Kuş Bakışı
Ölçekli
Düzleme
Bir çizimin harita sayılabilmesi için üç şart gerekir: düzleme aktarılmış olmak, kuş bakışı görünüm ve belirli bir küçültme oranı. Üçüncüsü eksikse elindeki şey harita değil, krokidir. Bu ünitede ölçeği hem tanıyacağız hem hesaplayacağız.
Yeryüzünün tamamına ya da bir bölümüne ait kuş bakışı görünüşün belli bir oranda küçültülerek düzlem üzerine aktarılmasına harita, harita bilimine ise kartografya denir.
Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için gereken üç şart:
Bir alanın kuş bakışı görünümünün ölçek kullanılmadan (kabataslak) düzlem üzerine aktarılmasına kroki denir.
Kuş bakışı görünüm ve düzleme aktarma kroki ile haritanın ortak özelliğidir. Ancak haritada ölçek kullanılırken kroki kabataslak çizimdir. Ayıran tek şey ölçektir.
Dünya’nın küresel şeklinden dolayı haritalarda bozulmalar meydana gelir. Olabilecek hataları ve bozulmaları en aza indirmek, küre üzerindeki yerleri düzleme aktarabilmek için geliştirilen yöntemlere projeksiyon yöntemleri denir.
Haritalar hem ölçeklerine hem kullanım amaçlarına göre sınıflandırılır. Ölçek sınıflandırması sınavda en çok karıştırılan konudur: payda küçüldükçe ölçek büyür.
Ölçeği 1/200.000’den daha büyük olan haritalardır. Planlar ve topoğrafya haritaları örnek verilebilir.
Ölçeği 1/200.000 ile 1/500.000 arasında olan haritalardır. Ülkemizde herhangi bir ile ait deprem, ulaşım vb. haritalar örnek verilebilir.
Ölçeği 1/500.000’den küçük olan ve ayrıntının en az olduğu haritalardır. Ülke, kıta ve dünya haritaları bu gruptadır.
| Özellik | Büyük ölçekli haritalar | Küçük ölçekli haritalar |
|---|---|---|
| Ölçeğin paydası | Küçüktür. | Büyüktür. |
| Küçültme oranı | Azdır. | Fazladır. |
| Hata oranı | Azdır. | Fazladır. |
| Ayrıntıyı gösterme gücü | Fazladır. | Azdır. |
| Düzlem üzerinde kapladığı alan | Geniştir. | Dardır. |
| İzohipsler arası yükselti farkı | Azdır. | Fazladır. |
| Gösterilen alan | Dardır. | Geniştir. |
Haritası hazırlanan bölgenin doğal unsurlarının (deniz, göl, akarsu, bitki örtüsü, arazinin engebelik durumu vb.) ve yapay unsurlarının (bina, köprü, yol vb.) kartoğrafik işaretlerle gösterilmesi yoluyla bilgi veren haritalardır. Türkiye fiziki haritası, Türkiye idari bölünüş haritası örnek verilebilir.
Topoğrafik altlık harita üzerine o bölgeyle ilgili mekânsal verilerin (jeoloji, maden, ulaşım, sıcaklık, basınç, denizcilik, turizm vb.) aktarılmasıyla oluşan haritalardır. Türkiye toprak haritası, Mardin ilinin jeoloji haritası, Türkiye nüfus yoğunluğu haritası, Türkiye su ürünleri haritası örnektir.
Ölçek değişse de gerçek alan, gerçek uzunluk, yükselti ve coğrafi koordinatlar değişmez. Değişen tek şey haritadaki görüntüdür — arazi olduğu yerde durur.
Kesir ölçek: küçültme oranının kesirli sayılarla ifade edilmesidir. Çizgi (grafik) ölçek: eşit aralıklara bölünmüş bir doğru üzerinde küçültme oranının gösterilmesidir.
Örnek: 1/200.000 ölçeğini çizgi ölçeğe çevirin.
Örnek: Çentikler arası 2 cm, gösterilen uzunluk 10 km olan çizgi ölçeği kesir ölçeğe çevirin.
Uzunluk hesaplarında ölçeğin paydası, alan hesaplarında paydanın karesi kullanılır. Eğimde ise ölçek hiç yoktur; yükselti farkı ile yatay uzaklık vardır.
Kuş uçuşu uzaklık: Yükselti ve çukurların dikkate alınmadığı iki nokta arasındaki uzaklıktır. Haritada iki nokta arasına doğru çizilir, kâğıt ya da cetvelle işaretlenir, işaretli kâğıdın başlangıcı çizgi ölçekte 0 noktasına konur; işaretli noktanın çizgi ölçekte karşılık geldiği değer kuş uçuşu uzaklığı verir.
Gerçek alan: Harita alanı ile ölçeğin paydasının karesi çarpılarak hesaplanır.
Eğim: Yükselti farkının yatay uzaklığa bölünüp 100 (yüzde) ya da 1000 (binde) ile çarpılmasıdır.
Eğim hesaplamalarında gerçek uzaklık metreye dönüştürülmelidir. Km bırakılırsa sonuç bin kat şaşar.
Rastgele bir hesap sorusu gelir; doğru sonucu seç.
Ölçek, telefonundaki harita uygulamasında parmağınla her yakınlaştırdığında değişiyor.
Parmakla yakınlaştırdığında ölçek büyür: ayrıntı artar, gösterilen alan daralır. Uzaklaştırdığında ölçek küçülür: bütün şehir görünür ama sokak adları kaybolur. Tablodaki bütün satırlar bu hareketin içinde.
Koridordaki tahliye planı büyük ölçekli bir haritadır — ölçeği 1/200.000’den büyük olan planlar bu gruptadır. Ayrıntı fazla, gösterilen alan dar.
Deftere "burada market, şurada durak" diye çizdiğin şey harita değil krokidir: kuş bakışı ve düzlemde ama ölçeği yok.
Doğa yürüyüşünde "3 km’de 300 m tırmanıyoruz" demek, eğim hesabının kendisi: 300 / 3.000 × 100 = %10 eğim.
Panodaki "Türkiye nüfus yoğunluğu haritası" bir tematik haritadır; yanındaki fiziki Türkiye haritası ise genel harita.
Oyundaki mini haritanın köşesindeki ölçek çubuğu bir çizgi ölçektir. Ekran büyüklüğü değişse de çizgi ölçek doğru kalır — kesir ölçek kalmazdı.
Haberdeki basınç haritası tematik haritaya örnek: topoğrafik altlık üzerine basınç verisi aktarılmış. Renklerin ne anlama geldiğini lejant söylüyor.
Haritada "kuş uçuşu 80 km" yazması ama arabayla 110 km sürmesi çelişki değil: kuş uçuşu uzaklık yükselti ve çukurları dikkate almaz.
Drone’un tepeden çektiği kare kuş bakışı görünümdür, ama ölçeği belirtilmediği sürece harita sayılmaz.
40 soruluk test · harita unsurları, projeksiyonlar, ölçek çeşitleri ve harita hesaplamaları
Harita: kuş bakışı + düzleme aktarma + belirli küçültme oranı. Kroki: kuş bakışı + düzleme aktarma, ölçek yok. Harita bilimine kartografya denir.
Başlık (amaç), lejant/harita anahtarı (işaret ve semboller), coğrafi koordinatlar (Ekvator ve Greenwich’e göre konum), yön oku (koordinat varsa kullanılmayabilir), ölçek (çizgi ve kesir).
Silindirik: Ekvator’dan kutuplara bozulma artar. Konik: orta enlemlerden Ekvator ve kutuplara bozulma artar — Türkiye haritaları için en uygun. Düzlem: kutuplardan Ekvator’a bozulma artar, dar alanlarda tercih edilir.
Büyük ölçekli: 1/200.000’den büyük (plan, topoğrafya). Orta: 1/200.000 – 1/500.000. Küçük: 1/500.000’den küçük (ülke, kıta, dünya). Büyük ölçekte payda küçük, küçültme az, hata az, ayrıntı fazla, kapladığı alan geniş, izohips arası fark az, gösterilen alan dar.
GU = HU × ÖP · HU = GU / ÖP · Ö = HU / GU · GA = HA × (ÖP)² · Eğim = (yükselti farkı / yatay uzaklık) × 100. Uzunlukta payda, alanda paydanın karesi kullanılır; eğimde ölçek yoktur ve uzaklık metreye çevrilir.
Ölçek değişse de gerçek alan, gerçek uzunluk, yükselti ve coğrafi koordinatlar değişmez. Genel haritalar doğal ve yapay unsurları, tematik haritalar topoğrafik altlık üzerine aktarılan mekânsal veriyi gösterir.