Tek Kuşak
Dört İklim
Kısa Mesafe
Akdeniz iklim kuşağında olmasına rağmen kısa mesafelerde yer şekillerinin çok fazla değişmesi, yükselti, denizellik, karasallık ve dağların uzanış doğrultusu gibi faktörlerin etkisi ile Türkiye'de çeşitli iklim tipleri ortaya çıkmıştır. Antalya ile Ardahan arasındaki farkın sebebi bu.
Türkiye'nin iklim özelliklerinin ortaya çıkmasında; Ekvator'a göre bulunduğu yarım küre, orta kuşakta yer alması, yarımada ülkesi olması, dağlarının kıyıya uzanış doğrultusu, yükselti, çevresindeki basınç merkezleri gibi mutlak ve göreceli konum faktörleri etkili olmuştur.
Ayrım basit bir soruyla yapılır: enlem-boylam değişmeden bu özellik değişebilir mi? Değişemiyorsa mutlak konum sonucudur (orta kuşakta olmak, ışınları dik almamak, dört mevsimin belirgin yaşanması). Değişebiliyorsa göreceli konum sonucudur (dağların uzanışı, yükselti, denize göre konum). Bakı özel bir durum: konu özeti onu mutlak konuma bağlı sonuçlar arasında sayıyor, çünkü hangi yamacın daha sıcak olacağını belirleyen şey Türkiye'nin kuzey yarım kürede bulunmasıdır.
Sıcaklık genel olarak; enlem etkisiyle güneyden kuzeye, karasallık ve yükselti etkisiyle kıyılardan iç kesimlere, yükselti etkisiyle batıdan doğuya doğru azalmaktadır.
Güneydoğu Anadolu her iki haritada da sıcak görünmez. Ocakta en yüksek sıcaklıklar Akdeniz ve Güney Ege kıyılarındadır (enlem + denizellik), temmuzda ise Anadolu'nun güneydoğusundadır (enlem + karasallık). Sebep şu: kışın deniz karayı ısıtır, yazın kara denizden daha çok ısınır. İkinci tuzak, Karadeniz kıyılarının Orta Anadolu'dan sıcak olması — daha kuzeyde olduğu hâlde. Bu, denizelliğin enlemi bastırdığı bir durumdur ve konu özeti bunu açıkça "sıcaklık-enlem ilişkisine ters" diye niteliyor.
Türkiye'yi dört basınç merkezi kuşatıyor; ikisi kışın, ikisi yazın etkili. Yerel rüzgârlar ise sıcaklarına ve soğuklarına göre ikiye ayrılıyor.
Keşişleme (Samyeli) · Kıble · Lodos · Fön
Karayel · Yıldız · Poyraz
Türkiye'de üç yağış oluşum biçiminin üçü de görülür; hangisinin nerede ve ne zaman baskın olduğu soruların ana kaynağıdır.
Nem oranı, kıyı bölgelerden iç kesimlere gidildikçe azalır. Nem oranının en fazla olduğu yer Karadeniz kıyıları, en az olduğu yer Türkiye'nin güneydoğusudur.
Yağışlar genellikle kıyı bölgelerde fazla, iç kesimlerde azdır. Rize, Trabzon, Zonguldak, Muğla ve Antalya yağışın en fazla olduğu; Tuz Gölü çevresi ve Iğdır çevresi yağışın en az olduğu yerlerdir.
Yükselim yağışları Anadolu'nun iç kesimlerinde genellikle ilkbaharda görülür ve orada kırkikindi adını alır. Anadolu'nun kuzeydoğusunda ise yükselti nedeniyle yaz mevsiminde görülür — aynı yağış türü, farklı mevsim. Cephe yağışları genellikle kışın ve tüm bölgelerde görülmekle birlikte Marmara, Ege ve Akdeniz kıyılarında daha fazladır.
Konu özeti dört iklim tipini dört şehirle örnekliyor. Bu dört şehri hatırlarsan dört iklimi de hatırlarsın.
Karasal ile sert karasal iklimi ayıran iki cümle var: bitki örtüsü karasalda bozkır, sert karasalda çayırdır; ve en yağışlı mevsim karasalda ilkbahar, sert karasalda yazdır — çünkü kuzeydoğuda yükselti nedeniyle ilkbahar yağışları yaza kayar. Bir de Akdeniz ile Karadeniz için: Akdeniz'de en fazla yağış kışın, Karadeniz'de sonbaharda düşer; Karadeniz'de en az yağışlı mevsim ilkbahardır.
Türkiye iklimi; okulun kar tatilinden yaz tatiline, akrabaların yaşadığı şehirden tabağındaki ürüne kadar.
Kuzeydoğu Anadolu'da kar tatilinin sık olmasının sebebi sert karasal iklimdir: kar yağışları çok fazla ve karın yerde kalma süresi uzundur. Akdeniz kıyılarında kar ve don olayına ise az rastlanır.
Antalya'ya giderken şemsiye almazsın (yazlar sıcak, kurak ve uzun), Rize'ye giderken alırsın (her mevsim yağışlı, yazlar serin).
Ege kıyılarında öğleden sonra denizden esen serin rüzgârın adı imbattır — aslında deniz meltemidir. İç kesimlerde dağ meltemine ise dağ yeli denir.
Poyraz, karayel ve yıldız soğuk yerel rüzgârlardır; lodos, kıble, keşişleme (samyeli) ve fön ise sıcak. Haberde hangi rüzgârın adı geçiyorsa hava tahmini de ona göre.
İç Anadolu'da gündüz terleyip gece battaniye aramanın sebebi karasal iklimin günlük sıcaklık farkının fazla olması. Aynı gün Rize'de fark çok daha azdır.
İç Anadolu'da ilkbaharda öğleden sonra bastıran ani sağanağın adı kırkikindi yağışıdır ve yükselim yağışıdır.
Sisten vapur seferlerinin iptal edildiği haberleri boşuna hep aynı bölgeden gelmiyor: en fazla sisli günler Marmara Denizi çevresi ve Trakya'nın iç kesimlerinde görülüyor.
Güneş enerjisi santrallerinin güneydoğuda yoğunlaşmasının sebebi: Anadolu'nun güneydoğusunda bulutluluk oranı az, güneşlenme süresi fazladır. Karadeniz kıyılarında tam tersi geçerli.
Akdeniz kıyısında yürürken gördüğün bodur çalılıklar makidir ve kızılçam ormanının tahrip edildiği yerlerde oluşur. Maki de tahrip edilirse yerini garig alır.
50 soruluk test · Türkiye ikliminin faktörleri, sıcaklık, basınç merkezleri, yağış ve iklim tipleri
Ilıman iklimler görülür · Akdeniz iklim kuşağındadır · dört mevsim belirgin yaşanır · cephe yağışları ve batı rüzgârları etkilidir · Güneş ışınlarını hiçbir zaman dik açıyla almaz · kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür, güneyden esenler artırır · bakı etkisiyle güneye bakan yamaçlar daha sıcaktır.
Yer şekillerinin çeşitliliğine bağlı olarak iklim kısa mesafelerde değişir · kıyılarda denizel, iç kesimlerde karasal iklim · yükselti kıyılardan iç kesimlere ve batıdan doğuya arttığı için sıcaklık bu doğrultularda azalır · Torosların ve Kuzey Anadolu Dağları'nın kıyıya paralel uzanması iç bölgelerde kurak şartlar yaratmıştır.
Sıcaklık enlemle güneyden kuzeye, karasallık ve yükseltiyle kıyılardan iç kesimlere, yükseltiyle batıdan doğuya azalır. Yıllık: en düşük doğu ve kuzeydoğuda; en yüksek güneydoğu ile Akdeniz ve Güney Ege kıyılarında; Karadeniz kıyıları denizellik nedeniyle iç kesimlerden sıcak (enlem ilişkisine ters). Ocak: en yüksek Akdeniz ve Güney Ege kıyılarında (enlem + denizellik), en düşük doğu ve kuzeydoğuda (karasallık + yükselti). Temmuz: en yüksek güneydoğuda (enlem + karasallık), en düşük kuzeydoğuda ve yüksek dağ bölgelerinde (yükselti).
İzlanda DAB: genelde kışın; kışın ılık ve yağışlı geçmesine neden olur. Asor DYB: yıl boyu etkili olabilir; Ege ve Akdeniz kıyılarında yazların kurak geçmesine neden olur. Sibirya TYB: kışın; soğuk ve ayaz. Basra TAB: yazın; sıcak ve kurak günler. Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları'nın yamaçlarında fön; mutlak konumdan dolayı batı rüzgârları; meltemler sık (batı kıyılarında deniz meltemine imbat, iç kesimlerde dağ meltemine dağ yeli). Sıcak yerel: keşişleme (samyeli), kıble, lodos, fön. Soğuk yerel: karayel, yıldız, poyraz.
Nem kıyıdan iç kesimlere azalır; en fazla Karadeniz kıyıları, en az güneydoğu. Yağış en fazla Rize, Trabzon, Zonguldak, Muğla, Antalya; en az Tuz Gölü ve Iğdır çevresi. Yükselim: iç kesimlerde ilkbaharda (kırkikindi), kuzeydoğuda yükselti nedeniyle yazın. Yamaç: Karadeniz ve Akdeniz kıyılarının denize bakan yamaçlarında. Cephe: genellikle kışın, tüm bölgelerde ama Marmara, Ege ve Akdeniz kıyılarında daha fazla. En az bulutlu mevsim yaz · en fazla sisli günler Marmara çevresi, Trakya'nın içi, doğu ve iç kesimler · en fazla buharlaşma güneydoğuda · don en fazla Kuzeydoğu Anadolu'da · kuraklık en fazla güneydoğuda, en az Karadeniz'in doğu kıyılarında.
Akdeniz (Antalya): yaz sıcak-kurak-uzun, kış ılık-yağışlı-kısa; en fazla yağış kışın; kar ve dona az rastlanır; kızılçam → maki → garig. Karadeniz (Rize): yaz serin, kış ılık; rejim nispeten düzenli; en fazla yağış sonbaharda, en az ilkbaharda; sıcaklık farkları az; Türkiye'nin en fazla yağış alan yeri; bitki örtüsü orman. Karasal (Konya): yaz sıcak-kurak, kış uzun-soğuk; sıcaklık farkları fazla; kış yağışları kar; en fazla yağış ilkbaharda, en az yazın; yükselim yağışı; bitki örtüsü bozkır. Sert karasal (Ardahan): kuzeydoğuda; yıllık ortalama sıcaklık çok düşük; kış çok uzun ve soğuk; kar çok fazla ve yerde uzun kalır; ilkbahar yağışları yükselti nedeniyle yaza kayar; bitki örtüsü çayır.