Bir Dönüş
Bir Dolanma
23° 27′ Eğik
Gece-gündüz ayrı bir hareketin, mevsimler ayrı bir hareketin sonucudur. Dünya kendi ekseni etrafında 24 saatte döner, Güneş çevresindeki dolanmayı 365 gün 6 saatte tamamlar. Aradaki 23° 27′ lik eğiklik olmasaydı mevsim diye bir şey olmazdı.
Dünya’nın Ekvator’dan şişkin, kutuplardan basık olan kendine has şekline geoit denir. Sonuçlar ikiye ayrılır: küresel olmasının sonuçları ve geoit olmasının sonuçları. Bu ayrım sınavda sık sorulur.
Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe Güneş ışınlarının düşme açısı daralır. Buna bağlı olarak:
Bunlar Dünya’nın tam küre olmamasından, yani Ekvator’dan şişkin kutuplardan basık olmasından kaynaklanır — yalnızca üç madde:
Soruda yer çekimi, yarıçap veya Ekvator uzunluğu geçiyorsa cevap geoit şeklidir. Işın açısı, gölge, sıcaklık, aydınlanma çemberi geçiyorsa küresellikten kaynaklanır.
Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerek yaptığı harekettir ve batıdan doğuya doğru döner. Bir tam dönüşünü 24 saatte tamamlar, bu süreye bir gün denir.
Hareketin yönüne bağlı olarak sürekli rüzgârlar kuzey yarım kürede hareket yönünün sağına, güney yarım kürede ise soluna sapar.
Bir tam dönüş 24 saat sürer. Buna bağlı olarak:
Çizgisel hız: Dünya üzerindeki bir noktanın Güneş’in karşısından geçme hızıdır. En fazla Ekvator üzerindedir (1.670 km/h), kutuplara gidildikçe azalır.
Açısal hız: Dünya’nın 24 saatte yaptığı 360 derecelik dönüş açısıdır. Her enlemde aynıdır.
Çizgisel hız Ekvator’dan kutuplara gidildikçe azaldığı için kutuplara doğru gurup (gün batımı) ve tan (gün doğumu) süresi uzar.
Dünya’nın Güneş çevresinde dolanarak yaptığı harekettir. Bir tam dolanmayı 365 gün 6 saatte tamamlar; bu süreye bir yıl denir. İzlediği yola yörünge, meydana getirdiği düzleme yörünge düzlemi (ekliptik düzlem) denir. Bu yörünge elips şeklindedir.
Ekvator ile ekliptik (yörünge düzlemi) arasında 23° 27′ lik açı vardır. Bu açı dönencelerin ve kutup dairelerinin sınırını belirler.
Dünya’nın yörüngede hareket ederken Güneş’e yaklaşıp uzaklaşması, sıcaklığın mevsimlik değişiminde belirleyici değildir. Mevsimleri yaratan şey eksen eğikliğidir. (Nitekim Dünya Güneş’e en yakın olduğu 3 Ocak’ta kuzey yarım kürede kış yaşanır.)
Dünya’nın şekli, yıllık hareketi ve eksen eğikliğine bağlı olarak Güneş ışınlarının yere düşme açısı yıl boyunca değişir. Buna göre belirlenen iklim kuşaklarına matematik iklim kuşakları denir. Güneş ışınları yıl içinde Ekvator’a 2 kez, dönencelere 1 kez, Ekvator ile dönenceler arasındaki noktalara 2 kez dik açıyla düşer.
Yengeç ve Oğlak dönenceleri arasında kalan bölge.
Dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan bölge.
Kutup daireleri ile kutup noktaları arasında kalan, ışınların en dar açılarla düştüğü bölge.
Kaydırağı çevir: dik ışının hangi enleme geldiğini, aydınlanma çemberinin nereden teğet geçtiğini ve iki yarım kürede ne yaşandığını aynı anda gör.
| Özellik | 21 Haziran | 21 Aralık | 21 Mart / 23 Eylül |
|---|---|---|---|
| Işınlar dik gelir | Yengeç Dönencesi | Oğlak Dönencesi | Ekvator |
| KYK’de mevsim başlangıcı | Yaz | Kış | İlkbahar / Sonbahar |
| KYK’de gündüz | En uzun | En kısa | Geceye eşit |
| Aydınlanma çemberi | Kutup dairelerinden teğet | Kutup dairelerinden teğet | Kutup noktalarından teğet |
| Gölgesiz öğle | Yengeç Dönencesi’nde | Oğlak Dönencesi’nde | Ekvator’da |
Rastgele bir sonuç gelir; hangi sebepten kaynaklandığını seç.
Gece-gündüz, mevsim, saat farkı… Hepsi bu ünitenin konusu ve hepsi bugün başına geldi.
Kasımda saat 17.00’de hava kararırken haziranda 20.30’da aydınlık olması eksen eğikliğinin sonucu: gece-gündüz uzunluğu yıl boyunca değişir.
Avrupa’daki maçın "22.00’de" başlaması ama sende 00.00 olması günlük hareketin sonucu: yerel saat farkları oluşur ve doğuda saat ileridir.
Arjantin’deki takımın temmuzda kış hazırlığı yapması garip değil: aynı tarihlerde iki yarım kürede farklı mevsimler yaşanır.
Bahçede gölgenin sabah uzun, öğlen kısa olması günlük hareketin; aynı saatte kışın yazdan uzun olması yıllık hareket + eksen eğikliğinin sonucu.
Yazın sahilde gündüz denizden karaya esen serin rüzgâr, günlük hareketin sonucu olan meltem rüzgârıdır: gün içinde kara ile deniz arasında basınç farkı oluşur.
Kuzeye gittikçe gün batımının uzaması hoşuna gidiyorsa sebebi belli: çizgisel hız kutuplara doğru azaldığı için gurup ve tan süresi uzar.
Çölde gece-gündüz sıcaklık farkının kayaları çatlatması, günlük hareketin sonucu olan fiziksel ayrışmadır.
Telefondaki dünya haritasında Grönland’ın Afrika kadar büyük görünmesi, küresel şeklin sonucu: haritalarda bozulmalar meydana gelir.
Kutupta "güneş batmıyor" sahnesi abartı değil: eksen eğikliği nedeniyle kutuplarda 6 ay gündüz, 6 ay gece yaşanır.
40 soruluk test · Dünya’nın şekli, günlük ve yıllık hareket, eksen eğikliği ve özel tarihler
Dünya’nın Ekvator’dan şişkin, kutuplardan basık şekli. Geoit olmasının üç sonucu: kutuplara gidildikçe yer çekimi artar, Ekvator yarıçapı daha büyüktür, Ekvator uzunluğu tam dairelik bir meridyenden fazladır.
Ekvator’dan kutuplara ışın açısı daralır: gölge boyu uzar, atmosferde alınan yol uzar, tuzluluk azalır, sıcaklık azalır, kalıcı kar/orman/tarım/yerleşme üst sınırı alçalır. Ayrıca aydınlanma çemberi, termik basınç alanları ve harita bozulmaları da bu başlıktadır.
Kendi ekseni etrafında batıdan doğuya, 24 saatte. Sonuçları: gece-gündüz ardalanması, gün içi sıcaklık ve gölge değişimi, meltem rüzgârları, fiziksel ayrışma, yerel saat farkları, merkezkaç kuvveti, 30° ve 60°’de dinamik basınç, ana yönler. 360° → 24 saat, 15° → 1 saat, 1° → 4 dakika.
Çizgisel hız Ekvator’da en fazladır (1.670 km/h), kutuplara azalır. Açısal hız her enlemde aynıdır. Çizgisel hız azaldığı için kutuplara doğru gurup ve tan süresi uzar.
Güneş çevresinde 365 gün 6 saatte, elips yörüngede. Eksen eğikliği 23° 27′; dönenceler 23° 27′, kutup daireleri 66° 33′, kutup noktaları 90° enlemleridir. Elipsliğin sonucu: 3 Ocak günberi, 4 Temmuz günöte; KYK’de yaz 2 gün uzun; kutuplarda 186 ve 179 gün gündüz.
Güneş’e yaklaşıp uzaklaşmak mevsimlerin sebebi değildir; mevsimleri eksen eğikliği yaratır. Dört mevsim yalnızca ılıman kuşakta belirgin yaşanır. Güneş ışınları Ekvator’a yılda 2, dönencelere 1 kez dik düşer; dönencelerle kutup noktaları arasına hiçbir zaman dik düşmez.