On Bir İklim
Üç Kuşak
Tek Mantık
Dünyada iklim tiplerinin belirlenmesinde genel olarak iklim elemanlarının uzun süreli ortalamaları dikkate alınır. Bu ortalamaların benzer olduğu alanlar aynı iklim bölgesi olarak kabul edilir. Her iklimi dört soruyla tanıyacağız: nerede görülür, sıcaklığı nasıl, yağışı ne kadar, bitki örtüsü ne?
Dünya'nın şekli (enlem), karasallık-denizellik, sıcak-soğuk su akıntıları ve yeryüzü şekillerine bağlı olarak farklı iklim tipleri ortaya çıkmıştır. Sıcak kuşakta üç iklim var: ekvatoral, savan ve çöl.
İkisi de tropikal bölgede, ikisinde de yağışlar yükselim şeklinde. Ayıran üç şey var: yağış miktarı (ekvatoralde 2000 mm, savanda 1000-1500 mm), rejim (savanda düzensiz) ve bitki örtüsü (ekvatoralde yıl boyu yeşil gür orman, savanda uzun boylu otlar + galeri ormanları). Bir de yıllık sıcaklık farkı: ekvatoralde yalnızca 2-3 °C.
Akdeniz, okyanusal, ılıman karasal (step) ve muson. Dördü de orta kuşakta ama yağış rejimleri ve bitki örtüleri tamamen farklı.
Akdeniz ve okyanusal iklimlerin ikisinde de yıllık yağış 1000 mm civarındadır. Ayıran şey miktar değil rejim ve sıcaklık: okyanusalda rejim düzenlidir ve yıllık ortalama sıcaklık 10-15 °C; Akdeniz'de yazlar kurak geçer ve ortalama 15-20 °C'dir. İkinci bir çift daha: ekvatoral ve muson iklimlerinin ikisi de 2000 mm civarı yağış alır ama ekvatoralde yağış yükselim, musonda yamaç yağışıdır; ekvatoral orman yıl boyu yeşildir, muson ormanı kışın yaprağını döker.
Sert karasal, tundra ve kutup iklimleri enleme bağlı; yüksek dağ iklimi ise yükseltiye bağlı olarak soğuk kuşakta yer alır.
Tundrada sıcaklık yılın birkaç ayı 0 °C'nin üzerine çıkar — bu yüzden çalı, yosun ve cılız otlar yetişebilir. Kutupta sıcaklık yıl boyunca 0 °C'nin altındadır, karlar erimez ve alan bitki örtüsünden yoksundur. Bir de sıkça karıştırılan şu var: yüksek dağ iklimi bir enlem iklimi değildir; Himalayalar da And'lar da farklı enlemlerde ama iklim aynıdır, çünkü belirleyici olan yükseltidir.
Sınavda iklim çoğu zaman bir grafikle ya da bitki örtüsüyle sorulur. İki tabloyu ve bir grafiği okumayı öğrenirsen, on bir iklimi ezberlemeden ayırabilirsin.
İklim tipleri; belgesellerden oyun haritalarına, tatil planından tabağındaki meyveye kadar.
Amazon belgesellerinde her gün öğleden sonra bastıran sağanak tesadüf değil: ekvatoral iklimde yağışlar yükselim yağışı şeklindedir ve yıllık yağış 2000 mm civarındadır.
Aslanların uzun otların arasında dolaştığı o düzlükler savan. Otların arasındaki ince ağaçlıklı şeritler ise akarsu boylarındaki galeri ormanlarıdır.
Ağustosta hiç yağmur beklememenin sebebi Akdeniz iklimidir: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; yağışların çoğu cephesel olduğu için kış aylarına toplanır.
Premier Lig sahalarının kışın bile yemyeşil olması okyanusal iklimin işi: yağış rejimi düzenli, yani her ay benzer miktarda yağış düşüyor.
Oyunlardaki "taiga", "tundra", "savanna", "desert" bölgeleri gerçek iklim tiplerinden alınmıştır. Tayga = sert karasalın iğne yapraklı ormanı, tundra = çalı, yosun ve cılız otlar.
Bahçe mobilyalarında geçen "teak" ahşabı muson ikliminin en belirgin ağaç türüdür; Güneydoğu Asya ormanlarından gelir.
Alpler'de yazın bile karlı zirveler görmenin sebebi yüksek dağ iklimidir: sıcaklıklar yükseltiye bağlı olarak yıl boyunca düşüktür ve yağış çevresine göre fazladır.
Sibirya'daki uç soğuklar sert karasal iklimin yıllık sıcaklık farkının çok fazla olmasından: kışlar uzun ve soğuk, yazlar kısa ve ılıktır.
Çölün ortasındaki hurmalı yeşil alanlar vahadır ve taban suyu seviyesinin yüksek olduğu yerlerde oluşur — çölün geri kalanında bitki örtüsü dikenli otlar ve çalılardır.
50 soruluk test · on bir iklim tipinin yeri, sıcaklığı, yağışı ve bitki örtüsü
İklim elemanlarının uzun süreli ortalamaları dikkate alınır; bu ortalamaların benzer olduğu alanlar aynı iklim bölgesi sayılır. Farklı iklim tiplerini ortaya çıkaran etkenler: Dünya'nın şekli (enlem), karasallık-denizellik, sıcak-soğuk su akıntıları ve yeryüzü şekilleri.
Ekvatoral: Amazon ve Kongo havzaları, GD Asya Adaları; ort. 25 °C, yıllık fark 2-3 °C, 2000 mm, yükselim yağışı, yıl boyu yeşil gür ormanlar. Savan: 10°-20° enlemleri, düzensiz rejim, 1000-1500 mm, yükselim yağışı, uzun boylu otlar + galeri ormanları. Çöl: dönenceler (23° 27') ve orta kuşak karalarının iç kesimleri, yağış çok az, günlük sıcaklık farkı 50 °C'yi geçebilir, dikenli otlar ve çalılar, taban suyunun yüksek olduğu yerlerde vahalar.
Akdeniz: Akdeniz çevresi, Kaliforniya, Kap Bölgesi, Orta Şili, G. Avustralya; yaz sıcak-kurak, kış ılık-yağışlı, 15-20 °C, 1000 mm, cephesel yağış, kızılçam ormanları ve makiler. Okyanusal: Batı Avrupa, Alaska Körfezi güneyi, G. Şili, GD Avustralya, Yeni Zelanda; 1000 mm, düzenli rejim, 10-15 °C, yıllık fark 10 °C, iğne + geniş yapraklı ormanlar. Ilıman karasal (step): en belirgin Orta Asya; yıllık fark fazla, 300-500 mm, en çok ilkbaharda ve yükselim, kışın kar, bozkır. Muson: GD Asya, Japonya, K. Avustralya; 2000 mm'den fazla, yamaç yağışı, kışın yaprağını döken gür ormanlar, teak (tik).
Sert karasal: Sibirya, Kanada, Doğu Avrupa; kış uzun-soğuk, yaz kısa-ılık, ort. 5 °C, yıllık fark çok fazla, 500-600 mm, yaz başlarında, düzensiz rejim; çayır, tayga ormanları, bozkır. Tundra (kutup altı): 65°-80°; Grönland kıyıları, K. Kanada, K. Sibirya, K. İskandinavya; sıcaklık yılın birkaç ayı 0 °C üzerine çıkar; çalı, yosun, cılız otlar. Kutup: Kuzey Kutbu çevresi, Grönland'ın içi, Antarktika; sıcaklık yıl boyu 0 °C'nin altında, karlar erimez, yağış az ve kar hâlinde, bitki örtüsü yok. Yüksek dağ: Himalayalar, Kayalık, Alpler, And; sıcaklık yükseltiye bağlı yıl boyu düşük, yıllık fark ve yağış çevresine göre fazla; iğne yapraklı ağaçlar ve çayırlar.
Ekvatoral ↔ savan: yağış miktarı (2000 ↔ 1000-1500), rejim (savanda düzensiz), bitki (gür orman ↔ uzun otlar). Ekvatoral ↔ muson: ikisi de ~2000 mm ama yağış yükselim ↔ yamaç, orman yıl boyu yeşil ↔ kışın yaprağını döken. Akdeniz ↔ okyanusal: ikisi de ~1000 mm ama Akdeniz'de yaz kurak (15-20 °C), okyanusalda rejim düzenli (10-15 °C). Tundra ↔ kutup: tundrada sıcaklık birkaç ay 0 °C üzerine çıkar ve bitki vardır, kutupta çıkmaz ve bitki yoktur.
Yıl boyu yeşil gür orman → ekvatoral · uzun boylu otlar + galeri ormanı → savan · dikenli ot, çalı, vaha → çöl · kızılçam ve maki → Akdeniz · iğne + geniş yapraklı orman → okyanusal · bozkır (step) → ılıman karasal · kışın yaprağını döken orman, teak → muson · tayga → sert karasal · çalı, yosun, cılız ot → tundra · bitki yok → kutup · iğne yapraklı ağaç ve çayır (yükseltiye bağlı) → yüksek dağ.