Medeniyetler neden hep aynı kuşakta?
Çin’den Mısır’a uzanan dar bir kuşakta, birbirini tanımayan toplumlar aşağı yukarı aynı yüzyıllarda şehir kurdu, kanun yazdı, takvim yaptı. Sebep tek kelimeyle su ve toprak: İndus, Ganj, Fırat, Dicle, Nil. Bu ünitede önce o havzaları — her birinin hangi “ilk”i tarihe kazandırdığını — sonra insanları yerinden eden göç hareketlerini ve İlk Çağ’ın tüccar topluluklarını göreceksin.
Üçü de sınavda “kim neyi ilk yaptı?” sorusuyla gelir. Perslerde yönetim düzeni, Hint’te matematik ve inanç, Çin’de icatlar öne çıkar.
Bir medeniyet seç. Üstteki doğu-batı şeridinde o medeniyetin havzası yanar (solda Çin, sağda Doğu Akdeniz), altta ise üç kutu dolar: coğrafya, yönetim/toplum ve tarihe kazandırdığı. Şerit boyunca gezerken medeniyetlerin birbirine komşuluğunu da görürsün — Asur’un Anadolu’ya yazıyı taşıması bu komşulukla mümkün olmuştur.
Satraplık adı verilen eyalet sistemini oluşturdular. Dünyadaki ilk posta teşkilatını oluşturan Pers Uygarlığı, Sardes’ten başlayıp Ninova’ya kadar uzanan Kral Yolu’nu oluşturmuştur.
Geniş toprakları yönetmenin iki şartı: yerinde yönetici (satrap) ve hızlı haber (posta + yol).
İndus ve Ganj nehirleri çevresinde gelişmiştir. Veda, Budizm, Hinduizm gibi birçok inanç benimsenmiştir. Matematikçiler ilk defa “0”ı kullanmışlardır. Kast sisteminin varlığı, millî bir kültürün ortaya çıkışını engellemiştir.
İpek Yolu’nun başlangıç noktasıdır. Kâğıt, barut ve pusulayı icat etmişlerdir. Günümüzde kullanılan masaj ve akupunktur yöntemini bulmuşlardır.
Kast sistemi için tek bir sonuç verilir: millî bir kültürün ortaya çıkışını engellemiştir. “Ekonomiyi geriletti”, “devleti yıktı” gibi seçenekler bu cümlenin dışına çıkar. Sebebi mantıklıdır: sınıflar arası geçiş kapalıysa toplumun tamamını kapsayan ortak bir kültür ve ortak bir kimlik doğamaz. Aynı mantığı İbranilerde tersinden görürsün — orada din millî kimliğe dönüşünce toplum dağıldığı hâlde kimliğini korumuştur.
Asya’dan gelen kavimler tarafından kurulmuştur. “Site” adı verilen şehir devletleri şeklinde örgütlenmişlerdir. MÖ 3200 yılında yazıyı icat ederek tarih çağlarını başlatmışlardır. Ziggurat isimli tapınakları aynı zamanda rasathane olarak kullanmışlardır. Astronomide oldukça gelişmişlerdir. İlk ay takvimini oluşturmuşlardır. Dünyada bilinen ilk yazılı hukuk kuralı olan “Urkagina Kanunları”nı hazırlamışlardır. Matematik ve geometride gelişen Sümerler dairenin açısını 360 derece olarak hesapladılar. Dünyanın ilk destanı olan Gılgamış, Tufan ve Yaratılış destanlarını oluşturmuşlardır.
Irak’ta Babil kenti etrafında kurulmuştur. Mimaride oldukça gelişmişlerdir. En güçlü hükümdarları Hammurabi döneminde “Hammurabi Kanunları”nı yapmışlardır.
Mezopotamya’nın kuzeyinde kurulmuştur. Başkenti Ninova’dır. Ninova kütüphanesi dönemin en büyük kütüphanesidir. Uluslararası ticarete önem vermişler, Anadolu’da Karum adı verilen ticaret şehirleri kurmuşlardır. Ticari faaliyetler neticesinde Anadolu’ya yazıyı getirerek tarih çağlarının başlamasına neden oldular.
İlk Çağ soruları büyük ölçüde “ilk”ler üzerine kuruludur. Düğmelerle gez: seçilen “ilk” ile onu gerçekleştiren toplum arasındaki bağ yanar ve ok üzerinde akış başlar. Sönük duran bağlar diğer eşleşmelerdir — hepsini görebilirsin.
Dünyada bilinen ilk yazılı hukuk kuralı Sümerlerin Urkagina Kanunlarıdır. Hammurabi Kanunları ise ilk kanun değil, Babillerin en ünlü kanunudur. Kadeş Antlaşması de kanun değil, tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır. Soru kökündeki kelimeye dikkat et: kanun mu, antlaşma mı?
Ders kitabında bu kanunun adı bir yerde “Urgakina”, bir yerde “Urkagina” biçiminde geçiyor; doğru okunuşu Urkaginadır.
Hitit’i meclis, Frig’i tarım, Lidya’yı para, Urartu’yu mezar hatırlatır. Bu dört kelimeyi tutarsan tablo kendiliğinden gelir.
Anadolu’da ilk merkezî devleti kurdular. Merkezi Hattuşaş’tır. Devletin yöneticisi Kral, aynı zamanda başrahiptir. Hititlerde kraliçeye Tavananna adı verilir. Krala devlet yönetiminde yardımcı olmak için soylulardan oluşan Pankuş meclisi oluşturulmuştur. Hitit Kralları Tanrılara hesap vermek için Anal adı verilen yıllıklar tutmuşlardır. Mısır Uygarlığı ile Kadeş Antlaşması’nı imzalayan Hititler, Friglerin baskıları neticesinde zayıflama sürecine girmişlerdir.
Balkanlar üzerinden Anadolu’ya gelen Frigler, Hititlerin yıkılmasında etkili oldular. Başkentleri Gordion’dur. Krallarına Midas unvanını veren Frigler, tarımsal faaliyetlerde oldukça gelişmişlerdir. Frig kanunlarında tarım araç-gereçlerine zarar vermenin cezası ölümdür. Çok tanrılı inanışa sahip olan Friglerde en büyük tanrıça, bereket tanrıçası Kibele’dir. Tapates adı verilen halı ve kilim dokumaları ile meşhurlardır.
Başkentleri Sard kentidir. Verimli tarım arazileri üzerinde kuruldukları için ihtiyaç fazlası ürünler ticarete önem vermelerine sebep oldu. Tarihte parayı icat ederek ticaretin gelişmesine etki ettiler. Paralı askerlik sistemine dayalı ordularının olması yıkılmalarında etkili oldu.
Doğu Anadolu’da kurulan tek uygarlıktır. Başkenti Tuşpa’dır. Tarım, hayvancılık ve madencilikte gelişmişlerdir. Ölülerini, kayalara oydukları kaya mezarlarına defnetmeleri ahiret inancının geliştiğini gösterir.
Nil nehri ve etrafında gelişen bu kültür, dünyanın en gelişmiş medeniyetlerindendir. İlk defa hacim ve yüzey ölçmeyi geliştirmişlerdir. Piramit adı verilen mezarlar yapmışlardır. Mimari, astronomi ve tıp alanında oldukça gelişmişlerdir. Ölümden sonra yaşam inancına sahiptirler. Bu sebeple ölülerini mumyalamışlardır. İlk defa güneş takvimini kullanmışlardır. Hiyeroglif adı verilen kendilerine özgü resimli bir yazı kullanmışlardır.
İlk ay takvimini Sümerler, ilk güneş takvimini Mısırlılar oluşturmuştur. İkisi de “ilk takvim” diye ezberlenirse soruda kaybedilir. Ayırıcı ipucu coğrafyadır: Mısır’ın takvimi Nil’in taşma zamanını bilmek için güneş yılına, Sümerlerin gözlemi ise Ziggurat’taki gök gözlemine dayanır.
Yunanistan’ın dağlık bir coğrafyaya sahip olması, buradaki siyasi örgütlenmelerin “polis” adı verilen şehir devletleri şeklinde ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Şehir devletlerinde yapılan seçimler demokrasinin ilk uygulamaları olarak bilinir. Dağlık bir coğrafyada kurulmalarından ötürü, denizaşırı ticari faaliyetler ve kolonicilik temel geçim kaynaklarını oluşturmuştur. Dört yılda bir düzenledikleri olimpiyatlar, siyasi birliğin oluşmadığı Yunanistan’da kültürel birliğin oluşmasını sağlamıştır. Özgür düşünce ortamına sahip olan Yunanlılarda başta Aristo olmak üzere birçok filozof yetişti.
Bugünkü Lübnan topraklarının Akdeniz’e bakan bölümünde kuruldu. Şehir devletleri şeklinde örgütlenmişlerdir. Topraklarının verimsiz olması nedeniyle denizaşırı ticarette gelişmişlerdir. Alfabeyi icat etmişlerdir.
Filistin topraklarında yaşamışlardır. Dünyada ilk defa tek tanrılı inanış bu toplumda görülmüştür. (Musevilik) Dinlerini millî kimlik hâline getirmişlerdir. Bu nedenle dünyanın dört bir yanına küçük gruplar hâlinde dağılmalarına rağmen millî kimliklerini kaybetmediler.
Yunanlılar da Fenikeliler de toprağın elverişsizliği yüzünden denize açıldı. Ama sonuçlar farklıdır: Yunanlılarda bu durum kolonicilik ve polis düzenini, Fenikelilerde denizaşırı ticareti ve alfabeyi doğurdu. Sınavda “coğrafyanın etkisi” sorularının kalıbı budur: önce coğrafyayı, sonra geçim kaynağını, en sonda siyasi yapıyı düşün.
Medeniyet adı, başkent ya da “ilk” yazarak süz. Tekrar ederken en hızlı yol budur.
Göç: Çeşitli sebeplerden dolayı bireylerin ya da toplulukların yaşadıkları yerleri terk ederek başka yerlere gitmeleridir. İnsanlığın sosyal ve ekonomik aşamaları da şöyle sıralanır: avcılık-toplayıcılık, çobanlık, tarım, yerleşik hayat.
İki temel neden vardır: doğadan daha fazla yararlanabilecekleri bilgi ve tecrübeye ulaşmaları ve yaşanılan coğrafyanın artan nüfusun beslenme ihtiyacını karşılamaması.
Birincisi bir çekme, ikincisi bir itme sebebidir: biri “gidebilirim” der, öteki “kalamam”.
“Deniz Kavimleri Hareketi” olarak da bilinir. MÖ XIII. yüzyıl sonları ile MÖ XII. yüzyıl başlarında iki aşamada yaşanmıştır. İlk olarak Yunanistan’dan Anadolu’ya doğru başlamıştır. Göç eden toplumlar genellikle Ege ve Akdeniz’deki adalardan geldiği için tarihçiler bu göçlere Ege Göçleri ismini vermiştir.
Mısır’a kadar uzanan Ege Göçleri sonucunda Mısır Devleti, verdiği güçlü mücadele ile kendisini korurken Anadolu’daki Hitit Devleti yıkılmıştır.
Soldan sağa akan dalgayı izle: göç Yunanistan’dan başlar, Anadolu’ya çarpar, oradan Doğu Akdeniz üzerinden Mısır’a kadar uzanır. Dalga Anadolu kutusuna vardığında Hitit Devleti kırmızıya döner ve “yıkıldı” yazar; Mısır kutusuna vardığında ise kutu yeşil kalır: Mısır Devleti verdiği güçlü mücadele ile kendisini korumuştur. Alttaki iki aşama göstergesi, göçün iki aşamada yaşandığını sayar.
Türk göçlerinin ekonomik ve siyasi olmak üzere iki temel sebebi vardır. Düğmelerle sebeplerden birini seç: ağaçta o dal yanar, kökten dala akış başlar, altta sebebin açıklaması çıkar. Sol dal ekonomik, sağ dal siyasitir.
Ana yurt topraklarının geçim bakımından yetersiz kalması, kuraklık, nüfus artışı ve otlak darlığı, sınırlı bir tarım ve sadece hayvan yetiştirilebilmesi.
Türk boyları arasındaki mücadeleler, dış baskılara maruz kalmaları (Çin ve Moğol), bağımsız yaşama isteği, fetih arzusu ve Türk cihan hâkimiyeti ideali.
Dört tüccar topluluğunu ayıran ilk ölçüt budur: Asur, Lidya ve Soğd kara ticaretinde, Fenike deniz ticaretinde gelişmiştir.
Kara ticaretinde gelişmişlerdir. İki yüzyıl kadar Anadolu’da sürdürdükleri ticari faaliyetler, Koloni Devri (MÖ 1950-1750) olarak isimlendirilir. Hâkimiyet alanlarını zamanla Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Suriye, Filistin ve Mısır’a kadar genişletmişlerdir.
Deniz ticaretinde gelişmişlerdir. Akdeniz’in farklı yerlerinde ticaret kolonileri oluşturmuşlardır. Gemi yapmak amacıyla gerekli keresteleri temin etmek için ormancılık faaliyeti de yürütmüşlerdir. Akdeniz ticaretini kontrol etmeyi başarmışlardır.
Madencilik, tarım ve hayvancılık yapmışlardır. Kral Yolu sayesinde ekonomilerini güçlendirmişlerdir. Başkenti Sard; altın madeni ve kuyumculuk sanatı ile tanınmıştır. Tarihte ilk kez madenî parayı (sikke) kullanmışlardır. Parayı, ücretli askerlerin maaşlarını ödemek için icat ettikleri tahmin edilmektedir.
Kara ticaretinde gelişmişlerdir. Soğdlu tüccarlar Göktürkler korumasında İpek Yolu üzerindeki ticareti kontrol etmişlerdir. İslam Öncesi Dönem’de olduğu gibi İslami Dönem’de de İpek Yolu üzerinde etkin rol oynamışlardır. Soğd bölgesi, özellikle Kök Türk zamanında Orta Asya’nın ekonomik, siyasi ve kültürel merkezi olmuştur.
“Lidyalılar ticareti kolaylaştırmak için parayı icat etti” cümlesi eksiktir. Doğrusu daha ihtiyatlıdır: parayı, ücretli askerlerin maaşlarını ödemek için icat ettikleri tahmin edilmektedir. Üstelik aynı ücretli askerlik, Lidya için sonu hazırlayan şeydir: paralı askerlik sistemine dayalı ordularının olması yıkılmalarında etkili oldu. Yani para hem Lidya’nın en büyük katkısı hem de zayıf noktasının işaretidir.
Karışık sırayla gelen ipucunu doğru medeniyete ya da doğru göç hareketine yerleştir.
İlk Çağ medeniyetleri, Ege ve Türk göçleri ile tüccar toplulukları üzerine 43 soruluk test.
İran (Pers): Satraplık eyalet sistemi; dünyadaki ilk posta teşkilatı; Sardes’ten Ninova’ya uzanan Kral Yolu. Hint: İndus ve Ganj; Veda, Budizm, Hinduizm; ilk defa “0”; kast sistemi millî kültürün doğuşunu engelledi. Çin: İpek Yolu’nun başlangıcı; kâğıt, barut, pusula; masaj ve akupunktur.
Sümerler: Asya’dan gelen kavimlerce kuruldu; “site” şehir devletleri; MÖ 3200’de yazı; Ziggurat = tapınak + rasathane; ilk ay takvimi; ilk yazılı hukuk: Urkagina Kanunları; dairenin açısı 360 derece; Gılgamış, Tufan, Yaratılış destanları. Babiller: Babil kenti, mimaride gelişme, Hammurabi Kanunları. Asurlar: başkent Ninova, dönemin en büyük kütüphanesi, Anadolu’da Karum ticaret şehirleri, Anadolu’ya yazıyı getirdiler.
Hititler: Anadolu’da ilk merkezî devlet, Hattuşaş, kral aynı zamanda başrahip, kraliçe Tavananna, Pankuş meclisi, Anal yıllıkları, Kadeş Antlaşması. Frigler: Gordion, Midas, tarım araç-gerecine zarara ölüm cezası, Kibele, Tapates. Lidyalılar: Sard, parayı icat, paralı askerlik yıkılışta etkili. Urartular: Doğu Anadolu’daki tek uygarlık, Tuşpa, kaya mezarları → ahiret inancı. Mısır: Nil, ilk defa hacim ve yüzey ölçme, piramit, mumyalama, ilk güneş takvimi, hiyeroglif.
Yunan: dağlık coğrafya → polis; seçimler demokrasinin ilk uygulamaları; denizaşırı ticaret ve kolonicilik; dört yılda bir olimpiyatlar kültürel birliği sağladı; Aristo. Fenikeliler: Lübnan’ın Akdeniz kıyısı, şehir devletleri, verimsiz toprak → denizaşırı ticaret, alfabeyi icat. İbraniler: Filistin, dünyada ilk defa tek tanrılı inanış (Musevilik), dini millî kimlik hâline getirdiler.
Aşamalar: avcılık-toplayıcılık, çobanlık, tarım, yerleşik hayat. Göç, çeşitli sebeplerden dolayı bireylerin ya da toplulukların yaşadıkları yerleri terk ederek başka yerlere gitmeleridir. Nedenler: doğadan daha fazla yararlanabilecekleri bilgi ve tecrübeye ulaşmaları, coğrafyanın artan nüfusun beslenme ihtiyacını karşılamaması. Ege Göçleri = Deniz Kavimleri Hareketi; MÖ XIII. yy sonu – XII. yy başı, iki aşama, önce Yunanistan’dan Anadolu’ya; sonuç: Hitit yıkıldı, Mısır kendini korudu.
Ekonomik: ana yurdun geçim bakımından yetersizliği; kuraklık, nüfus artışı, otlak darlığı; sınırlı tarım. Siyasi: boylar arası mücadeleler; Çin ve Moğol baskısı; bağımsız yaşama isteği; fetih arzusu ve Türk cihan hâkimiyeti ideali. Tüccarlar: Asur (kara, Koloni Devri MÖ 1950-1750), Fenike (deniz, Akdeniz kolonileri, ormancılık), Lidya (Kral Yolu, ilk madenî para), Soğd (İpek Yolu, Göktürk koruması).