekâ, farklı bakış açılarını savunan kuramlar tarafından farklı şekillerde tanımlanır. Zekânın bugün için belirlenmiş kesin bir tanımı yoktur.
Buna rağmen zekâya ilişkin tüm kuramlar zekânın kalıtımla kuşaktan kuşağa aktarılan; deneyim, öğrenme ve çevresel etkenlerle de belli ölçüde şekillenebilen bir yapı olduğunu kabul eder.
Cümlenin iki yarısı da sorulur: zekâ hem aktarılır hem şekillenebilir. Tek yarısını söyleyen şık yanlıştır.
Genel olarak zekâ; karşılaşılan problemlere çözüm bulmada, çevreye uyum sağlamada kıvraklık ve çabukluk gösterebilme yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Zekâ, soyut düşünebilme ve yaratıcı düşünebilme yeteneğidir.
Zekâ, potansiyel olarak doğuştan vardır. Yapılan araştırmalar, zekâyı belirleyen temel faktörlerin kalıtım ve çevre olduğunu göstermektedir. İnsanlar doğumla yeni bir hayata başlarken bazı donanımları da beraberinde getirirler. Zekânın sınırları ve derecesi kalıtıma bağlıdır. Fakat bu sınırlar içinde ulaşılan gerçek zekâ düzeyi çevre faktörlerince belirlenir.
Doğuştan zekâ potansiyeli düşük olanlarda çevre şartları ne olursa olsun zekâ gelişimi sınırlı kalır. Doğuştan zekâ gelişimi yüksek olanlarda ise uygun çevre şartları olmadığı takdirde zekâ gelişimleri sınırlı kalacaktır.
İkizler üzerinde yapılan çalışmalar, genetik ile çevrenin yani doğuştan donanım ile edinilmiş donanımın zekâyı birlikte tayin ettiğini gösterir.
Soldaki kaydırak kalıtımın koyduğu tavanı yukarı aşağı oynatır; sağdaki kaydırak çevre şartlarını iyileştirir. Sütunun dolduğu yer, ulaşılan gerçek zekâ düzeyidir. İki şeyi dene: (1) tavanı dibe çek, çevreyi sonuna kadar aç — sütun tavanı aşamaz. (2) tavanı tepeye çıkar, çevreyi dibe indir — sütun yine yükselmez. İki cümlenin anlattığı tam olarak budur.
Doğrudan gözlenemeyen davranışların ölçülmesinde test ve ölçekler kullanılır. Zekâ da bu doğrudan gözlenemeyen bilişsel özelliklerden biri olduğu için test ve ölçeklerle dolaylı olarak ölçülür.
Zekâ bölümü anlamına gelen, İngilizce “Intelligence Quotient” sözcüklerinin kısaltması olan IQ, zekâ ölçü birimi olarak kullanılır. Standartlaşmış zekâ testlerinde ortalama zekâ puanı 100’dür. Bireyin aldığı puanın ortalamanın neresinde olduğuna bakılarak zekâ düzeyi hakkında bir değerlendirme yapılır.
Zekâ, uzman kişiler tarafından yapılan testlerle ölçülebilir. Ölçümler sonucu belirlenen zekânın rakamsal ifadesi ancak uzmanlar tarafından doğru yorumlanır. Düşük bir zekâ puanı mutlaka düşük bir zekâyı göstermez. Geçici bir duygusal değişken testin sonucunu etkilemiş olabilir. Bunun ayrımını ancak uzman bir psikolog yapabilir.
Yapılan ölçümlerle bireyin zekâ düzeyi belirlenir. Elde edilen sonuçlar, bireye doğru bir tedavi ya da eğitim uygulamak için kullanılır.
Bir test düğmesine bas: canvas o testin uygulanabildiği yaş aralıklarını bir yaş şeridi üzerine boyar, altta testin ayırt edici özelliği çıkar. Testler sınavda yaş aralığı ve “neyi kültürden bağımsız ölçer”, “nerede durur” gibi tek bir ayrıntıyla sorulur; şeritte bu ayrıntı ayrı renkte yazılır.
“Binet”, “kültür”, “bireysel”, “4-7” gibi bir sözcük yaz; eşleşen satırlar kalır. Sınav tekrarında en hızlı yol budur.
Simon-Binet ile Binet-Terman ayrı testlerdir. Simon-Binet ilk standart zekâ testidir, Fransız eğitim sistemi için hazırlanmıştır ve zorluk derecesi gittikçe artan sorulardan oluşur; uzman çocuğun cevap veremediği soruda testi sonlandırır. Binet-Terman ise her yaştan bireye uygulanabilir, sözlü, yazılı ve çizime dayalı aşamaları vardır ve ölçütü sayısaldır: cevapların %75’inin doğru olması, kişinin o yaşın gerektirdiği zekâya sahip olduğu şeklinde değerlendirilir.
Ayrıca Cattel adı bu ünitede zekâ testi olarak, bir sonraki ünitede 16 Kişilik Faktörü Envanteri’nin geliştiricisi olarak geçer. Aynı ad, iki ayrı ölçme aracı.
Geleneksel zekâ kuramcıları zekâyı tekil, sabit, sayısal ve gerçek yaşamdan soyutlanarak ölçülebilen bir yapı olarak ele alır. İnsanların var olan yeteneklerini ve potansiyellerini saptamayı amaçlar.
Çağdaş zekâ kuramcılarına göre ise zekâ, çoğul ve geliştirilebilir bir niteliğe sahiptir. Bu dönem kuramcılarının amacı, zekâyı gerçek yaşamdan soyutlamadan ölçmek ve bu sayede bireyin gizil güçlerini ve başarılı olma potansiyelini saptamaktır.
Düğmeler kuramları gezer. Canvas her kuramda zekâyı kaç parçaya böldüğünü çizer: tek etmende tek bir daire, çift etmende bir g çekirdeği ve ona bağlı özel yetenekler, çok etmende ayrı ayrı duran yetenekler. Bir alanda başarılı olan kişinin öteki alanlarda ne olacağı da her kuramda ayrı yazılır — sınavda tam olarak burası sorulur.
Öğrenme veya yetenek gibi zekâ genel bir yetenektir. Herhangi bir alanda başarılı olan kişi diğer bütün alanlarda da başarılı olur. Örneğin matematikte başarılı olan; tarih, coğrafya, dil alanlarında da başarılı olur.
İngiliz Psikolog Charles Spearman’a göre zekâ, genel bir yetenek ile bu yeteneğe bağlı olan özel yeteneklerden oluşur. Genel yetenek kişiler arasında görülen ayrılıkların nedenidir, özel yetenek ise bireyin eğilimli olduğu farklı alanlardaki başarılarıdır.
Zekâ, birçok özel yeteneğin toplamından meydana gelmektedir. Thorndike zekâyı soyut zekâ, sosyal zekâ ve mekanik zekâ olmak üzere üçe ayırır.
Spearman, bir alanda başarılı olan bir kişinin diğer alanlarda da genel olarak başarılı olduğunu kabul eder. Yaptığı analizler sonucunda tüm zihinsel etkinliklerde ortak olan genel bir zihin enerjisi olduğunu saptayan ve buna “g faktörü” yani genel zekâ adını veren Spearman, insan zekâsını ölçmenin “g” faktörünü ölçmek anlamına geldiğini öne sürer.
Sayı ve kelime cinsinden sembolleri anlama ve kullanma yeteneğidir. Matematiksel ilişkileri kurmak soyut zekânın işidir. Yazarlar, şairler, besteciler bu zekâ türüne sahiptir.
İnsanları anlama ve onlarla başarılı ilişkiler kurabilme yeteneğidir. Bu zekâya sahip olanlar kendilerini başkalarına sevdirir, dostlar edinir, aranan kişi hâline gelir. Mesela; politikacı, öğretmen, psikolog bu zekâ türüne sahiptir.
Çeşitli araç-gereç ve makineleri yapma, kullanma yeteneğidir. Mühendisler, tamirciler ve iş makinelerini kullanan operatörler vb. mekanik zekâyı kullanırlar.
Gardner’a göre ise birbirinden bağımsız ve her biri beyindeki ayrı bir sistem tarafından kendi kurallarına göre işleyen 8 zekâ çeşidi vardır. Gardner, yaptığı araştırmaların sonucunda zekâ türlerine sonradan varoluşçu-felsefi zekâ ve duygusal zekâyı da eklemiştir.
Sayı sorusu buradan gelir: başlangıçta 8, sonradan eklenen ikisiyle birlikte 10 tür sayılır. “Kaç tanedir?” sorusunda hangi hâlin sorulduğuna dikkat et — “Gardner’a göre birbirinden bağımsız zekâ çeşidi sayısı” 8, “sonradan eklenenlerle birlikte” 10.
Düğmeye bas: seçtiğin tür merkeze bağlanan kolda yanar, altta o türün tanımı, tipik davranışı ve sayılan meslek alanları çıkar. Sonradan eklenen iki tür ayrı renkte çizilir.
Sınavda çoğunlukla alan verilir, tür sorulur. “mimarlık”, “zooloji”, “hukuk” yaz ve hangi türde geçtiğini gör.
Her bireyde bu zekâ türlerinden en az bir tanesi baskın olarak görülür. Baskın olan zekâ türüne uygun öğrenme ortamlarının hazırlanması bireylerin güçlü yönlerinin gelişmesini sağlar. Örneğin bedensel-kinestetik zekâsı baskın olan bir çocuğa uzun süre hareketsiz kalacağı öğrenme görevleri verilmez. Çocuğun dokunarak, hareket ederek yaptığı öğrenme görevleri ile zaten baskın olan zihin-beden uyumu geliştirilir.
Zekâ türleri, insanların farklı beceri ve yeteneklerini temsil eder. Ancak bu yetenekler birbirinden bağımsız değildir. Genellikle bir kişi, birden fazla zekâ türünü aynı anda kullanır. Örneğin matematiksel problemleri çözerken görsel düşünme yeteneğimizi de kullanabiliriz.
Yaratıcılık kavramı genel anlamda; üretmek, yeni ve farklı bir şey yapmak, bilinenden yararlanarak yeni buluşlar, yeni düşünceler ortaya atmaktır.
Yaratıcılık; zekâ testlerine yansımayan, zekâ düzeyinden ayrı değerlendirilen bir beceridir. Yapılan araştırmalarda IQ testlerinden yüksek puan alma ile yaratıcılık arasında doğrudan bir ilişki kurulamamıştır.
Dikkat: cümle “yaratıcılık zekâ değildir” demez; zekâ testlerine yansımaz ve doğrudan bir ilişki kurulamamıştır der. Zekânın genel tanımında ise yaratıcı düşünebilme yeteneği geçer — ikisi çelişmez: zekânın tanımında yaratıcı düşünme vardır, ama zekâ testi onu ölçmez.
Kaydırağı oynat: soldayken noktalar bir doğrunun üstüne dizilir (“IQ arttıkça yaratıcılık artar” varsayımı), sağa geldiğinde araştırmaların gösterdiği gerçek dağılıma yayılır. Yüksek IQ’lu bir noktanın yaratıcılık ekseninde her yerde olabildiğini gör; tanım bu dağılımın adıdır.
Yaratıcı düşünme esneklik, orijinallik ve akıcılık olmak üzere üç özelliği içinde barındırır. Esneklik, bir probleme verilen cevapların çeşitliliğidir. Orijinallik, cevapların farklılığıdır. Akıcılık ise bir problemi ayrıntılı ele alabilmek ve başkalarının göremediği bağlantıları görebilmektir. Her bireyde bu özellikler belli seviyede vardır ve geliştirilebilir.
Son cümle önemli: üçü de her bireyde belli seviyede vardır ve geliştirilebilir. “Yaratıcılık doğuştandır, sonradan kazanılmaz” diyen şık bu tanıma aykırıdır.
Aşağıdaki cümlelerin her biri yaratıcı düşünmenin bir özelliğine aittir. Hücrelere tıklayarak işaretle (boş → ✓ → ✗ → boş), sonra Denetle.
Yaratıcı bireyler; özgür, enerjik, öğrenmeye hazır ve ilgilidir. Hayal gücünü kullanabilme, kalıplardan kurtulma, farklı olana ve yeniliğe karşı istekli olma ve riski göze alma özelliklerine sahiptir.
| Ölçüt | Zekâ | Yaratıcılık |
|---|---|---|
| Nasıl ölçülür? | Test ve ölçeklerle dolaylı olarak, IQ birimiyle | Zekâ testlerine yansımaz |
| Belirleyicileri | Kalıtım ve çevre | Her bireyde belli seviyede vardır ve geliştirilebilir |
| Alt özellikleri | Kuramlara göre değişir: g faktörü, üç zekâ, on tür | Esneklik · orijinallik · akıcılık |
| Aralarındaki ilişki | IQ testlerinden yüksek puan alma ile yaratıcılık arasında doğrudan bir ilişki kurulamamıştır. | |
Zekâ türü, IQ ve yaratıcılık kavramları gün içinde farkında olmadan kullandığın cümlelerin içinde saklı.
Telefona indirdiğin uygulamanın verdiği sayı zekâ ölçümü değildir: zekâ, uzman kişiler tarafından yapılan testlerle ölçülebilir ve rakamsal ifadesi ancak uzmanlar tarafından doğru yorumlanır.
Uykusuz ve gergin girdiğin bir ölçümün düşük çıkması bir şey kanıtlamaz: düşük bir zekâ puanı mutlaka düşük bir zekâyı göstermez, geçici bir duygusal değişken testin sonucunu etkilemiş olabilir.
“Matematiği iyi, demek ki her dersi iyidir” demek tek etmen kuramının savıdır: herhangi bir alanda başarılı olan kişi diğer bütün alanlarda da başarılı olur. Sınıfında bunun tutmadığı örnekler görüyorsan, çağdaş kuramların çıkış noktasını yakalamışsın demektir.
Zihin ve beden uyumunu bir amaca yöneltmek bedensel-kinestetik zekâdır. Örnek cerrahın ince motor kasları; senin sahandaki karşılığı ilk dokunuşta topu istediğin yere indirmendir.
Bir şarkıyı dinleyip gitarda bulabiliyorsan bu müzik-ritim zekâsıdır: şarkı ve şiirler söz konusu olduğunda güçlü bir belleğe sahiptirler.
İki arkadaşın kavgasını çözen kişi sensen, kişiler arası-sosyal zekâ çalışıyor: başka insanların duyguları, inançları ve niyetlerini anlama ve bunlar arasında ayrım yapabilme yeteneğidir.
Kendi hedeflerini kendin koyup tek başına çalışmayı seviyorsan içsel zekâ; yaşamın anlamını, sonsuzluğu, kaderi sorguluyorsan varoluşçu-felsefi zekâ. İkisi ayrı türlerdir ve ikincisi Gardner’ın sonradan eklediği türlerdendir.
Biri sunumu yazar, biri afişi tasarlar, biri veriyi hesaplar. Kapanış cümlesi şudur: her bireyde bu zekâ türlerinden en az bir tanesi baskın olarak görülür ve genellikle bir kişi birden fazla zekâ türünü aynı anda kullanır.
Herkesin aynı yoldan gittiği bir ödevde başka bir yol bulman orijinalliktir (cevapların farklılığı); aklına birden çok yol gelmesi esneklik (cevapların çeşitliliği). Bu ikisi yüksek diye IQ’n yüksek denemez.
48 soruluk test · zekânın tanımı, kalıtım ve çevrenin payı, IQ ve zekâ testleri (WISC-r, Simon-Binet, Cattel, Binet-Terman), tek/çift/çok etmen kuramları, Spearman’ın g faktörü, Thorndike’ın üç zekâsı, Gardner’ın zekâ türleri, yaratıcılık ve üç özelliği
Zekânın kesin bir tanımı yoktur; tüm kuramlar zekânın kalıtımla kuşaktan kuşağa aktarılan; deneyim, öğrenme ve çevresel etkenlerle de belli ölçüde şekillenebilen bir yapı olduğunu kabul eder. Genel tanım: karşılaşılan problemlere çözüm bulmada, çevreye uyum sağlamada kıvraklık ve çabukluk gösterebilme yeteneği; ayrıca soyut ve yaratıcı düşünebilme yeteneği. Zekânın sınırları ve derecesi kalıtıma bağlıdır, bu sınırlar içinde ulaşılan gerçek zekâ düzeyi çevre faktörlerince belirlenir. İkiz çalışmaları ikisinin zekâyı birlikte tayin ettiğini gösterir.
IQ = Intelligence Quotient, zekâ bölümü; ortalama puan 100. WISC-r: bireysel, 4-6 / 6-16 / yetişkin, sözel ve performans iki bölüm, her bölümde altı alt test. Simon-Binet: Fransız eğitim sistemi için, ilk standart zekâ testi, zorluğu artan sorular, cevap verilemeyen soruda biter. Cattel: performansla zekâyı kültürden bağımsız ölçer, 4 alt test, 4-7 / 7-14 / 14 üstü, bireysel ve grup. Binet-Terman: her yaşa, sözlü-yazılı-çizim, ölçüt %75.
Tek etmen: zekâ genel bir yetenektir, bir alanda başarılı olan diğer bütün alanlarda da başarılıdır. Çift etmen (Spearman): genel yetenek + ona bağlı özel yetenekler; g faktörü = genel zekâ, zekâyı ölçmek g’yi ölçmektir. Çok etmen: zekâ birçok özel yeteneğin toplamıdır; Thorndike soyut, sosyal, mekanik olmak üzere üçe ayırır. Geleneksel kuramcı zekâyı tekil, sabit, sayısal; çağdaş kuramcı çoğul ve geliştirilebilir görür.
Başlangıçta 8 zekâ çeşidi: sözel-dilsel, mantıksal-matematiksel, görsel-mekânsal, bedensel-kinestetik, müzik-ritim, kişiler arası-sosyal, içsel, doğa bilimci. Sonradan varoluşçu-felsefi ve duygusal zekâ eklenmiştir. Her birey en az bir türde baskındır; türler birbirinden bağımsız değildir, kişi genellikle birden fazlasını aynı anda kullanır.
Üretmek, yeni ve farklı bir şey yapmak, bilinenden yararlanarak yeni buluşlar, yeni düşünceler ortaya atmaktır. Zekâ testlerine yansımaz, zekâ düzeyinden ayrı değerlendirilir; yüksek IQ ile yaratıcılık arasında doğrudan bir ilişki kurulamamıştır. Üç özelliği: esneklik (cevapların çeşitliliği), orijinallik (cevapların farklılığı), akıcılık (problemi ayrıntılı ele alabilmek, başkalarının göremediği bağlantıları görmek). Üçü de her bireyde belli seviyede vardır ve geliştirilebilir.
Özgür, enerjik, öğrenmeye hazır ve ilgilidir. Hayal gücünü kullanabilme, kalıplardan kurtulma, farklı olana ve yeniliğe karşı istekli olma ve riski göze alma özelliklerine sahiptir.