Telefon hızlı geldi, görgü kuralı yetişemedi
Bu cümle, ünitenin en çok soru getiren kavramının — kültürel gecikme — tam karşılığı. Ünitede toplumsal değişmenin tanımı ve dört temel özelliği, değişmeyi etkileyen yedi faktör, maddi ve manevi kültür, kültürel farklılıklar, kültür emperyalizmi, kültürel yozlaşma ve Ogburn’ün kültürel gecikme kavramı var.
Toplumsal değişme, toplumsal yapıda ve bu yapının işleyişinde ortaya çıkan farklılaşmalardır. Davranış kalıplarında, toplumsal kurumların yapısında, kültürel sembollerde, ilişki, değer ve normlarda açığa çıkar.
Bir toplumdaki aile, ekonomi, din, siyaset, eğitim gibi kurumlar ve bunların birbirine bağlı işleyişi, o toplumun ana unsurudur. Dolayısıyla büyük ve köklü değişimler asıl olarak ekonomi, siyaset, din gibi kurumlarda meydana gelen değişikliklerin etkisiyle gerçekleşir.
Toplumsal kurumlarda ortaya çıkan herhangi bir değişim; insan ilişkilerini, hayat tarzlarını, değer ve ideolojileri etkiler.
Toplumsal değişim hemen her toplumda farklı düzeylerde ve genellikle uzun vadede gerçekleşir. Çoğu zaman tek bir değişiklik bile yıllar hatta yüzyıllar alabilir. Bu yüzden bir değişimin gözlemlenmesi geçen zamana bağlıdır; uzun zamana yayılan değişimlerin gözlemlenmesi daha zordur.
Doğal afetlerin sebep olduğu değişimler dışındaki tüm toplumsal değişimler, bireylerin irade ve faaliyetlerinin bir sonucudur. Değişim geniş kitlelerin iradesiyle aşağıdan yukarıya gerçekleşebildiği gibi bir liderin iradesiyle yukarıdan aşağıya da gerçekleşebilir.
Toplumsal değişme kendiliğinden “olumlu” değildir. İki yön de vardır: toplumu ilerletme potansiyeli taşıması bakımından olumlu kabul edilirken, mevcut yapıdaki alışkanlık, kural, ilke ya da ilişki biçimlerini zayıflatması gibi nedenlerle olumsuz da kabul edilebilir. İkinci tuzak: doğal afetler istisnadır — onun dışındaki değişimlerin hepsi bireylerin irade ve faaliyetlerinin sonucudur.
Dört maddenin her birinin bir örneği var; sınavda genellikle örnekten maddeye gidilir.
Bir özellik seç: çizim maddeyi ve örneğini yan yana koyar. Dikkat: ikinci ve üçüncü maddeler ikili — bir yanda planlı ↔ tesadüfi, öte yanda kısa süreli ↔ uzun süreli.
Toplumsal değişme süreklidir. Ortaya çıkışından bugüne kadar değişmeden kalan hiçbir toplum yoktur.
Toplumsal değişmenin unsurları kimi zaman planlı kimi zaman tesadüfidir. Örneğin nüfus artışı veya azalması tesadüfi olabileceği gibi planlı da olabilir.
Bazı unsurlar kısa süreli, bazıları nispeten daha uzun sürelidir. Örneğin moda kısa süreliyken üretim ilişkilerindeki değişim uzun sürelidir.
Değişim unsurları hem olumlu hem olumsuz sonuçlara yol açabilir. Örneğin otomobilin icadı ulaşımı daha konforlu hâle getirirken, otomobillerin genellikle fosil yakıtlarla çalışması çevre kirliliğine sebep olmaktadır.
Bir faktör seç: solda o faktörün olumlu, sağda olumsuz etkisi çıkar — çünkü neredeyse hepsi için iki yön de geçerli. Altta somut örnek var.
İklim değişikliği, çevre kirliliği, salgın hastalık ve doğal afet gibi insan faaliyetlerine bağlı ya da ondan bağımsız tüm çevresel değişimler toplumsal değişmenin nedeni olabilir.
Örnek: üretimde kimyasal maddelerin kullanılması iklim değişikliklerine ve çevre kirliliğine sebep olmaktadır. Deprem, fırtına, yanardağ patlamaları gibi bazı doğal afetler ise insan faaliyetlerinin sonucunda gerçekleşmez. Çevresel etkiler kimi zaman kurumların yapısında ve faaliyetlerinde iyileşmeye, kimi zaman ekonomik kriz, işsizlik, kıtlık, kuraklık gibi olumsuz değişimlere yol açar.
Günümüz toplumları genelde “bilgi toplumu” olarak adlandırılır. Kitle iletişimi, her türden bilginin gazete, dergi, radyo, televizyon, genel ağ gibi araçlarla geniş bir kitleye dağıtılması anlamına gelir. Özellikle televizyon ve genel ağ, bilginin küresel boyutta paylaşılmasını mümkün kılmıştır.
Geleneksel araçlar teknolojiyle uyumlu hâle gelmiştir: gazeteler çevrim içi okunabilmekte, birçok radyo dijital yayın yapmakta, televizyonlar uydu teknolojisiyle büyük bir seçim çeşitliliği sunmaktadır. Olumsuz yanı: bilgi kaynaklarının kontrolü zorlaşmış, güvenilir olmayan bilgilerin de yayılması söz konusu olmuştur.
Bilim ve teknolojideki her değişim toplumsal hayatı büyük ölçüde etkiler. 20. yüzyılın icatları olan otomobil, uçak, bilgisayar, radyo, telefon, televizyon insanların tüm alışkanlıklarını değiştirmiştir.
21. yüzyılın en önemli gelişmelerinden genel ağla birlikte siber zorbalık denen yepyeni bir suç türü ortaya çıkmış, buna uygun cezai yaptırımlar geliştirilmiştir. Tıpta kök hücre üretimi sayesinde tümörlerin daha çabuk tespit edilmesini sağlayan optik görüntüleme sistemleri üretilmiştir. İki yüz yıl önce ortalama insan ömrü elli yaş civarı iken bugün seksen beş yaşa kadar çıkmıştır.
Ekonomik yapıdaki büyük ya da küçük çaplı tüm değişimler, toplumsal yapıyı doğrudan etkiler. Örneğin Sanayi Devrimi’nden sonra feodal toplumun tüm üretim ilişkileri değişmiş, bu değişimin etkisi toplumsal kurumlara, sınıfsal yapıya ve alışkanlıklara yansımıştır.
Sermayenin ve iş gücünün serbest dolaşımı ilkesi gibi gelişmeler, toplumların birbiriyle daha önce görülmemiş boyutta ve nitelikte ilişki içinde olmasını sağlamıştır. Bunlar yeni değer, norm ve ilişki biçimleri demektir.
Artan nüfusun ihtiyaçları karşısında var olan kaynaklar yetersiz kalabilir ve bunun sonucunda yoksulluk, işsizlik gibi olumsuz sonuçlar ortaya çıkabilir. Diğer taraftan nüfus artışının olumlu yansımaları da olabilir: teknolojik yeniliklerin önü açılabilir veya iş bölümü artabilir.
Nüfusun azalması da olumlu ya da olumsuz sonuç doğurabilir. Örnek: birçok Avrupa ülkesinde doğum oranlarında düşüş yaşanmış, üretimde istihdam edilecek genç nüfusa ihtiyaç duyulmuş ve bu ihtiyaç ancak başka ülkelerden göç alınmasıyla giderilebilmiştir. Göçün etkileri sadece göç alan ülkede görülmez; hem göç alan hem göç veren ülkelerin demografik yapısında değişiklikler meydana gelir.
Ülkeler arasındaki etkileşimin artmasını ve ülkelerin birbirlerine bağımlı hâle gelmesini ifade eder. Bilim ve teknolojideki gelişmeler ülkeler arasındaki mesafeyi azaltarak farklı kültürlerin etkileşimini artırmış, değer, norm ve ideolojilerin değişmesi hız kazanmıştır. Etkisi en çok ekonomi, siyaset ve kültürde görülür.
Karşılıklı ekonomik bağımlılık, ithalat ve ihracatın artmasına sebep olmuştur. Küreselleşme, sermaye sahiplerini ucuz iş gücüne ulaşmak adına geri kalmış ülkelerde yatırım yapmaya teşvik etmiştir. Kimi ülkeler için geniş olanaklar yaratan küreselleşme, kimi ülkeler açısından sömürülmenin yeni biçimi olmuştur.
Eski toplumlardan günümüze tüm değişimler toplumların ihtiyaçlarına göre biçimlenmiştir. Ancak değişimin hızı, demokrasi düşüncesiyle beraber artış göstermiştir. Demokrasinin kökenleri Antik Yunan’a kadar dayansa da yaygınlaşması ve benimsenmesi Aydınlanma Dönemi’ne rastlar.
Demokrasi, tarihsel olarak sadece seçme ve seçilme hakkının elde edilmesine değil, her alanda bir özgürlük atmosferinin oluşmasına katkı sağlamıştır. Dinî dogmaların sorgulandığı ve özgürlük düşüncesinin öne çıktığı Aydınlanma Dönemi’nde zihinsel yaratıcılığın önü açılmış, bilimsel çalışmalar hız kazanmıştır. Günümüzde düşünce özgürlüğü, eşitlik, hukukun üstünlüğü gibi değerlere sahip toplumlar değişime daha açık kabul edilir.
Yedi faktörün tanımı, olumlu ve olumsuz etkisi aşağıdaki filtrelenebilir tabloda. Sütun süzgeciyle yalnız Faktör sütununda arayarak tek bir başlığı öne çıkarabilirsin.
Pek çok toplumsal ilişkinin ve davranışın arkasında onların oluşumlarına yol açan kültürel kodlar vardır. Bu kodlar, bireyin ve toplumun hareket rotalarını belirleyen bir pusula işlevi görür. Bu nedenle kültür ve onun bileşenleri, toplumsal değişmeyi anlamak için çok önemlidir.
Toplumsal değişmede maddi kültür ögeleri (binalar, araç ve gereçler, teknolojik ürünler vb.) ile manevi kültür ögeleri (değerler, fikirler, normlar, inançlar vb.) belirleyicidir. Bunlardaki herhangi bir değişim, toplumsal hayatın da değişimine yol açar.
Örnek: maddi kültür ögesi olarak kabul edilen televizyon; toplumların değer, inanç, norm vb. manevi kültür ögelerinde değişime yol açmıştır.
Her toplumun ortak bir kültürü vardır. Ancak aynı toplum içindeki insanlar; ortak geçmiş, yaşanılan bölge, ırk, etnik köken, din, ekonomik uğraş alanları ve sosyoekonomik statüye göre farklı kültürlere sahiptir. Kültürel farklılıklara müsamahayla bakılması toplumsal yaşamın hem zenginliğini hem de bütünlüğünü sağlayacaktır.
Özellikle kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması, ulaşım olanaklarının çeşitlenmesi, küreselleşme gibi faktörler farklı kültürlerin daha fazla temas edebilmesine olanak sağlamıştır. Bu temas kimi durumda kültürlerin zenginleşmesine, kimi durumda bazı kültürel alışkanlıkların yok olmasına sebep olabilir: hem olumlu hem olumsuz sonuçları vardır.
Emperyalist bir ülkenin kendi kültürünü, sömürdüğü veya sömürmek istediği ülkeye aşılamasına yönelik kültürel müdahaleleridir. Özellikle ekonomik üstünlüğü elinde bulunduran ülkeler, küreselleşmenin de etkisiyle ekonomik faaliyet yürüttükleri ülkelerde kendi kültürlerini doğrudan ya da dolaylı olarak empoze edebilir.
Bu olay, kültürün her alanı için geçerlidir. Sömüren ülke kendi inançlarının ve değerlerinin yanı sıra maddi kültürünü de sömürdüğü ülkeye ihraç eder.
Yabancı kültürlerin olumsuz etkisi ve toplumun kendi öz değerlerine yeterince sahip çıkmaması sonucu meydana gelen kültürel bozulmadır.
Yeme içme alışkanlıklarından giyim tarzına, değerlerden normlara kadar birçok alanda egemen kültürün benimsenmesi; yerel kültürel değerlerin terk edilmesine, benliklerinden uzaklaşmasına ve kültürel yozlaşmanın ortaya çıkmasına sebep olabilir.
Kültür emperyalizmi ile kültürel yozlaşma aynı olay değildir. Emperyalizm dışarıdan gelen bir eylemdir — sömüren ülkenin müdahalesi, kültürünü ihraç etmesi. Yozlaşma ise sonuçtur ve iki sebebi vardır: yabancı kültürlerin olumsuz etkisi ve toplumun kendi öz değerlerine yeterince sahip çıkmaması. Yani yozlaşmada sorumluluğun bir kısmı toplumun kendisindedir. Sorunun içinde “müdahale, empoze, ihraç” geçiyorsa emperyalizm; “bozulma, terk etme, benlikten uzaklaşma” geçiyorsa yozlaşma aranıyordur.
Amerikalı sosyolog William Fielding Ogburn tarafından ortaya atılan kültürel gecikme kavramı, manevi kültür ögelerinin (değer, inanç, norm vb.) maddi kültür (giyim kuşam, araç, buluş ve icatlar vb.) ögelerine kıyasla daha yavaş değişmesidir. Toplumsal değişme sürecinde kültürün maddi ögeleri manevi ögelerinden daha hızlı değişmektedir.
Kaydırağı sağa çektiğinde zaman ilerler. Maddi kültür çizgisi hızla yükselir, manevi kültür çizgisi arkadan gelir; aradaki taralı boşluk kültürel gecikmedir. Kaydırağı ilerlettikçe boşluğun ne kadar büyüdüğüne bak — “manevi kültürün maddi kültüre uyum sağlayamaması” denen şey bu boşluktur.
Cep telefonları bir kültür unsuru olarak yaşamlarımızın ortasındadır. Ancak cep telefonu kullanmadaki görgü kuralları hâlâ tam olarak yerleşmemiş durumdadır. Bu örnek, kültürel gecikmenin en net anlatımıdır: araç geldi, kuralı gelmedi.
Özellikle maddi kültürün temel ögesi olan teknolojik gelişim, manevi kültürden daha hızlı değişir. Manevi kültürün maddi kültüre uyum sağlayamaması birtakım toplumsal sorunların ortaya çıkmasına sebep olabilir. Ayrıca manevi kültürün maddi kültüre uyum sağlayamaması ve manevi kültürün maddi kültürü onaylamaması sonucunda kültürel gecikme ortaya çıkabilir.
Her hücreye tıkla: boş → ✓ → ✗ → boş, sonra Denetle. Sütunlar: maddi kültür ögesi mi, manevi kültür ögesi mi, hızlı değişir mi. Maddi örnekler binalar, araç ve gereçler, teknolojik ürünler, giyim kuşam, buluş ve icatlar; manevi örnekleri değerler, fikirler, normlar, inançlar.
Kültürel gecikmede geriden gelen manevi kültürdür, maddi kültür değil. Yön karıştırılırsa soru kaybedilir. Ezberlenecek cümle şudur: manevi kültür ögeleri, maddi kültür ögelerine kıyasla daha yavaş değişir. Cep telefonu (maddi) hızla girdi, görgü kuralı (manevi) hâlâ yerleşmedi.
Herkesin telefonu var ama ne zaman sessize alınacağı hâlâ tartışılıyor. Kültürel gecikme örneği tam olarak bu: cep telefonu kullanmadaki görgü kuralları hâlâ tam olarak yerleşmemiş durumdadır.
Geçen yılın moda olan ayakkabısı bu yıl demode olabilir; ama ailenin iş yapma biçimi yıllarca değişmez. Örnek aynen böyle: moda kısa süreliyken üretim ilişkilerindeki değişim uzun sürelidir.
Genel ağla birlikte siber zorbalık denen yepyeni bir suç türü ortaya çıkmış ve buna uygun cezai yaptırımlar geliştirilmiştir. Teknolojinin yalnız araç değil hukuku da değiştirdiğinin örneği.
Otomobil ulaşımı konforlu yaptı ama fosil yakıtlarla çalışması çevre kirliliğine sebep olmaktadır. Aynı değişimin hem olumlu hem olumsuz sonucu — dördüncü özellik budur.
Örnek: gazeteler artık çevrim içi okunabilmekte, birçok radyo dijital yayın yapmakta, televizyonlar uydu teknolojisiyle büyük bir seçim çeşitliliği sunmaktadır. Geleneksel araçlar yok olmadı, teknolojiyle uyumlu hâle geldi.
Akışta gördüğün bir “haberin” doğruluğundan emin olamıyorsan bu tesadüf değil: genel ağla birlikte bilgi kaynaklarının kontrolü zorlaşmış, güvenilir olmayan bilgilerin de yayılması söz konusu olmuştur.
Telefondan başka ülkeden bir şey ısmarlaman küreselleşmenin günlük hâli: genel ağ üzerinden dünyanın her yerinden alışveriş yapmak mümkündür ve ticaret hem daha hızlı hem daha çeşitli hâle gelmiştir.
İzlediğin yabancı dizideki yeme içme ve giyim alışkanlıklarını benimseyip kendi alışkanlıklarını bırakmak kültürel yozlaşmanın tanımına giriyor: egemen kültürün benimsenmesi, yerel değerlerin terk edilmesi.
Sınıfında farklı bölgelerden, farklı alışkanlıklardan arkadaşların olması kültürel farklılıktır. Kural net: kültürel farklılıklara müsamahayla bakılması toplumsal yaşamın hem zenginliğini hem de bütünlüğünü sağlayacaktır.
48 soruluk test · toplumsal değişmenin tanımı ve dört temel özelliği, değişmeyi etkileyen yedi faktör, maddi-manevi kültür, kültür emperyalizmi, kültürel yozlaşma ve Ogburn’ün kültürel gecikme kavramı
Toplumsal yapıda ve bu yapının işleyişinde ortaya çıkan farklılaşmalar. Davranış kalıpları, kurumların yapısı, kültürel semboller, ilişki, değer ve normlarda açığa çıkar. Büyük ve köklü değişimler asıl olarak ekonomi, siyaset, din gibi kurumlardaki değişikliklerden gelir.
Genellikle uzun vadede gerçekleşir; tek bir değişiklik bile yıllar hatta yüzyıllar alabilir ve uzun zamana yayılan değişimlerin gözlemlenmesi daha zordur. Doğal afetlerin sebep olduğu değişimler dışındaki tüm değişimler bireylerin irade ve faaliyetlerinin sonucudur. Değişim aşağıdan yukarıya (geniş kitlelerin iradesiyle) ya da yukarıdan aşağıya (bir liderin iradesiyle) olabilir.
1. Süreklidir — değişmeden kalan hiçbir toplum yoktur. 2. Unsurları kimi zaman planlı kimi zaman tesadüfidir (nüfus artışı/azalması). 3. Bazıları kısa, bazıları uzun sürelidir (moda ↔ üretim ilişkileri). 4. Hem olumlu hem olumsuz sonuçlara yol açabilir (otomobil: konfor ↔ çevre kirliliği).
Fiziki çevre: iklim değişikliği, çevre kirliliği, salgın hastalık, doğal afet; deprem, fırtına, yanardağ patlamaları insan faaliyetinin sonucu değildir. Kitle iletişim araçları: “bilgi toplumu”; televizyon ve genel ağ küresel paylaşımı mümkün kıldı; olumsuz yanı güvenilir olmayan bilginin de yayılması. Bilim ve teknoloji: 20. yüzyıl icatları alışkanlıkları değiştirdi; genel ağ siber zorbalık denen yeni suç türünü getirdi; ortalama ömür 50 → 85.
Ekonomi: Sanayi Devrimi feodal toplumun tüm üretim ilişkilerini değiştirdi; sermayenin ve iş gücünün serbest dolaşımı yeni değer ve normlar demektir. Demografi: nüfus artışı yoksulluk ve işsizliğe ya da teknolojik yenilik ve iş bölümü artışına yol açabilir; Avrupa’da doğum oranı düşünce göç alınmıştır; göçün etkisi hem alan hem veren ülkede görülür.
Küreselleşme: ülkeler arası etkileşimin artması ve karşılıklı bağımlılık; etkisi en çok ekonomi, siyaset ve kültürde; kimi ülkeler için olanak, kimi ülkeler için sömürülmenin yeni biçimi. Demokratikleşme: değişimin hızı demokrasi düşüncesiyle artmıştır; kökleri Antik Yunan, yaygınlaşması Aydınlanma Dönemi; düşünce özgürlüğü, eşitlik, hukukun üstünlüğü olan toplumlar değişime daha açıktır.
Kültürel kodlar, birey ve toplumun hareket rotalarını belirleyen bir pusula işlevi görür. Maddi kültür: binalar, araç ve gereçler, teknolojik ürünler, giyim kuşam, buluş ve icatlar. Manevi kültür: değerler, fikirler, normlar, inançlar. Kültürel farklılıklar: aynı toplum içinde ortak geçmiş, bölge, ırk, etnik köken, din, ekonomik uğraş ve sosyoekonomik statüye göre oluşur; müsamaha zenginlik ve bütünlük sağlar; kültürlerin teması hem zenginleştirir hem bazı alışkanlıkları yok edebilir.
Kültür emperyalizmi: emperyalist ülkenin kendi kültürünü sömürdüğü ya da sömürmek istediği ülkeye aşılamasına yönelik kültürel müdahaleleri; sömüren ülke inanç ve değerlerinin yanı sıra maddi kültürünü de ihraç eder. Kültürel yozlaşma: yabancı kültürlerin olumsuz etkisi ve toplumun kendi öz değerlerine yeterince sahip çıkmaması sonucu kültürel bozulma.
William Fielding Ogburn tarafından ortaya atıldı: manevi kültür ögelerinin maddi kültür ögelerine kıyasla daha yavaş değişmesi. Özellikle teknolojik gelişim manevi kültürden daha hızlı değişir. Örnek: cep telefonu yaşamın ortasında ama kullanma görgü kuralları hâlâ tam yerleşmemiş. Manevi kültürün maddi kültüre uyum sağlayamaması birtakım toplumsal sorunlara yol açabilir.