On aileden imparatorluğa
Devlet birdenbire doğmadı. Önce 10-50 aile, sonra kan bağıyla bağlı kabileler, sonra kabilelerin coğrafyaya göre şekillenmiş hâli olan şehir devletleri, en sonda farklı milletleri tek çatı altında toplayan imparatorluklar. Bu ünitede o basamakları, Yunanistan’da yönetimin nasıl krallıktan tiranlığa savrulduğunu, ilk devletlerin ekonomisini ve ordusunu, en sonunda da hukukun doğuşunu — Urkagina’dan On Emir’e — göreceksin.
İlk tarım toplumlarında 10-50 aileden oluşan topluluklar zamanla büyüyerek kabileler hâlinde gruplandılar. Aynı atadan gelen ve birbirine kan bağıyla bağlı bulunan büyük insan topluluklarına kabile denir. Zamanla coğrafya veya iklimin hayat tarzlarını şekillendirmesiyle kabileler, Mısır’da “nom”, Sümerlerde “site”, İyon ve Dorlarda “polis” adı verilen şehir devletlerini oluşturdular.
Beş basamağı sırayla gez. Merdivende seçtiğin basamak yanar, sağda o basamağın bağ türü (kan bağı mı, siyasi bağ mı), büyüklüğü ve başındaki yönetici yazılır. En alt basamaktan en üste çıkarken bağın türünün akrabalıktan yönetime kaydığına dikkat et — devletin doğuşu tam olarak budur.
Aynı yapı üç ayrı coğrafyada üç ayrı adla anılır: Mısır’da “nom”, Sümerlerde “site”, İyon ve Dorlarda “polis”. Kabileler veya şehir devletlerinin başında kral veya feodal yöneticiler bulunur. Bunlar merkezdeki büyük krala bağlıdır. İlk Çağ’da bazı güçlü krallar farklı milletleri yönetimleri altına alarak imparatorluklar kurdular.
Dünyanın bilinen ilk imparatorluğu, Kral Sargon’un Mezopotamya’nın tümünü yönetimi altında birleştirmesiyle kurduğu Akad İmparatorluğu’dur.
İmparatorluğun ölçütü büyüklük değil çokluktur: farklı milletlerin tek yönetim altında toplanması. Sargon bunu Mezopotamya’nın tümünü birleştirerek yapmıştır.
Dar bir sahil şeridine sahip olması ve yüksek dağlarla birbirinden ayrılması nedeniyle İlk Çağ Yunan medeniyetinde merkezî devletler kurulamadı. Burada Atina, Sparta ve Korint gibi “polis” adı verilen şehir devletleri ortaya çıktı. Bundan sonrası bir daralma hikâyesidir: yetki her adımda daha az kişinin elinde toplanır.
Dört aşamayı sırayla seç. Ortadaki daire yönetime katılan kesimi gösterir: aşamalar ilerledikçe daire küçülür, yani yetki daha az kişide toplanır. Sağdaki ok, gücün kimden kime geçtiğini yazar. Son aşamada daire tek bir noktaya iner — tiran.
Yunan şehir devletlerinde kralın hak ve yetkileri meclisler tarafından kısıtlanmıştı. Zamanla meclislerin yetkilerinin artmasıyla krallık artık saltanat olmaktan çıktı ve krallar belirli bir sınıf tarafından seçilmeye başladı. Böylece soylular, iktidarı ele geçirerek aristokratik yönetim anlayışını kabul ettirdiler.
Zamanla kral, aristokratlar içerisindeki belli bir zümre içerisinden seçilir oldu. Böylece oligarşi denilen yönetim anlayışı ortaya çıktı. Yunan kentlerindeki seçimlerde sadece soylular oy kullanabilirdi. Zaman zaman yönetimi güç yoluyla ele geçiren tiranlar ortaya çıktı.
İkisi de “azınlığın yönetimi”dir ama ölçek farklıdır. Aristokraside iktidar bütün soylu sınıftadır; oligarşide ise kral, aristokratlar içerisindeki belli bir zümreden seçilir olmuştur. Yani oligarşi, aristokrasinin daha da daralmış hâlidir. Tiranlık ise seçimle değil güç yoluyla gelir — ifade net: yönetimi güç yoluyla ele geçiren tiranlar.
Persler; İran, Anadolu, Mezopotamya, Mısır ve hatta Yunanistan’ın bazı bölgelerini ele geçirerek büyük bir imparatorluk kurdular. Ülkelerini Satraplık denilen eyaletlere ayırdılar. Satraplıkları Satrap adı verilen yöneticiler vasıtasıyla idare ettiler. Satrapları ise merkezden gönderdikleri memurlar aracılığıyla denetlediler.
Makedon Kralı İskender, önce Anadolu’yu, sonra da Pers İmparatorluğu’nun topraklarını ele geçirerek Hindistan’ın Pencap havzasına kadar devletinin sınırlarını genişletti. Yunan kültürünü; Anadolu, Mısır, Pers ve diğer kültürlerle kaynaştırarak Doğu ve Batının sentezi olan Helenizm adında yeni bir kültürün ortaya çıkmasına öncülük etti.
Bugünkü İtalya’da kurulan Roma İmparatorluğu’nda sırasıyla krallık, cumhuriyet ve imparatorluk dönemleri yaşandı. Krallık ve cumhuriyet dönemlerinde yönetim aristokratların elindeydi. İmparator Augustus Dönemi’nde ise imparator, yönetimin başı, başkomutan, başyargıç ve başrahip kabul edilerek tüm yetkileri elinde topladı.
Roma Toplumu particiler, plepler ve kölelerden oluşmuştu. Patriciler, senatoda görev yapan soylu sınıf, plepler Roma’ya sonradan gelip yerleşenler ve köleler ise hiçbir hakka sahip olmayan kişilerdi.
Bu üç tabaka bir sonraki ünitede işine yarayacak: 12 Levha Kanunları, tam olarak patriciler ile plepler arasındaki sınıf farklılıklarından doğan sorunları çözmek için hazırlanmıştır.
En sık soru çıkan cümle burada: Mezopotamya’da topraklar özel mülkiyet iken Mısır’da tüm topraklar firavunlara aitti ve toprakları kullananlar kiracı durumundaydı. Bu tek fark, iki ülkenin toplum yapısını ayırıyor.
İki ülkeden birini seç: canvas ortadaki toprak kutusundan başlayan zinciri o ülkeye göre çalıştırır. Mezopotamya kolunda zincir özel mülkiyet → birikim → bağımsız ve zengin tüccar sınıfı diye ilerler ve yeşil yanar. Mısır kolunda zincir firavunun mülkü → kiracı köylü adımından sonra kırmızıya döner: bu durum bağımsız, zengin bir tüccar sınıfının doğmasını engellemiştir.
Mezopotamya’da halkın çoğunluğunu tarım ve hayvancılıkla uğraşan çiftçiler oluşturuyordu. Sümerler, kuraklık ihtimaline karşı ürünleri depolamak ve dağıtmak amacıyla tapınakları depo olarak kullandılar. Bu ürünleri kayıt altına almak için kullanılan semboller sayesinde çivi yazısı icat edildi.
Mezopotamya’da medeniyetin gelişimi yazının bulunmasıyla hız kazandı.
Mısır’da Nil Nehri etrafında verimli ovaların oluşması, Mısır’ın temel geçim kaynağının tarım olmasını sağladı. Nil’in sularının taşması sonucu tarlaların sınırları birbirine karışmış ve bu tarlaları ayırmak için Mısır’da geometri bilimi gelişmiştir. Mısırlılar, yine bu taşkınların zamanını tespit etmek için güneş yılını hesapladılar. Ölümden sonraki yaşama inandıkları için ölülerini mumyaladılar. Böylelikle insan vücudunu tanıyarak tıp ve eczacılık bilimlerinde geliştiler. Tanrı-kral anlayışına bağlı olarak firavunlar için piramit adı verilen anıt mezarlar yaptılar.
Lidyalılar, Kral Yolu’nu kullanarak ticarette geliştiler.
Friglerin temel geçim kaynakları tarım ve hayvancılıktı.
Yunan coğrafyasında kurulan polisler, dağlık arazi nedeniyle yeterli hububatı üretemediler. Bu durum onları deniz ticaretine ve kolonizasyon faaliyetlerine yöneltti.
Romalılar, Akdeniz ve Batı Avrupa’daki Roma topraklarında oluşan barış ortamından faydalanarak uzun mesafeli ticaret yaptılar.
Çivi yazısının doğuşu bir kral emriyle değil, depo kaydı ihtiyacıyla açıklanır: Sümerler kuraklık ihtimaline karşı ürünleri depolamak ve dağıtmak amacıyla tapınakları depo olarak kullandılar; bu ürünleri kayıt altına almak için kullanılan semboller sayesinde çivi yazısı icat edildi. Sorularda “yazının icadını hazırlayan sebep” diye geçen şey budur: ekonomik kayıt ihtiyacı.
Dört devletten birini seç. Canvas o devletin ordusunu üç ölçüte göre çubuklarla karşılaştırır: meslekleşme (askerlik bir meslek mi, herkesin görevi mi), süreklilik (kışlada sürekli eğitim var mı) ve seçicilik (asker herkesten mi seçiliyor, dar bir gruptan mı). Altta o orduya ait cümle çıkar.
Sümerlerde askerlik soylulara ait bir meslek olmasına rağmen savaş zamanı bütün Sümerli erkekler asker sayılırdı. Asur Krallığı’nda kışlada eğitim yapan düzenli bir ordu vardı.
Persler, güçlü bir orduya sahiptirler. Ordu içinde tamamı Perslerden seçilmiş profesyonel asker olan ve sayıları on bin ile sınırlı birlikler önemli bir yere sahipti. Coğrafi şartlar sebebiyle Sparta, donanma yerine kara ordusuna yönelmiş özellikle piyadelerin eğitilmesine önem vermişti. Askerlik konusunda çok sert kanunları olan Spartalılar, düzenli talimlerle askerlerini hazır tutmak istemişlerdi.
MÖ 1280’de Hititlerle Mısırlılar arasında yapılan “Kadeş Barış Antlaşması” tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır.
Sınavda üç “ilk” sık sık aynı seçenek listesinde buluşur: ilk yazılı kanun (Urkagina, Sümer), ilk yazılı antlaşma (Kadeş, Hitit-Mısır), ilk imparatorluk (Akad, Sargon). Üçünü ayrı tut.
Hukuk, toplum düzenini sağlamak için çıkarılmış ve devlet eliyle güçlendirilmiş kurallar bütünüdür. İnsanların toplum hâlinde yaşamaya başlaması ve ilk siyasi teşkilatların oluşmasıyla birlikte hukuka ihtiyaç duyulmuştur. İlk Çağ’da yapılan hukuk kuralları kaynağını akıl, gelenek ve kutsal kitaplardan almıştır.
Yazının icadından önce hukuk kuralları, sözlü olarak nesilden nesile aktarılmıştır. Ancak yazıyı kullanmaya başlamalarına rağmen bazı milletler, hukuk kurallarını sözlü olarak kullanmaya devam etmiştir. Türkler de sözlü hukuk kurallarını uzun süre uygulamıştır. Hunlarda hukukun temelini geleneklerden alan sözlü hukuk kuralları yani töre oluşturmuştur.
Yazılı hukuk kurallarının ilk örnekleri Sümerlerde görülmektedir. Sümer Kralı Urkagina, kötü idare sebebiyle meydana gelen yolsuzlukları, halkın huzursuzluğunu ve hoşnutsuzluğunu gidermek için bir adaletname hazırlamıştır. Urkagina, yaptığı kanunlarda önceki yöneticilerin rahiplerle birleşerek halkı sömürdüğünü ifade etmiştir. Kanunlarda daha çok borç affı gibi konular işlenmiş ve halk rahatlatılmaya çalışılmıştır.
Dört hukuk geleneğinden birini seç. Canvas o geleneği üç ölçüte göre yerleştirir: kaynağı (gelenek / kral / ilahi), ceza anlayışı (bedenî karşılık mı, tazminat mı) ve eşitlik (cezalar sosyal sınıfa göre değişiyor mu). Sağdaki terazi, o geleneğin cezayı misilleme ile mi ödeme ile mi dengelediğini gösterir.
Tanrı Şamas’ın önünde durduğu stelin alt kısmına yazdırmıştır. “Göze göz dişe diş” anlayışıyla hazırlanmış kanunlardır. 282 maddeden oluşan bu kanunların girişinde Baştanrı Marduk hakkında övücü sözler bulunmaktadır. Marduk ile Adalet Tanrısı Şamas tarafından Hammurabi’nin nasıl kral seçildiği anlatılmaktadır. Daha önce yapılmış olan kanunlar, örf ve âdetler derlenip ihtiyaçlar dikkate alınarak oluşturulmuştur. Hammurabi; kanunlarında, adalet ve doğruluğu tesis ettiğinden, huzur ve refahı getirdiğinden söz etmektedir.
Kasıt ve kaza suçları birbirinden ayrılmıştır. Cezalar belirlenirken sosyal sınıf farklılıkları esas alınmıştır. Kollektif cezalar da uygulanmıştır.
Gelişmiş bir hukuk sistemi vardır. Dönemin ihtiyaçlarına göre eklemeler yapılmıştır. Kanunlar insancıldır. İçerik bakımından Sami kavimlerinin kanunlarından farklıdır. Sümer Kanunları gibi insancıldır. Diğer canlılara da haklar verilmiştir. Sadece insanları korumak için değil aynı zamanda hayvanları ve bitkileri korumak için de yasalar çıkarmışlardır.
Kadınlara haklar verilmiştir. Evlenme, boşanma, nikâh gibi aileyle ilgili hususlara yer vermişlerdir. Boşanma hakkı kadınlara da verilmiştir.
Aynı suç iki hukukta nasıl karşılanıyor? “hırsızlık”, “ölüm”, “gümüş” yazarak süz — Hammurabi’nin misilleme mantığı ile Hitit’in tazminat mantığı yan yana görünür.
İbranilere kadar çok tanrılı din inanışı yaygınken İbraniler tek tanrılı semavi din inancını benimsemiş ve bunun sonucunda ilahi kökenli hukuk kuralları görülmeye başlamıştır. “On Emir” olarak bilinen bu hükümler, İsrailoğullarının Mısır’dan çıkışlarından sonra Sina Dağı’nda Allah tarafından Hz. Musa’ya bildirilen emirlerdir. Yahudi inancına göre tanrı ile İsrailoğulları arasında yapılan ahdi (anlaşma) içeren Yahudilerin kutsal kitabına Hristiyanlar, günümüzde “Ahd-i Atîk” (Eski Ahit) demektedir.
İnsancıl sıfatı iki hukuka verilir: Hitit ve Sümer (“Kanunlar insancıldır… Sümer Kanunları gibi insancıldır”). Hammurabi Kanunları ise “göze göz dişe diş” anlayışıyla anılır. En kolay ayırt etme yolu cezaya bakmaktır: Hammurabi’de hırsız ölümle cezalandırılır; Hitit’te hırsızlığa ölüm cezası verilmez, çalınan malın üç katı gümüş ödeme cezası verilir ve hırsızlık yapana dayak atılır. Bedene karşılık mı, mala karşılık mı?
Karışık sırayla gelen ipucunu doğru yönetim biçimine, doğru orduya ya da doğru hukuk geleneğine yerleştir.
Kabileden imparatorluğa, Yunan yönetim biçimleri, ilk devletlerde ekonomi-ordu ve ilk kanunlar üzerine 43 soruluk test.
İlk tarım toplumlarında 10-50 aileden oluşan topluluklar zamanla büyüyerek kabileler hâlinde gruplandılar. Kabile: aynı atadan gelen ve birbirine kan bağıyla bağlı bulunan büyük insan topluluğu. Şehir devletinin adı: Mısır’da nom, Sümerlerde site, İyon ve Dorlarda polis. Kabilelerin ve şehir devletlerinin başında kral veya feodal yöneticiler bulunur; bunlar merkezdeki büyük krala bağlıdır. Dünyanın bilinen ilk imparatorluğu, Kral Sargon’un kurduğu Akad İmparatorluğu’dur.
Dar sahil şeridi ve yüksek dağlar merkezî devlet kurulmasını engelledi; Atina, Sparta, Korint gibi polisler doğdu. Kralın yetkileri meclislerce kısıtlandı → krallık saltanat olmaktan çıktı, krallar belirli bir sınıfça seçilmeye başladı → aristokrasi → kral aristokratlar içindeki belli bir zümreden seçilir oldu: oligarşi → yönetimi güç yoluyla ele geçiren tiranlar. Seçimlerde sadece soylular oy kullanabilirdi.
Persler ülkelerini Satraplık denilen eyaletlere ayırdı, Satraplarla yönetti ve onları merkezden gönderilen memurlarla denetledi. İskender önce Anadolu’yu, sonra Pers topraklarını alarak Pencap havzasına kadar ilerledi ve Helenizme öncülük etti. Roma’da sırasıyla krallık, cumhuriyet ve imparatorluk dönemleri yaşandı; Augustus Dönemi’nde imparator yönetimin başı, başkomutan, başyargıç ve başrahip oldu. Toplum: patriciler (senatodaki soylular), plepler (sonradan gelip yerleşenler), köleler (hiçbir hakkı olmayanlar).
Mezopotamya’da halkın çoğunluğu çiftçiydi; Sümerler tapınakları depo olarak kullandı ve kayıt sembolleri sayesinde çivi yazısı icat edildi. Mezopotamya’da topraklar özel mülkiyet iken Mısır’da tüm topraklar firavunlara aitti; kullananlar kiracıydı — bu durum bağımsız, zengin bir tüccar sınıfının doğmasını engellemiştir. Mısır’da Nil’in taşması geometriyi, taşkın zamanının tespiti güneş yılını, mumyalama tıp ve eczacılığı geliştirdi. Lidya: Kral Yolu ile ticaret; Frigler: tarım ve hayvancılık; Yunan polisleri: deniz ticareti ve kolonizasyon; Roma: uzun mesafeli ticaret.
Sümerlerde askerlik soylulara ait bir meslekti ama savaş zamanı bütün Sümerli erkekler asker sayılırdı. Asur Krallığı’nda kışlada eğitim yapan düzenli bir ordu vardı. Perslerde tamamı Perslerden seçilmiş, sayıları on bin ile sınırlı profesyonel birlikler önemli bir yere sahipti. Sparta coğrafi şartlar sebebiyle donanma yerine kara ordusuna yöneldi, piyade eğitimine önem verdi; askerlikte çok sert kanunları vardı. MÖ 1280’deki Kadeş Barış Antlaşması tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır.
Hukuk, toplum düzenini sağlamak için çıkarılmış ve devlet eliyle güçlendirilmiş kurallar bütünüdür; kaynağı akıl, gelenek ve kutsal kitaplardır. Hunlarda hukukun temelini töre oluşturmuştur. Yazılı hukukun ilk örnekleri Sümerlerdedir: Urkagina’nın adaletnamesi, borç affı. Hammurabi: stel, “göze göz dişe diş”, 282 madde, Marduk ve Şamas, kasıt-kaza ayrımı, sosyal sınıfa göre ceza, kollektif ceza. Hitit: insancıl, hayvan ve bitkileri de koruyan, kadına boşanma hakkı tanıyan gelişmiş hukuk. İbraniler: ilahi kökenli hukuk, On Emir, Ahd-i Atîk (Eski Ahit).