Eşitlik,
Bağdat
ve Bilim
Emevi yönetiminden rahatsız olan Abbasi ailesinin, Horasan'da eşitlik ve adalet düşüncesiyle başlattığı isyan başarılı olmuş, Emeviler yıkılmış, Abbasi Devleti kurulmuştur. Mevali ayrımının kaldırılması Türklerin devlet içinde yükselmesinin de kapısını açtı.
Abbasilerin kurucusu Ebü'l-Abbas, Kûfe'de halife ilan edilmiştir. İkinci halife Ebu Ca'fer el-Mansur zamanında Bağdat şehri kurularak başkent yapılmıştır. Aşağıdaki gezginde iki büyük dönemi ve devletin sonunu incele.
• Arap ve mevali arasındaki fark ortadan kaldırılmıştır.
• İranlılar, devlet içinde etkin hâle gelmiştir.
• Türk ordularının esasını süvariler oluşturmuştur.
• Abbasi halifeleri, Sasanilerin yönetim yapısını örnek alarak vezirlik kurumunu
oluşturmuştur.
• Bu dönemde ziraat ve ticaret gelişmiş, bilim ve eğitim düzeyi artmıştır.
• Bağdat, Doğu'nun en büyük ve en önemli ekonomi merkezi hâline gelmiştir.
• Abbasi Devleti, Halife Harun Reşid zamanında en parlak devrini yaşamıştır.
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| — | Endülüs Emevîlerinin bağımsızlığını kazanmasından sonra Fas'ta İdrisiler, Tunus'ta Ağlebiler gibi bağımsız ve yarı bağımsız devletler ortaya çıkmaya başlamıştır. |
| 868-905 · 935-969 | Tolunoğulları ve İhşîdler gibi Türk devletleri, Mısır ve Suriye'ye hâkim olarak batıdaki Abbasi sınırını daraltmıştır. |
| 1055 | Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey, Bağdat'ı kurtararak halifeye dinî itibarını iade etti. Büyük Selçuklular XI. yüzyılda İran'da yeni bir güç olarak ortaya çıkmıştı. |
| 1258 | Cengiz Han'ın torunu Hülagü, Bağdat'ı işgal ederek Abbasi Devleti'ne son vermiştir. |
| Sonrası | Abbasi ailesinden el-Müstansır, Memlûk Sultanı Baybars tarafından Kahire'de halife ilan edilmiştir. |
| 1517 | Halifelik makamı, Yavuz Sultan Selim'in Memlûkluları ortadan kaldırmasına kadar Abbasi ailesinde kalmıştır. |
Emevilerde uzaklaşma, Abbasilerde yakınlaşma. Sınavda "Türklerin Müslümanlara yakınlaşmasını sağlayan gelişme hangisidir?" diye sorulur. Altı maddeyi tek tek incele.
Türkler, sadece orduda değil siyasi ve idari sahada da güç kazandı. İran'a karşı denge unsuru olarak görülmeleri ve Memun ile Mutasım'ın Türklerin devlet içindeki etkilerini artırması bu yükselişin sebeplerindendir.
Bağdat başta olmak üzere büyük şehirlerde medreseler kuran Selçuklular, fikrî bakımdan da Şiilerle mücadele etti. Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey, 1055 yılında Bağdat'ı kurtararak halifeye dinî itibarını iade etti.
Tolunoğulları, İhşîdîler, Eyyubiler ve Memlûklular. Tarihleri, kurucuları ve "ilk"leri karışıyor; zaman şeridinde tek tek ayır.
| Devlet | Tarih | Kurucu / ilk hükümdar | Ayırt edici bilgi |
|---|---|---|---|
| Tolunoğulları | 868-905 | Ahmet bin Tolun | Mısır'da kurulan ilk Müslüman Türk devletidir. Suriye Seferi sonunda batıda Trablusgarp'tan doğuda Fırat Nehri'ne kadar hâkimiyet kurdu. Tulûniyye Camisi, Mısır'da Türk usulü yaptırılan ilk cami olup minare geleneğini burada başlatan mimari eserdir. |
| İhşîdîler | 935-969 | — | Mısır'da kurulup Suriye'de hâkimiyet kurmuş Müslüman Türk devleti. Tolunoğullarının yıkılışıyla yaklaşık otuz yıl süren karışıklıklardan sonra Mısır'a huzur ve istikrar getirdi; birçok hususta Tolunoğullarını örnek aldı. |
| Eyyubiler | 1174-1250 | Selahaddin Eyyubi | 3-4 Temmuz 1187 Hıttin Savaşı'nda Haçlıları büyük bir yenilgiye uğratarak Kudüs'ü fethetti; bu, III. Haçlı Seferi'nin düzenlenmesine neden oldu. Selahaddin Eyyubi "Hadimü'l-Haremeyn" unvanını kullanan ilk hükümdardır. |
| Memlûklular | 1250-1517 | Aybek | Mısır'da Eyyubi ordusundaki Türk asıllı azatlı emirler tarafından kuruldu (Kölemenler). Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi sonucunda 1517'de sona erdi. |
1517'de Yavuz Sultan Selim Memlûkluları ortadan kaldırdı. Aynı olayla halifelik makamı da Abbasi ailesinden çıktı — çünkü 1258'den sonra halifelik Kahire'de, Memlûk himayesinde sürüyordu. Yani 1517 hem bir devletin hem bir makamın el değiştirdiği tarihtir.
Eğitim kurumları, Türkler arasında bilimsel faaliyetler, Endülüs'ün altın çağı ve İslam sanatının dalları. Gezginde eğitim kurumlarını, ardından tabloda sanat dallarını incele.
• Türkler arasında fikrî ve ilmî faaliyetler gelişmiş; Balasagun ve Kaşgar gibi
şehirler birer ilim merkezi hâline gelmiştir.
• Cebirin kurucusu sayılan el-Hârizmî, İslam felsefesinin ilk temsilcisi
Kindî, astronomi âlimi Ferganî ve el-Belhî gibi önemli değerler
yetişmiştir.
• Tabip ve matematikçi el-Harrânî; tabip, kimyacı ve filozof er-Râzî
yetişen önemli isimlerdendir.
• Bettânî; matematik, astronomi, coğrafya ve jeoloji ile ilgilenen Bîrûnî gibi
âlimlerin yanında Câhız, İbn Kuteybe ve Müberred gibi edipler (yazarlar) de
yetişmiştir.
• İsfahan ve Bağdat'ta Melikşah'ın yaptırdığı rasathanelerde (gözlemevlerinde)
Ömer Hayyam ve İsfizârî gibi bilim insanları çalışmıştır. Ömer Hayyam'ın içinde
bulunduğu bir heyet Celâli takvimini hazırlamıştır.
• Başta Nişabur olmak üzere Merv, Herat, Belh, Semerkant gibi önemli şehirlerde
kurulan medreselerde büyük ilmî çalışmalar yapılmıştır.
• Endülüs, Müslümanlar idaresinde yüksek ve parlak bir medeniyetin doğuşuna
beşiklik etmiştir.
• Özellikle Sicilya ve İspanya, Arapça yazılmış ilmî ve felsefi eserlerin
Latinceye çevrilmesinde tercüme merkezleri hâline gelmiştir. Orta Çağ Avrupası bu
sayede eski Yunan felsefesini ve özellikle Aristo'yu tanıma imkânını bulmuştur.
• İspanya, Avrupalı öğrenciler için bir cazibe merkezi olmuştur.
• Endülüs Emevi Devleti'yle birlikte İslam mimarisi yeni bir boyut kazanmıştır.
Kurtuba Camisi, Endülüs Emevi Devleti'nden günümüze kalan önemli mimari
eserlerdendir.
• Avrupa'ya kâğıt üretimi için palamut ve hurma ağaçlarından katran elde
edilmesini öğretenler de Endülüslü Müslümanlar olmuştur.
• Suyun buharlaşarak azalmasını önlemek için yer altından kanallarla naklini
İspanya'da ilk defa Müslümanlar uygulamıştır.
• Pirinç, şeker kamışı ve pamuğu İspanya'ya ve dolayısıyla diğer Avrupa ülkelerine
ilk tanıtanlar Endülüs Müslümanlarıdır.
İslâm sanatının başlangıçtan beri değişmeyen temel niteliği özgün üslubu, motif zenginliği ve kendine has mimari sistemidir.
| Sanat dalı | Nedir |
|---|---|
| Tezhip | Yazma kitap, levha ve murakkaların bezenmesinde ezilmiş altın varak ve çeşitli renklerin kullanılmasıyla uygulanan süsleme sanatı. |
| Hüsnühat | Güzel yazı yazma sanatı. |
| Minyatür | Genellikle el yazması kitaplarda yer alan küçük boyutlu, renkli resim yapma sanatı. |
| Hakkaklık | Taş, maden, ahşap gibi maddeler üzerine yazı ve şekil kazıma sanatı. |
| Çini | İç ve dış mimaride kullanılan, özellikle seramik üzerine sırlama işlemiyle yapılan süsleme sanatı. |
| Ciltçilik | Kitabın yapraklarını dağılmadan ve sırası bozulmadan bir arada tutabilmek için yapılan koruyucu kapağın yapılma ve bezeme sanatı. |
| Ebru | Kitreli su üzerine serpilen boyalarla yapılan bezeme sanatı. |
Farabi, İbn Sina, İmam Gazali ve İbn Rüşd. Sınavda lakap ve eser eşleştirmesi sorulur; gezginde ikisini birlikte gör.
İslam dünyasında siyaset felsefesinden bahseden ilk filozof Farabi'dir.
Yaptığı gözlemlerle güneş lekelerini gözlemleyen ilk bilgin İbn Rüşd'dür.
Gerçek anlamıyla ilk kütüphane Emeviler Dönemi'nde kurulmuştur.
İlk medrese Nişabur'da kurulmuştur.
Karışık sırayla gelen bilgiyi oku, doğru kutuyu işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
44 sorudan oluşan bu test ile "Abbasi Devleti ve Türkler - Bilim Medeniyeti" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Abbasi ailesi Horasan'da eşitlik ve adalet düşüncesiyle isyan başlattı; kurucu Ebü'l-Abbas Kûfe'de halife ilan edildi, Mansur zamanında Bağdat kurulup başkent yapıldı.
Arap ve mevali arasındaki fark kaldırıldı, İranlılar etkin hâle geldi; Sasanilerin yönetim yapısı örnek alınarak vezirlik kurumu oluşturuldu.
Ziraat ve ticaret gelişti, bilim ve eğitim düzeyi arttı; Bağdat Doğu'nun en büyük ve en önemli ekonomi merkezi oldu.
Talas Savaşı, Emevilerin Türklere karşı tutumu, Avasım ve Samarra şehirlerinin kurulması, Memun zamanında Türklerin askerî birliklere alınması, İran'a karşı denge unsuru görülmeleri, Memun ve Mutasım'ın etkilerini artırması.
1055'te Tuğrul Bey Bağdat'ı kurtarıp halifeye dinî itibarını iade etti. 1258'de Hülagü Bağdat'ı işgal ederek devlete son verdi. Halifelik Kahire'de Baybars'ın el-Müstansır'ı halife ilan etmesiyle sürdü ve 1517'ye kadar Abbasi ailesinde kaldı.
Mısır'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti. Trablusgarp'tan Fırat'a kadar hâkim oldu. Tulûniyye Camisi, Mısır'da Türk usulü yaptırılan ilk cami ve minare geleneğinin başladığı eserdir.
Selahaddin Eyyubi 1187 Hıttin Savaşı'nda Haçlıları yenip Kudüs'ü fethetti; "Hadimü'l-Haremeyn" unvanını kullanan ilk hükümdardır. Memlûkluların ilk hükümdarı Aybek; devlet 1517'de Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi ile sona erdi.
Mescit ve camiler ilk eğitim kurumlarıydı; suffe Mescid-i Nebevi'de Hz. Peygamber'in gündelik hayatını sürdürdüğü bölümdür. Gerçek anlamıyla ilk kütüphane Emeviler Dönemi'nde, ilk medrese Nişabur'da kuruldu. Beytü'l-hikme ile başlayan ilim hareketi medrese, şifahane ve gözlemevlerinin kurulmasını sağladı.
Farabi: "İkinci Öğretmen", varlık-mahiyet ayrımını yapan ilk filozof. İbn Sina: Avicenna / Eş-şeyhü'rreîs, "el-Kanûn fî't-Tıbb". Gazali: şüphe gerçeğe ulaşmanın tek yolu, "İhyâü Ulûmi'd-Din". İbn Rüşd: Averroes, Aristo'nun en büyük yorumcusu, güneş lekelerini gözlemleyen ilk bilgin.