Havanın
Doyma
Noktası
Bir hava kütlesinin bağıl nem oranı %100 ise o hava kütlesi doygun hâle gelir. Bütün yağışlar bu tek eşiğin aşılmasıyla başlar. Yağmur mu kar mı, çiy mi kırağı mı olacağını ise ikinci bir eşik belirler: 0 °C.
Yeryüzünde bulunan su kütlesinin meteorolojik faktörlerin etkisiyle gaz hâline geçmesine buharlaşma denir. Buharlaşma ile atmosfere karışan gaz hâldeki suya nem denir. Üç nem kavramını karıştırmamak bu ünitenin yarısı demektir.
1 m³ hava kütlesi içerisinde ölçülen su buharının gram cinsinden miktarıdır. Dünya üzerindeki herhangi bir alanda yeterli su kütlesinin bulunması ve yeterli derecede sıcaklığın olması durumunda havadaki mutlak nem miktarı artar.
DİKKAT: Mutlak nem, sıcaklığın ve buharlaşmanın fazla olduğu tropikal bölgelerde, okyanus ve deniz kıyıları ile sulak alanlarda çok; kutuplarda, yüksek alanlarda ve çöllerde azdır.
1 m³ havanın belirli bir sıcaklıkta içerebileceği en fazla nem miktarıdır. Maksimum nem sıcaklık ile doğru orantılıdır: sıcaklık arttığında hava genleşip gaz molekülleri arasındaki boşluk artar, böylece havanın içine alabileceği en fazla nem miktarı artar.
DİKKAT: Maksimum nem sıcak yerlerde (özellikle çöller) fazla, soğuk yerlerde (özellikle kutuplar) azdır.
Su buharı moleküllerinin birim alana uyguladığı kısmi basınca su buharı basıncı denir. Doymuş bir hava kütlesindeki su buharının uyguladığı basınca doymuş su buharı basıncı denir. Hava kütlesinin sahip olduğu su buharı basıncının aynı sıcaklıktaki doymuş su buharı basıncına oranına bağıl (nispi) nem adı verilir.
| SICAKLIK (°C) | MAKSİMUM NEM (gr/m³) |
|---|---|
| 20 | 17,32 |
| 10 | 9,42 |
| 0 | 4,85 |
Tabloda sıcaklık yarıya inmiyor ama maksimum nem neredeyse yarıya iniyor — bu yüzden soğuk hava "kuru" hissettirir: içine alabileceği nem miktarı zaten azdır.
Bağıl nem oranı %100'den eksikse o hava kütlesinde nem açığı vardır. Örneğin bağıl nem oranı %75 olan bir hava kütlesinin nem açığı %25'tir.
Buradaki asıl tuzak şu: çölde maksimum nem fazladır (çünkü sıcaktır), ama havada gerçekten bulunan su buharı yani mutlak nem azdır — bu yüzden bağıl nem düşük, nem açığı büyüktür. Kutupta ise tam tersi: mutlak nem de maksimum nem de azdır ama bağıl nem yüksek olabilir. "Nem fazla" ifadesinin hangi nemi kastettiğine bak.
Gökyüzünün bulutlarla kaplı olma oranına bulutluluk oranı denir. Bu oranın yüksek olduğu yerlerde güneşlenme süresi kısadır.
Doymuş hava kütlesi içerisindeki nemin, soğumanın etkisi ya da havadaki nem artışı sonucu, sıvı ya da katı hâle dönüşerek gözle görülebilir hâle gelmesi durumuna yoğuşma denir.
Yeryüzüne yakın havanın doyma noktasına ulaşarak yoğunlaşması sonucu oluşur. Havada asılı kalabilen su damlacıklarından oluşan bu yoğuşma ürününe sis denir.
Hava kütlesinin yerden yüksekte yoğuşmasıyla bulut oluşur. Oluşma yüksekliğine göre üçe ayrılır:
Hava kütlesinin bağıl nem oranının %100'e ulaşması ile birlikte hava kütlesi içerisindeki nem yoğuşur. Yoğuşma anındaki sıcaklık 0 °C'nin üzerinde ise sıvı, altında ise katı şekilde yağışlar meydana gelir.
Sıcaklık 0 °C'nin üzerinde iken nemin su damlacıkları şeklinde yoğuşması ve yere düşmesiyle oluşan yağış türüdür.
Havadaki su buharının yoğuşarak yer çekiminin etkisiyle buz kristalleri şeklinde yere düşmesi sonucu oluşur. Sıcaklık 0 °C'nin altında iken su buharı doğrudan buz kristallerine dönüşür.
Kümülonimbüs gibi kalınlığı fazla olan bulutlarda oluşur. Bu bulutların tabanı ile tavanı arasındaki yüksek sıcaklık farkı ve bulut içindeki karmaşık hava hareketleri dolu yağışlarının oluşumunda etkilidir.
Sıcaklık 0 °C'nin üzerinde iken hava kütlesindeki nemin yerdeki soğuk cisimler üzerinde su damlacıkları şeklinde yoğuşması ile oluşur.
Sıcaklık 0 °C'nin altında iken hava kütlesindeki nemin yerde çok soğumuş otlar, ağaç dalları, teller vb. cisimler üzerinde buz kristali şeklinde yoğuşması ile oluşur.
Sıcaklığın aşırı derecede düştüğü günlerde rüzgârlı hava içindeki nemin cisimler üzerinde yoğuşması ile oluşur. İğne taneleri şeklinde cisimleri tamamen kaplayan buz katmanları hâlinde görülür.
İkisi de buz hâlinde, ikisi de yerdeki cisimler üzerinde. Ayıran iki şey var: kırçta hava rüzgârlıdır ve sıcaklık aşırı derecede düşmüştür; ayrıca kırağı ince bir kristal tabakasıyken kırç, iğne taneleri hâlinde cismi tamamen kaplayan bir buz katmanıdır. Bir de sık karıştırılan çift daha: sis yere yakın, bulut yerden yüksekte yoğuşur.
Üç yağış türünün ortak mantığı aynı: hava yükselir → sıcaklığı azalır → yoğuşma başlar → yağış düşer. Farkları, havayı neyin yükselttiğinde.
Isınan hava kütlesi, gün içinde yukarıya doğru yükselir. Yükselen hava kütlesinin sıcaklığı azaldığı için belirli bir yükseltiden itibaren yoğuşma başlar. Hava kütlesi içerisindeki nem, genellikle öğleden sonra kısa süreli sağanak yağışlar şeklinde yeryüzüne geri döner.
DİKKAT: Yükselim yağışları Ekvator çevresinde yıl boyunca oluşur. Ayrıca orta kuşak karalarının iç kesimlerinde ilkbahar ve yaz mevsimlerinde görülür.
Nemli bir hava kütlesi, bir dağın yamacı boyunca yükselir. Yamaç boyunca yükselen hava kütlesinin sıcaklığı azalır, belirli bir yükseltiden itibaren yoğuşma başlar ve nem yamaç boyunca yağış şeklinde yeryüzüne geri döner.
DİKKAT: Bu tür yağışlar kıyıya paralel uzanan sıradağların denize bakan yamaçlarında fazlaca görülür. Bu yağış oluşumu Güneydoğu Asya ve Karadeniz'in kıyı kuşağında yaygındır.
Soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaşma alanlarına cephe denir. Cephe alanında karşılaşan iki hava kütlesinden soğuk olanı cephe boyunca alçalır, sıcak olanı ise cephe boyunca yükselir. Yükselen hava kütlesinin sıcaklığı azaldığı için belirli bir yükseltiden sonra yoğuşma başlar.
DİKKAT: 60° enlemlerinde oluşan cephelerin etkisiyle yıl boyu cephe yağışları oluşur. Ayrıca kış mevsiminde, orta kuşakta da cephe yağışları sıkça görülür.
Bir yerin yağışını iki soruyla okuruz: yılda toplam kaç mm düşüyor, ve bu miktar aylara nasıl dağılıyor?
Yağış miktarının aylara ve mevsimlere göre dağılış düzenine yağış rejimi denir. Mevsimler arası yağış farkı fazla ise yağış rejimi düzensiz, bu fark az ise yağış rejimi düzenlidir.
Rejim ile toplam miktarı karıştırma: bir yer az yağış alıp düzenli rejime, bol yağış alıp düzensiz rejime sahip olabilir. Rejim sorularında bakılan şey grafikteki sütunların birbirine yakınlığıdır, yüksekliği değil.
Nem ve yağış; camdaki buğudan sabah çimlerdeki damlalara, saç şekline kadar.
Kışın kalabalık otobüste camın buğulanması tam olarak yoğuşmadır: içerideki nemli hava soğuk cama değince doyma noktasını geçer ve su damlacıklarına dönüşür.
Okula giderken çimlerin üzerindeki damlalar yağmurdan değil, çiyden gelir. Aynı gece hava 0 °C'nin altına inseydi, o damlalar buz kristali yani kırağı olurdu.
İç Anadolu'da yazın hava sabah pırıl pırılken öğleden sonra aniden bastıran sağanak yükselim yağışıdır: gün içinde ısınan hava yükselip yoğuşur.
Rize'ye gidince saçının kabarmasının, Konya'da düz durmasının sebebi bağıl nemdir: havadaki su buharı doygunluğa ne kadar yakınsa saç o kadar nem çeker.
Karadeniz'de neredeyse her gün yağmasının sebebi yamaç yağışlarıdır: kıyıya paralel uzanan dağlar, denizden gelen nemli havayı yükseltir.
Haberlerde arabaları göçüren dolu, kümülonimbüs gibi kalın bulutlarda oluşur: bulutun tabanı ile tavanı arasındaki büyük sıcaklık farkı ve karmaşık hava hareketleri taneleri büyütür.
Sonbahar sabahlarında yolu kapatan sis, yeryüzüne yakın havanın doyma noktasına ulaşmasıyla oluşur — aslında yere değmiş bir buluttur.
Sürekli kapalı geçen haftalarda yorgun hissetmenin bir sebebi var: bulutluluk oranının yüksek olduğu yerlerde güneşlenme süresi kısadır.
Çölde maksimum nem yüksektir (hava sıcak olduğu için çok nem taşıyabilir) ama bağıl nem düşüktür: hava neredeyse boştur, nem açığı büyüktür. "Kuru sıcak" dediğimiz şey budur.
50 soruluk test · mutlak/maksimum/bağıl nem, yoğuşma ürünleri, yağış çeşitleri ve rejim
Su kütlesinin gaz hâline geçmesi buharlaşma, atmosfere karışan gaz hâldeki su nemdir. Mutlak nem: 1 m³ havada ölçülen su buharının gram cinsinden miktarı; tropikal bölgelerde, deniz kıyılarında ve sulak alanlarda çok, kutuplarda, yüksek alanlarda ve çöllerde azdır. Maksimum nem: 1 m³ havanın belirli bir sıcaklıkta içerebileceği en fazla nem; sıcaklıkla doğru orantılıdır (20 °C → 17,32 · 10 °C → 9,42 · 0 °C → 4,85 gr/m³); çöllerde fazla, kutuplarda azdır.
Hava kütlesinin su buharı basıncının, aynı sıcaklıktaki doymuş su buharı basıncına oranıdır: Bağıl nem (%) = (su buharı basıncı / doymuş su buharı basıncı) × 100. %100 ise hava doygundur; %100'den eksikse nem açığı vardır (%75 bağıl nem → %25 nem açığı). Gökyüzünün bulutlarla kaplı olma oranı bulutluluk oranıdır; yüksek olduğu yerlerde güneşlenme süresi kısadır.
Doymuş hava kütlesindeki nemin soğuma ya da nem artışı sonucu sıvı/katı hâle dönüşerek gözle görülür hâle gelmesidir. Sis: yeryüzüne yakın havanın doyma noktasına ulaşması; havada asılı su damlacıkları. Bulut: hava kütlesinin yerden yüksekte yoğuşması; alçak (0-2 km), orta (2-6 km), yüksek (6-12 km).
Bağıl nem %100'e ulaşınca nem yoğuşur; yoğuşma anındaki sıcaklık 0 °C'nin üzerindeyse sıvı, altındaysa katı yağış olur. Yağmur (0 °C üzeri, su damlacığı), kar (0 °C altı, buz kristali), dolu (kümülonimbüs gibi kalın bulutlar; taban-tavan sıcaklık farkı + karmaşık hava hareketleri), çiy (0 °C üzeri, yerdeki soğuk cisimlerde su damlacığı), kırağı (0 °C altı, ot/dal/tel üzerinde buz kristali), kırç (aşırı soğuk + rüzgârlı hava, iğne taneleri hâlinde cismi kaplayan buz katmanı).
Yükselim (konveksiyonel): gün içinde ısınan hava yükselir; genellikle öğleden sonra kısa süreli sağanak. Ekvator çevresinde yıl boyu, orta kuşak karalarının iç kesimlerinde ilkbahar ve yazın. Yamaç (orografik): nemli hava dağın yamacı boyunca yükselir. Kıyıya paralel sıradağların denize bakan yamaçlarında; Güneydoğu Asya ve Karadeniz kıyı kuşağında yaygın. Cephe (frontal): soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaşma alanı cephedir; soğuk olan alçalır, sıcak olan yükselir. 60° enlemlerinde yıl boyu, orta kuşakta kış mevsiminde sıkça.
Yağışı etkileyen durumlar: rüzgârlar, yükseklik, denize uzaklık, okyanus akıntıları, hava kütlesinin özelliği, yeryüzü şekillerinin uzanış doğrultuları. En çok yağış: Ekvator ve çevresi, Avrupa ve Alaska'nın batı kıyıları, Güneydoğu Asya kıyıları, Güney Amerika'nın güneybatısı, Madagaskar ve Avustralya'nın doğusu. En az yağış: kutup bölgeleri, 30° DYB alanları, soğuk su akıntılarının görüldüğü kıyılar, denizlerden uzak ve etrafı dağlarla çevrili alanlar. Yağış rejimi: yağışın aylara ve mevsimlere göre dağılış düzeni; mevsimler arası fark fazlaysa düzensiz, azsa düzenlidir.