Yanında biri varken neden başka biri olursun?
Sosyal etki, insanın diğer insanlarla birlikteyken kendi başına olduğu durumlardan farklı davranmasıdır. Bu ünitede önce sosyoloji ile psikolojinin kesişiminden doğan sosyal psikolojiyi tanıyacak, sonra insanın kafasının içindeki sosyal şema · yükleme · tutum · ön yargı dörtlüsünü ayırt edecek, en sonunda da kültür, sosyalleşme, grup ve kategori zincirinin davranışı nasıl kurduğunu göreceksin.
Bu iki bilimin ilişkisi sonucunda 20. yüzyılda yeni bir bilim dalı olan sosyal psikoloji ortaya çıkmıştır.
Toplumsal hayatı nesnel olarak inceleyen, toplumsal yapı içindeki kurum, grup, ilişki, kültür, toplumsal olgu ve olayları inceleyen bilim dalıdır.
İnsan ve hayvanların gözlenebilen ve ölçülebilen davranışlarını ve zihinsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır.
Bireyin, grup ve toplum içindeki davranışlarını ve toplumsal gruplar ile toplumun bu davranışlara etkisini inceleyen bilim dalıdır.
Psikoloji ve sosyoloji insanla ilgili bilimlerdir. Bireyi ele alan psikoloji, toplumun birey üzerindeki etkilerini hesaba katmadan doğru bilgi elde edemez. Aynı şekilde sosyoloji de algılayan, düşünen, öğrenen bireyi dikkate almazsa toplumsal ilişkileri açıklamada yetersiz kalır.
Cümlenin iki yönü de sorulur: psikoloji toplumu hesaba katmazsa eksik kalır, sosyoloji bireyi dikkate almazsa eksik kalır. Sosyal psikoloji bu iki eksiğin ortasında durur.
Üç düğmeden birini seç: canvas iki dairenin hangi bölgesinin yandığını gösterir, altta o bilimin tanımı çıkar. Kesişim seçildiğinde sosyal psikolojinin on konusu kesişim alanına dizilir.
Sosyal psikolojinin konuları; tutum ve ön yargılar, sosyal normlar, itaat, kamuoyu, propaganda, ikna etme, moda, reklâm, grup ve liderliktir.
İnsanların sosyal çevrelerini nasıl algıladıklarını, bu çevre konusundaki duygu ve düşüncelerinin nasıl oluştuğunu, insanların birbirini nasıl etkilediğini araştırmak ve açıklamaktır.
SOSYAL BİLİŞ: Bireyin diğer insanlar, toplumlar ve gruplar hakkında düşünceler oluşturmasını içeren bir süreçtir. Daha ayrıntılı tanımı şudur: Bireyin diğer insanlar, gruplar ve toplumlar hakkındaki bilgileri seçme, yorumlama, analiz etme, hatırlama ve kullanma sürecidir.
a) Sosyal şema · b) Yükleme · c) Tutum · d) Ön yargı. Dördü de “kafanın içinde” olan şeylerdir; sosyal etki ise dışarıdan gelir. Ünitenin en sık karıştırılan sınırı budur.
İnsanların içinde yaşadıkları karmaşık sosyal dünyayı anlamak ve kontrol etmek için kullandıkları kalıplar ve izlenimlerdir. İnsan zihni çeşitli sosyal şemalarla doludur.
Bu sorulara verilen cevaplar insanların zihnindeki sosyal şemaları oluşturur. Yani şemayı tanımanın en kısa yolu, o şemanın cevapladığı soruyu hatırlamaktır.
Bir şema düğmesine bas: canvas o şemayı zihnin içinde yakar ve şemanın cevapladığı soruyu ortaya yazar. Sınavda örnek verilir, şemanın adı sorulur; bu yüzden soruyu ezberlemek örneği ezberlemekten kolaydır.
Bireyin hem kendi hem de başkalarının davranışlarının nedenlerini anlamaya çalışma sürecidir. Sosyal psikologlara göre içsel ve dışsal olmak üzere iki çeşit yükleme vardır.
Sözleştiğiniz saatte buluşma yerine gelmeyen arkadaşınızın bu davranışına iki farklı yükleme yapabilirsiniz. Arkadaşınız ya sorumsuz ve düşüncesiz biridir (içsel yükleme) ya da bindiği otobüsün arızalanması gibi olumsuz bir durumla karşılaşmıştır (dışsal yükleme).
Birey kendi davranışları için de içsel veya dışsal yükleme yapabilir. İçsel yüklemede kişi; yeteneği, çabası ya da becerileri ile sonuçları etkileyeceğine inanırken dışsal yüklemede kendi dışındaki güçlerin, olayların, şansın vb. sonuçları belirlediğine inanır.
Önce bir olay seç, sonra kaydırağı oynat. Kaydırak sol uçta nedeni tamamen kişinin içine (yeteneği, çabası, becerileri, kişiliği), sağ uçta tamamen dışarıya (şans, olaylar, başkaları) yükler. Terazi eğildikçe altta o yüklemeyi yapan kişinin ağzından çıkan cümle değişir.
Nesnelere, kişilere ya da duruma yönelik duygu, yerleşmiş kanı ve değerlendirmelerdir. Tutum bilişsel, duygusal ve davranışsal olmak üzere üç ögeden oluşur.
Tutumlar değişmeye karşı dirençli olmasına rağmen değiştirilebilir. Tutum değiştirmede en etkili yöntem iknadır. Tutumlar doğuştan getirilmezler, sonradan öğrenilirler. Tutumlar kişiye özgüdür.
Aşağıdaki cümlelerin her biri tutumun bir ögesine aittir. Hücrelere tıklayarak işaretle (boş → ✓ → ✗ → boş), sonra Denetle. Her satırda tam bir doğru hücre var.
Bir kişi, konu ya da durumla ilgili önceden edinilmiş ve genellikle haklılığı kanıtlanmamış olumlu veya olumsuz yargıdır. Peşin hüküm de denilebilir.
Ön yargılar insanları, bir takım kalıplaşmış yargılara dayanarak katı bir biçimde değerlendirmeye neden olur. Değişmeye dirençli olan bu sürekli yapılar ayrıca ayrımcılığa da neden olurlar. Ön yargılar çoğunlukla din, cinsiyet ve milliyet gibi sosyal gruplara yönelik olarak gelişir.
Ayrımcılık: Birey veya gruba karşı ön yargılar doğrultusunda yapılan haksız davranışlardır.
Sıra tek yönlüdür ve soruların çoğu bu sıraya dayanır: ön yargı yargıdır (zihindedir), ayrımcılık davranıştır (dışarıya çıkar). Ön yargı olmadan ayrımcılık tanımlanmaz, ama ön yargı her zaman ayrımcılığa dönüşmek zorunda değildir — ifade “neden olurlar” biçimindedir, “her zaman olur” değil.
İkisi de değişmeye dirençlidir, ikisi de olumlu ya da olumsuz olabilir. Ayrım iki yerdedir. Birincisi: ön yargının tanımında “genellikle haklılığı kanıtlanmamış” ifadesi geçer — tutumun tanımında böyle bir şart yoktur. İkincisi: tutum üç ögeden oluşur ve iknayla değişir; ön yargı ise kalıplaşmış yargılara dayanarak katı biçimde değerlendirmeye ve ayrımcılığa yol açar. Bir de yönelim farkı var: ön yargılar çoğunlukla din, cinsiyet ve milliyet gibi sosyal gruplara yöneliktir.
Sosyal Etki: İnsan, grup veya toplumun bireyin davranışlarını olumlu ya da olumsuz yönde etkilemesi ya da değiştirmesidir. Başka bir deyişle insanın diğer insanlarla birlikteyken, kendi başına olduğu durumlardan farklı davranmasıdır.
Sosyal etki, bireyin sosyal etkiyi algılama şekline göre çeşitlere ayrılır. Birey sosyal etkiyi bilgi sağlayıcı olarak algılarsa bilgisel sosyal etki, zorlayıcı olarak algılarsa kuralsal sosyal etki olur.
Türü belirleyen şey grubun ne yaptığı değil, bireyin onu nasıl algıladığıdır. Aynı davranış bir kişide bilgisel, başka birinde kuralsal sosyal etki olabilir.
Birey sosyal bir etkiye, uyma ya da uymama davranışı ile karşılık verir. Sosyal etkiye uyma davranışı genellikle benimseme ya da itaat şeklinde gerçekleşir.
Örneğin beğenmediğimiz bir oyunu, arkadaşlarımız beğendi diye beğendiğimizi söylememizin nedeni sosyal etkidir.
Dört düğme, tek bir akışın dört ayrı yolu. Grup soldan bireye doğru bir ok gönderir; birey bu oku bilgi olarak mı yoksa zorlama olarak mı algıladığına göre ok rengi değişir, sağ tarafta da uyma (benimseme / itaat) ya da uymama çıkışı yanar. Ok akmaya devam eder; akış yönü hep gruptan bireye doğrudur.
| Ölçüt | Bilgisel sosyal etki | Kuralsal sosyal etki |
|---|---|---|
| Birey etkiyi nasıl algılar? | Bilgi sağlayıcı olarak | Zorlayıcı olarak |
| Sınıfta karşılığı | “Herkes o soruyu B işaretlemiş, demek ki doğrusu B.” | “Bana da B demek düşer, yoksa dalga geçerler.” |
| Uyma nasıl gerçekleşir? | Çoğunlukla benimseme | Çoğunlukla itaat |
| Ortak nokta | İkisi de sosyal etkidir; ikisinde de birey tek başınayken davrandığından farklı davranır. | |
Tablodaki sınıf örnekleri ders kitabında yoktur; “bilgi sağlayıcı” ve “zorlayıcı” ayrımını okul hayatına taşımak için eklenmiştir. Tanımlar değişmemiştir.
Kişinin sosyal çevreye ve içinde bulunduğu gruba uygun davranmasına sosyal davranış denir.
Bir toplumun varlığını sürdürmek için ortaklaşa var ettiği ve benimsediği, sonraki kuşaklara aktardığı maddi ve manevi değerlerin bütününe kültür denir. Örf, âdet, gelenekler, dil, müzik ve diğer estetik değerler vb. manevi kültürü oluşturur. Manevi kültürün dışındaki her türlü eşya, araç gereç, üretim araçları ve teknoloji gibi unsurlar ise maddi kültürdür.
“dil”, “teknoloji”, “âdet”, “araç” gibi bir sözcük yaz; hangi kültür türüne girdiğini ve gerekçesini gör. Kural tek cümlelik: manevi kültürün dışındaki her şey maddi kültürdür.
Bireyin toplumsal kurallara ve kültüre uygun tutum ve davranışları öğrenmesi sosyalleşme yolu ile gerçekleşir. Toplumsal kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan sosyalleşme ailede başlar, diğer sosyal gruplarda devam eder. Birey toplumsal yaşama aile, arkadaş, komşu, iş yeri, siyasi parti gibi farklı sosyal gruplar aracılığı ile katılır.
Her grubun kendine ait kuralları vardır. Birey bu kuralların etkisi ile girdiği her grupta farklı davranışlar sergiler. Örneğin aile içerisinde arkadaş grubunda davrandığı gibi davranmaz.
Sosyal gruplar dışında toplumda çeşitli sosyal kategoriler vardır. Sosyal kategoriler, ortak özellikleri paylaşan ancak fiziksel olarak aynı ortamda bulunmayan insanların oluşturdukları topluluklardır. Liseye giden öğrenciler, işçiler, evliler, kadınlar, erkekler vb.
Ayırt edici tek ölçüt fiziksel olarak aynı ortamda bulunmadır. Aşağıdaki topluluklardan birini seç: canvas solda grup, sağda kategori alanını çizer ve seçtiğin topluluğun noktalarını doğru tarafa yerleştirir. Kategoride noktalar birbirine hiç değmez — çünkü aynı ortamda değildirler.
Farklı gruplarda farklı statü ve rollere sahip olan bireyin bu statü ve rollere uygun davranması beklenir. Bir kadının, erkeğin, annenin, babanın, öğretmenin nasıl davranacağı ile ilgili belli beklentiler vardır. Bu beklentilere uymayan davranışlar toplumda dikkat çeker.
Ait olunan kategorinin kendi üyelerinden beklentileri bazen bireyi belli şekilde davranmaya zorlayan bir baskı unsuru hâline gelebilir.
Sınıf grubundan mesajlaşmaya, maç tribününden sahne korkusuna kadar sosyal psikolojinin dört kavramı gün içinde defalarca çalışır.
Cevabı bildiğin hâlde kimse kaldırmadığı için elini kaldırmıyorsan bu sosyal etkidir: insanın diğer insanlarla birlikteyken, kendi başına olduğu durumlardan farklı davranmasıdır.
Sinemaya gelmeyen arkadaşın için “kesin umursamıyor” dersen içsel, “otobüsü bozulmuştur” dersen dışsal yükleme yapmış olursun. Örnek birebir budur.
“Yeterince çalışmadım” demek içsel, “soru çok zordu, şansım yoktu” demek dışsal yüklemedir: içsel yüklemede kişi yeteneği, çabası ya da becerileri ile sonuçları etkileyeceğine inanır.
Daha tanımadan “bu ders zor geçer” diye düşünmen rol şemasıdır: şemalar karmaşık sosyal dünyayı anlamak ve kontrol etmek için kullandığımız kalıplar ve izlenimlerdir.
Beğenmediğin bir şarkıya herkes “efsane” dediği için “bence de” yazman şu örneğin aynısıdır: beğenmediğimiz bir oyunu, arkadaşlarımız beğendi diye beğendiğimizi söylememizin nedeni sosyal etkidir.
Aynı şakayı evde yapmıyorsan sebebi kural farkıdır: her grubun kendine ait kuralları vardır, birey girdiği her grupta farklı davranışlar sergiler.
Bir takımın taraftarları sosyal kategoridir: ortak özelliği paylaşırlar ama fiziksel olarak aynı ortamda bulunmazlar. Tribündeki o maçtaki taraftarlar ise bir aradadır.
Bu cümle bir ön yargıdır: önceden edinilmiş ve genellikle haklılığı kanıtlanmamış bir yargı. Buna dayanarak birine takım seçtirmemek ise artık ayrımcılıktır.
“Sınıf başkanı böyle konuşur” beklentisi bir rol beklentisidir ve sonucu şudur: kategorinin kendi üyelerinden beklentileri bazen bireyi belli şekilde davranmaya zorlayan bir baskı unsuru hâline gelebilir.
47 soruluk test · sosyoloji-psikoloji-sosyal psikoloji tanımları, sosyal bilişin dört başlığı, beş sosyal şema, içsel ve dışsal yükleme, tutumun üç ögesi, ön yargı ve ayrımcılık, bilgisel ve kuralsal sosyal etki, benimseme ve itaat, maddi ve manevi kültür, sosyalleşme, sosyal grup ve sosyal kategori, statü ve rol beklentisi
Sosyoloji: toplumsal hayatı nesnel olarak inceleyen, toplumsal yapı içindeki kurum, grup, ilişki, kültür, toplumsal olgu ve olayları inceleyen bilim dalı. Psikoloji: insan ve hayvanların gözlenebilen ve ölçülebilen davranışlarını ve zihinsel süreçlerini inceleyen bilim dalı. Sosyal psikoloji: bireyin, grup ve toplum içindeki davranışlarını ve toplumsal gruplar ile toplumun bu davranışlara etkisini inceleyen bilim dalı; 20. yüzyılda ortaya çıkmıştır.
Konuları: tutum ve ön yargılar, sosyal normlar, itaat, kamuoyu, propaganda, ikna etme, moda, reklâm, grup ve liderlik. Amacı: insanların sosyal çevrelerini nasıl algıladıklarını, bu çevre konusundaki duygu ve düşüncelerinin nasıl oluştuğunu, insanların birbirini nasıl etkilediğini araştırmak ve açıklamak.
Sosyal biliş: bireyin diğer insanlar, gruplar ve toplumlar hakkındaki bilgileri seçme, yorumlama, analiz etme, hatırlama ve kullanma sürecidir. Sosyal şema: karmaşık sosyal dünyayı anlamak ve kontrol etmek için kullanılan kalıplar ve izlenimler. Beş şema: benlik (Ben nasıl bir insanım?), kişi (O nasıl bir insan?), rol (Bir doktor nasıl davranır?), olay-durum (Bir iş görüşmesi nasıl olur?), sosyal grup (İtalyanlar nasıl insanlardır?).
Bireyin hem kendi hem de başkalarının davranışlarının nedenlerini anlamaya çalışma sürecidir; içsel ve dışsal olmak üzere ikiye ayrılır. Gelmeyen arkadaş sorumsuzsa içsel, otobüsü arızalandıysa dışsal. Kişi kendi için de yükleme yapar: içselde yeteneği, çabası ya da becerileri; dışsalda kendi dışındaki güçler, olaylar, şans sonucu belirler.
Nesnelere, kişilere ya da duruma yönelik duygu, yerleşmiş kanı ve değerlendirmelerdir. Bilişsel, duygusal ve davranışsal olmak üzere üç ögeden oluşur. Değişmeye karşı dirençlidir ama değiştirilebilir; en etkili yöntem iknadır. Doğuştan getirilmez, sonradan öğrenilir. Kişiye özgüdür.
Ön yargı: bir kişi, konu ya da durumla ilgili önceden edinilmiş ve genellikle haklılığı kanıtlanmamış olumlu veya olumsuz yargı; peşin hüküm de denir. Kalıplaşmış yargılara dayanarak katı biçimde değerlendirmeye ve ayrımcılığa neden olur; çoğunlukla din, cinsiyet ve milliyet gibi sosyal gruplara yöneliktir. Ayrımcılık: birey veya gruba karşı ön yargılar doğrultusunda yapılan haksız davranışlar.
İnsan, grup veya toplumun bireyin davranışlarını olumlu ya da olumsuz yönde etkilemesi ya da değiştirmesidir. Birey etkiyi bilgi sağlayıcı olarak algılarsa bilgisel, zorlayıcı olarak algılarsa kuralsal sosyal etki olur. Birey uyma ya da uymama ile karşılık verir; uyma genellikle benimseme ya da itaat şeklinde gerçekleşir. Sosyal davranış: kişinin sosyal çevreye ve içinde bulunduğu gruba uygun davranması.
Kültür: toplumun ortaklaşa var ettiği, benimsediği ve sonraki kuşaklara aktardığı maddi ve manevi değerlerin bütünü. Manevi: örf, âdet, gelenekler, dil, müzik ve diğer estetik değerler. Maddi: manevi kültürün dışındaki eşya, araç gereç, üretim araçları, teknoloji. Sosyalleşme ailede başlar, diğer sosyal gruplarda devam eder. Sosyal kategori: ortak özellikleri paylaşan ancak fiziksel olarak aynı ortamda bulunmayan insanların topluluğu. Statü ve rollere uygun davranılması beklenir; bu beklenti bazen baskı unsuru hâline gelir.