Dört Ortam
Bir Etkileşim
Tek Bilim
Coğrafya, insan ile doğal çevre arasındaki etkileşimi inceleyen bilimdir. Atmosfer, biyosfer, hidrosfer ve litosfer birbirini sürekli etkiler; insan da bu dördünün içinde yaşar ve onları değiştirir. Bu ünite hem o etkileşimi hem de onu inceleyen bilimin kendisini tanıtıyor.
Doğal ortam ile beşerî ortamın etkileşiminden oluşan geniş yaşam alanına coğrafi ortam denir. Coğrafi ortam ikiye ayrılır: doğal ortam ve beşerî ortam.
Atmosfer (hava küre), biyosfer (canlılar küresi), hidrosfer (su küre) ve litosferden (taş küre) oluşan ortamları ifade eder.
İnsanların yaşadığı ve etkileşimde bulunduğu sosyal, kültürel ve ekonomik alanları ifade eder.
Doğayı oluşturan dört temel ortam, kendi aralarında ve beşerî ortamla sürekli etkileşim hâlindedir. Örneğin hidrosferdeki buharlaşma koşulları atmosferin nem özelliklerini, atmosferdeki meteorolojik olaylar biyosferdeki canlıların yaşam koşullarını ve litosferdeki kayaçların parçalanma sürecini etkilemektedir.
Bu ikisi sınavda sürekli karıştırılır. Ayrım olayın kaynağında:
Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimler. Deprem, yağmur, heyelan, buharlaşma… İnsan olmasa da olur.
İnsanın ihtiyaçlarını karşılamak için doğal ortamda yaptığı yaşamsal aktiviteler. Baraj kurma, tarım, şehirleşme… İnsan olmasa olmaz.
İnsan, coğrafi ortamda yaşamsal etkinliklerini gerçekleştirirken yaşadığı yerin doğal ortam özellikleriyle etkileşim hâlindedir. İnsanların, yaşamlarını sürdürebilmek için doğal çevre ile uyumlu bir yaşam tarzı benimsemeleri doğa ve insan etkileşimi açısından daha doğrudur.
Doğanın sunduğu imkânlara bağlı olarak insanların beslenme, barınma, giyinme, ekonomik faaliyetler gibi özellikleri farklılaşır:
Bilgi birikiminin artması, bilim ve tekniğin ilerlemesi, teknolojik araçların hızla çoğalması; insanların ihtiyaçlarının artmasına ve çeşitlenmesine neden olmuştur. İnsanlar bu ihtiyaçları karşılamak için doğaya müdahale eder — bu müdahaleler bazen doğanın işleyişiyle uyumlu, bazen ona zarar verici olur:
Ağaçlandırma çalışmaları, millî park uygulamaları ve nesli tükenen canlıların koruma altına alınması insanın doğaya olumlu müdahaleleri arasında gösterilebilir.
Coğrafya, insan ve doğal çevre arasındaki etkileşimi inceleyen bilimdir. Coğrafya bilimi ikiye ayrılır: Fiziki coğrafya doğal sistemlerdeki coğrafi olayları, beşerî coğrafya insanın doğal sistemler içindeki faaliyetlerini inceler.
| Fiziki Coğrafya | Beşerî Coğrafya |
|---|---|
| Jeomorfoloji | Nüfus Coğrafyası |
| Klimatoloji | Yerleşme Coğrafyası |
| Hidrografya | Kültürel Coğrafya |
| Afetler Coğrafyası | Siyasi Coğrafya |
| Toprak Coğrafyası | Tarihî Coğrafya |
| Kartografya | Tarım Coğrafyası |
| Biyocoğrafya | Ulaşım Coğrafyası |
| — | Sanayi Coğrafyası |
| — | Enerji Coğrafyası |
| — | Sağlık Coğrafyası |
Şeritte bir çağa tıkla: o çağda coğrafya nasıl yapılıyordu, kimler katkı verdi?
Rastgele bir araştırma konusu gelir; hangi coğrafya dalının işi olduğunu seç.
Coğrafi ortam soyut bir kavram değil; sabah uyandığın andan itibaren içindesin.
Telefondan hava durumuna bakıp mont mu hırka mı diye karar vermen, tam olarak doğanın insana etkisi. Konu özetinin "soğuk iklim bölgelerinde kalın kıyafet" örneği, senin sabahki iki dakikalık kararın.
Kar yağınca okulun tatil olması "iklim ve hava durumuna bağlı olarak ulaşımın dönemsel etkilenmesi"nin ta kendisi. Kar doğa olayı; okulların tatil edilmesi kararı beşerî olay.
Mahallendeki boş arazinin site olması "yerleşim alanları kurma ve şehirleşmeye bağlı değişiklikler" maddesi. Ağaçlar kesildiyse olumsuz, park yapıldıysa olumlu müdahale.
Karadeniz’deki akrabanın evi ahşap, İç Anadolu’dakinin kerpiç. İkisi de zevk meselesi değil: çevredeki malzemeye göre şekillenmiş mesken tipi.
Muzun Anamur’dan, çayın Rize’den gelmesi tesadüf değil. "Kurak ve nemli bölgelerde yetiştirilen tarım ürünlerinin farklılaşması" maddesi, market rafında karşına çıkıyor.
Oynadığın oyunda arazi yüksekse yürümen yavaşlıyorsa, oyun sana farkında olmadan jeomorfolojiyi öğretiyor: engebeli alanda ulaşım zordur.
Paylaşıma konum eklemen kartografyanın günlük hâli. Bir sonraki ünitede o konumun nasıl sayıya çevrildiğini göreceksin.
"Sınıfın yaş ortalamasını bul" ödevi küçük ölçekli bir nüfus coğrafyası çalışması; nüfus coğrafyası da demografi ve istatistikten yararlanır.
Yangının kendisi afetler coğrafyasının, yanan alanın ağaçlandırılması ise "insanın doğaya olumlu müdahalesi" başlığının konusu.
40 soruluk test · coğrafi ortam, doğa-insan etkileşimi, coğrafyanın bölümleri ve tarihsel gelişimi
Doğal ortam ile beşerî ortamın etkileşiminden oluşan geniş yaşam alanı. Doğal ortam dört küreden oluşur: atmosfer (hava küre), biyosfer (canlılar küresi), hidrosfer (su küre), litosfer (taş küre). Beşerî ortam ise sosyal, kültürel ve ekonomik alanlardır.
Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimler doğa olayı; insanın ihtiyaçlarını karşılamak için doğal ortamda yaptığı yaşamsal aktiviteler beşerî olaydır.
Doğa insanın beslenmesini, barınmasını, giyinmesini ve ekonomik faaliyetlerini şekillendirir. İnsan da tarım, sanayi, yerleşme, ulaşım ve madencilikle doğaya müdahale eder; bu müdahale bazen uyumlu, bazen zarar vericidir. Ağaçlandırma, millî park ve nesli tükenen canlıların korunması olumlu müdahalelerdir.
Fiziki coğrafya doğal sistemlerdeki coğrafi olayları (jeomorfoloji, klimatoloji, hidrografya, afetler, toprak, kartografya, biyocoğrafya); beşerî coğrafya insanın faaliyetlerini (nüfus, yerleşme, kültürel, siyasi, tarihî, tarım, ulaşım, sanayi, enerji, sağlık) inceler.
İlk Çağ: Tales, Heredot, Aristoteles, Eratosthenes, Strabon, Batlamyus. Orta Çağ: Batı’da gerileme, İslam coğrafyacıları öne çıkar — El-Harizmi, El-Biruni, İdrisi, İbn Haldun, Kâşgarlı Mahmud. Yeni Çağ: Rönesans ve Coğrafi Keşifler; Piri Reis, Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi. Yakın Çağ: metodoloji oluştu — Humboldt, Ritter, Ratzel, Vidal de la Blache; Türkiye’de İzbırak, Darkot, Erinç.
Coğrafyanın dalı ile o dalın yararlandığı bilim ayrı şeylerdir: klimatoloji ↔ meteoroloji, jeomorfoloji ↔ jeoloji, hidrografya ↔ hidroloji, nüfus coğrafyası ↔ demografi, toprak coğrafyası ↔ pedoloji.