İki Sayı
Tek Nokta
4 Dakika Fark
Enlem ve boylam, Dünya üzerindeki her noktaya tek bir adres verir. Enlem iklimi ve sıcaklığı, boylam ise saati belirler. Bu ünitede önce ızgarayı kuracağız, sonra saat hesabını, en sonunda da Türkiye’nin bu ızgaradaki yerini.
Bir noktanın Dünya üzerinde bulunduğu yere coğrafi konum denir. Bir yerin zamanını ve özelliklerini belirleyebilmek için coğrafi koordinat sistemi oluşturulmuştur. Coğrafi konum mutlak konum ve göreceli konum olmak üzere ikiye ayrılır.
Dünya üzerindeki bir yerin başlangıç paraleline (Ekvator) ve başlangıç meridyenine (Greenwich) göre belirlenen, enlem ve boylam değerleriyle ifade edilen konumdur. Değişmez ve tek bir noktayı gösterir.
Bir yerin çevresine, komşularına, denizlere, ulaşım yollarına ve yer şekillerine göre tarif edilen konumudur. Zamanla değişebilir — yeni bir yol, yeni bir sınır ya da keşfedilen bir kaynak göreceli konumu değiştirir.
Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın veya ülkenin yerinin tespit edilmesinde yararlanılan, paralel ve meridyen çizgilerinin oluşturduğu sisteme coğrafi koordinat sistemi denir. Güvenlik, ticaret, belediye hizmetleri, sosyal medya ve birçok alanda kullanılmaktadır.
Ekvator’a eşit uzaklıktaki noktaları birleştiren, 1° aralıklarla çizilen hayalî çizgilere paralel denir. Enlem ise bir noktanın Ekvator’a olan uzaklığının derece, dakika, saniye cinsinden değeridir.
Aynı enlem üzerinde bulunan yerler Ekvator’a ve kutuplara eşit uzaklıktadır. Bu yerlerin Güneş ışınlarını alış açıları, gece-gündüz süreleri, çizgisel dönüş hızları, yer çekimleri, gurup ve tan süreleri aynıdır.
Özel enlemler: Ekvator (0°), dönenceler (23° 27′), kutup daireleri (66° 33′), kutup noktaları (90°).
Ekvator’dan kutuplara gidildikçe:
Ekvator yönünden gelen rüzgârlar sıcaklığı artırır, kutuplar yönünden gelenler azaltır.
Kutup noktalarında birleşen, Ekvator’u dik olarak kesen hayalî yarım daire yaylarına meridyen denir. Boylam ise bir yerin başlangıç meridyenine olan uzaklığının derece, dakika, saniye cinsinden değeridir. Boylam saatler ve mutlak konum üzerinde etkilidir.
Bir meridyeni 180 dereceye tamamlayan meridyene antimeridyen denir. Bir meridyen ile antimeridyeninin derecelerinin toplamı 180’dir. Bu iki meridyen arasında 12 saat yerel saat farkı vardır.
111 km hem paralellerde hem meridyenlerde geçer ama aynı şey değil: ardışık iki paralel arası her yerde 111 km’dir; ardışık iki meridyen arası sadece Ekvator’da 111 km’dir, kutuplara gidildikçe daralır.
| Özellik | Paralel | Meridyen |
|---|---|---|
| Sayısı | 180 | 360 |
| Uzanış yönü | Doğu-batı | Kuzey-güney |
| Başlangıcı | Ekvator (0°) | Greenwich (0°) |
| Boyları | Kutuplara doğru kısalır | Hepsi eşit |
| Kesişir mi? | Kesişmez | Kutuplarda birleşir |
| Aralarındaki mesafe | Her yerde ~111 km | Yalnız Ekvator’da 111 km |
| Belirlediği değer | Enlem — iklim, sıcaklık | Boylam — saat |
Güneş’in yeryüzündeki herhangi bir noktaya ait meridyenden geçtiği anda belirlenen saate yerel saat denir. Bu durumda Güneş ufuk düzlemi üzerindeki en üst noktaya ulaşır, saat de 12.00 kabul edilir. Bütün meridyenlerde yerel saat birbirinden farklıdır.
25° Batı’daki B merkezinin yerel saati 09.00 iken 40° Batı’daki A merkezinin yerel saati?
35° Batı’daki K merkezinin yerel saati 11.00 iken 30° Doğu’daki L merkezinin yerel saati?
Bir ülkenin içinden ya da yakınından geçen saat diliminin merkez boylamına ait yerel saat, birlik sağlamak için o ülkenin ortak saati olarak belirlenir. Doğu-batı doğrultusunda çok geniş alan kaplayan Rusya, ABD, Kanada gibi ülkeler aynı anda birden fazla ortak saat kullanır.
Dünya dönüşünü 24 saatte tamamlar; 1 saatte 15 meridyen Güneş’in karşısından geçer. Dünya böylece 15° aralıklarla 24 saat dilimine ayrılır. Her ülke bulunduğu meridyen derecelerine göre kullanacağı saat dilimini belirler.
180° meridyeni tarih değiştirme çizgisi kabul edilir; doğusu ile batısı arasında 24 saat fark vardır. Çizgi 180° meridyeninin tam üzerinden geçmez: bazı ada devletleri dikkate alındığı için zikzaklar yapar.
180° meridyeninin batısına gidildiğinde doğu yarım küreye geçildiğinden tarih 1 gün ileri; doğusuna gidildiğinde batı yarım küreye geçildiğinden tarih 1 gün geridir.
Rastgele iki merkez gelir; istenen merkezin yerel saatini hesapla.
Türkiye, 36°–42° Kuzey paralelleri ile 26°–45° Doğu meridyenleri arasında yer alır. Enlem sonuçları iklimi ve sıcaklığı, boylam sonuçları saati belirler.
Güneyden kuzeye gidildikçe:
Türkiye’de dört mevsimin belirgin yaşanması, ılıman iklimlerin görülmesi, batı rüzgârları ve cephe yağışlarının etkili olması, enlem olarak orta kuşakta bulunmasıyla ilgilidir.
Koordinat sistemi telefonundaki her konum bildiriminin arkasında çalışıyor.
Arkadaşına konum attığında gönderdiğin şey iki sayıdır: enlem ve boylam. Yani mutlak konum. "Okulun arkasındaki fırının yanı" dersen o da göreceli konum.
Oynadığın oyunun etkinliği "20.00 UTC"de başlıyorsa, kendi saatini bulmak için yaptığın şey tam olarak saat dilimi hesabı. Türkiye 3. saat diliminde.
Yurt dışı yapımı bir dizinin "cuma çıkıyor" denip sende cumartesi sabahı yayınlanması, boylam farkının sonucu — doğuda saat ileridir.
Kars’ta iftarın İzmir’den yaklaşık bir saat önce olması: Türkiye’nin en doğusu ile en batısı arasında 76 dakika yerel saat farkı vardır.
Aynı gün Antalya 30 °C, Erzurum 18 °C ise sebebi hem enlem hem yükselti: güneyden kuzeye sıcaklık ortalaması azalır.
Yazın maç için "hava kararmadan" plan yaparken aslında enlemin sonucunu kullanıyorsun: kuzeye gidildikçe gurup süresi uzar.
Pasifik’i geçen uçuşlarda takvimin bir gün geri gitmesi hata değil: tarih değiştirme çizgisini geçtin.
Kargonun haritada ilerlemesi koordinat sisteminin ticaretteki kullanımı — konu özeti bunu "güvenlik, ticaret, belediye hizmetleri, sosyal medya" diye sayıyor.
"Aynı enlemdeki iki şehir" sorusunda cevap hep aynı yerden çıkar: ışın açıları, gece-gündüz süreleri, çizgisel hızları ve yer çekimleri aynıdır; saatleri ise farklıdır.
40 soruluk test · koordinat sistemi, enlem-boylam etkileri, yerel ve ulusal saat, Türkiye’nin konumu
Mutlak konum Ekvator ve Greenwich’e göre enlem-boylamla ifade edilir, değişmez. Göreceli konum çevreye göre tarif edilir ve zamanla değişebilir.
Paralel: 180 tane, doğu-batı, Ekvator en uzunu, kutuplara doğru kısalır, kesişmez, aralarında her yerde ~111 km. Meridyen: 360 tane, kuzey-güney, hepsi eşit uzunlukta, kutuplarda birleşir, aralarında yalnız Ekvator’da 111 km.
Ekvator’dan kutuplara: ışın açısı azalır, gölge uzar, sıcaklık ve tuzluluk azalır, yer çekimi artar, çizgisel hız azalır, gurup-tan uzar, gece-gündüz farkı artar. Özel enlemler: 0°, 23° 27′, 66° 33′, 90°. Alçak / orta / yüksek enlem ayrımı bu değerlere göredir.
Meridyen farkı bulunur (aynı yarım kürede çıkarma, farklıda toplama), 4 ile çarpılır, dakika saate çevrilir. Doğudaki yerin saati hesaplanıyorsa fark eklenir, batıdakininki hesaplanıyorsa çıkarılır. Aynı meridyendeki her yerde yerel saat aynıdır.
Dünya 15° aralıklarla 24 saat dilimine ayrılır. Türkiye 2. ve 3. saat diliminde topraklara sahiptir; 45° Doğu meridyeninin yerel saatini ulusal saat olarak kullanır. 180° meridyeni tarih değiştirme çizgisidir, zikzaklıdır; batısına geçince tarih 1 gün ileri, doğusuna geçince 1 gün geridir.
36°–42° K, 26°–45° D. Boylamdan: 76 dakika fark, 2. ve 3. saat dilimi. Enlemden: 666 km mesafe, ışınlar dik düşmez, orta kuşakta olduğu için dört mevsim belirgin. Göreceli konumdan: üç kıtanın kesişimi, yarımada, boğazlar, transit yollar, deprem riski, iklim ve ürün çeşitliliği.