Beş Beylik
Bir Devlet
Bir Yurt
1071 Malazgirt Meydan Savaşı'ndan sonra Selçuklu komutanlarının ve beylerinin yönetimine fethettikleri yerlerin bırakılması, Anadolu'da ilk Türk beyliklerinin kurulmasını sağlamıştı. Bu beylikler Anadolu Türk siyasi birliğinin sağlanmasında kalıcı ve birleştirici rol üstlenmiştir.
Her beyliğin kurucusu, merkezi ve bıraktığı eserler ayrı ayrı sorulur. Gezginde beylikleri tek tek incele; hangisinin "ilk" olduğuna dikkat et.
| Beylik | Kurucu | Merkez / Bölge | Öne çıkan |
|---|---|---|---|
| Saltuklular (1072-1202) | Ebul Kasım Saltuk | Erzurum | Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği |
| Mengücekliler (1080-1228) | Mengücek Gazi | Erzincan, Divriği, Kemah | Divriği Ulu Cami UNESCO listesinde |
| Danişmentliler (1080-1178) | Danişment Gazi | Sivas | Yağıbasan Medresesi Anadolu'daki ilk medrese |
| Çaka Beyliği (1081-1093) | Çaka Bey | İzmir | Bilinen ilk Türk denizcisi, ilk tersane ve donanma |
| Artuklular (1102-1231) | Artuk Bey (Oğuzların Döğer boyu) | Hasankeyf, Mardin, Harput | El-Cezerî: ilk robotun mucidi sayılır |
İlk Türk beyliği: Saltuklular.
İlk Türk denizcisi: Çaka Bey.
Anadolu'daki ilk medrese: Yağıbasan Medresesi (Danişmentliler).
Peçenekler ve Türkiye Selçukluları ile ittifak kurarak İstanbul'u kuşatmak istedi. Ancak Bizans'ın siyasi manevraları sonucu Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan, Çaka Bey'i öldürtmüştür.
Danişmentnâme, destansı başarıları anlatan ve Türk edebiyatının önemli bir eseri olarak beyliğin adını ön plana çıkarmıştır. Bu eser Danişmentlilere aittir, Saltuklulara değil.
Melikşah tarafından Anadolu'nun fethi için görevlendirilen Kutalmışoğlu Süleyman Şah, İznik'e kadar bütün Anadolu'yu ele geçirerek 1077'de devleti kurdu ve İznik'i merkez yaptı. Şeritte sultanları sırayla gez.
• Gıyaseddin Keyhüsrev, 1207 yılında Antalya'yı aldı.
• I. İzzettin Keykâvus, 1214 tarihinde Sinop'u aldı.
• I. Alaaddin Keykubad, Sinop'taki tersanelerde yaptırdığı donanmayla Kırım'ın önemli
ticaret şehri Suğdak'ı topraklarına kattı.
• II. Gıyaseddin Dönemi'nde çıkan Baba İshak İsyanı devleti zor durumda bıraktı.
Bu isyanın güçlükle bastırılması Moğolları Anadolu'yu istila etmeye yönlendirdi.
• Baycu Noyan komutasındaki Moğollar, Selçuklu ordusunu 1243 Kösedağ Savaşı'nda
yenilgiye uğratarak devletin yıkılmasına sebep oldu.
• XIII. yüzyılın sonlarına doğru Anadolu'da Türkmen Beylikleri birer birer
bağımsızlıklarını ilan etmeye başladı.
Devletin ilk merkezi İznik'tir. I. Kılıç Arslan, Dorylaion (Dorileon) Savaşı'nda Haçlılara yenildikten sonra merkezi Konya'ya taşıyarak Anadolu'da Selçuklu hâkimiyetini yeniden kurmuştur.
1071 Malazgirt Savaşı'yla Anadolu'ya yerleşmeye başlayan Türkler, 1176 Miryokefalon Zaferi'nden sonra Anadolu'nun kesin olarak bir Türk yurdu olmasını sağlamışlardır. Aşağıdaki gösterimde savaşın nedenlerini ve sonuçlarını yan yana incele.
| Ölçüt | Malazgirt (1071) | Miryokefalon (1176) |
|---|---|---|
| Kazanan taraf | Büyük Selçuklu · Alp Arslan | Türkiye Selçuklu · II. Kılıç Arslan |
| Sonuç | Anadolu'nun kapısı açıldı | Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu |
| Bizans üzerindeki etkisi | Bizans'ın Anadolu'daki gücü sarsıldı | Bizans'ın askerî gücü kırıldı, Anadolu'yu geri alma ümitleri sona erdi |
| Türklerin yönü | Anadolu'ya yerleşme başladı | Türkler Batı Anadolu'ya yerleşip faaliyetlerini İstanbul'a doğru yoğunlaştırdı |
Nureddin Mahmud Zengi'nin ölümü üzerine Batı Anadolu ve Marmara dışında bütün Anadolu'ya sahip oldu; ardından Bizans ordusunu 1176 Miryokefalon Savaşı'nda yenilgiye uğrattı. Bu zafer ile Bizans'ın askerî gücü kırılmış ve Anadolu'nun Türkleşmesi sağlanmıştır.
İkta sistemi, devletin mülkü olan topraklara ait gelirlerin, yaptıkları hizmet karşılığında asker ve sivil yöneticilere verilmesidir. Aşağıdaki döngüde ikta sahibinin dört ayrı görevini gör.
• Devlet işleri, farklı yetkilere sahip divanlarda görüşülüp karara bağlanıyordu.
• Vilayetlerde şeri ve hukuki işlere bakmak üzere kadılar bulunuyordu.
• Devlet, Anadolu'ya gelen Türkmenleri kendi hayat tarzlarına uygun yerlere yerleştirerek
sosyal bütünlüğü sağlamayı ve ekonomik verimliliği artırmayı amaçladı.
• Sultanlar başkent Konya'nın yanı sıra Aksaray, Niğde, Kırşehir, Malatya, Eskişehir,
Samsun ve Denizli gibi şehirlerde imar, sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetlerde bulundu.
• Dinî, ilmî ve sosyal hizmet veren mimari eserler genellikle Orta Anadolu'nun büyük
şehirlerinde ve ticaret yolları üzerinde inşa edildi.
• Türkler ele geçirdikleri her şehirde cami, mescit, medrese ve zaviyelerin çevresinde
Türk mahalleleri kurdu.
• Anadolu'nun etnik yapısı, Türkiye Selçuklu ve Anadolu Türk Beylikleri Dönemi'nde
tamamen Türklerin lehine değişti.
İkta sahibi hem maaşını alır, hem atlı asker yetiştirir, hem tarımsal üretimin devamlılığını hem de bölgenin güvenliğini sağlar. Yani devlet, hazineden para çıkarmadan ordu kurar ve toprağı üretimde tutar.
Karışık sırayla gelen ifadeyi oku, ait olduğu beyliği ya da devleti işaretle.
32 sorudan oluşan bu test ile "Anadolu'nun İlk Siyasi Teşekkülleri" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
1071 Malazgirt Meydan Savaşı'ndan sonra Selçuklu komutanlarının ve beylerinin yönetimine fethettikleri yerlerin bırakılması, Anadolu'da ilk Türk beyliklerinin kurulmasını sağladı. Bu beylikler Anadolu Türk siyasi birliğinin sağlanmasında kalıcı ve birleştirici rol üstlenmiştir.
Ebul Kasım Saltuk tarafından Erzurum'da kuruldu; Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliğidir. Bayburt, Tercan, Malazgirt ve Artvin civarını fethettiler, Haçlılara karşı Türkiye Selçuklularının yanında yer aldılar. 1202'de Rükneddin Süleyman Şah beyliğe son verdi. Eserleri: Erzurum Kale Camisi, Erzurum Ulu Cami, Tepsi Minare, Üç Kümbetler, Mama Hatun Türbesi.
Mengücek Gazi tarafından Erzincan, Divriği ve Kemah'ı içine alan bölgede kuruldu. Bizans ve Gürcülerle savaşarak Doğu Anadolu'daki topraklarını genişlettiler. Divriği Kale Camisi ve Divriği Külliyesi eserlerindendir; Divriği Ulu Cami UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi'ndedir.
Çaka Bey İzmir'i fethederek 1081'de beyliğini kurdu; 40 parçalık donanmayla bazı Ege adalarında ve kıyı şehirlerinde hâkimiyet sağladı. Bilinen ilk Türk denizcisidir, Türk tarihinde ilk tersane ve donanmayı kurmuştur. Peçenekler ve Türkiye Selçukluları ile ittifak kurup İstanbul'u kuşatmak istedi; Bizans'ın manevraları sonucu I. Kılıç Arslan tarafından öldürtüldü.
Melikşah'ın emîrlerinden Danişment Gazi tarafından 1080'de Sivas'ta kuruldu. Malatya, Kayseri, Tokat, Niksar ve Amasya civarını aldılar; I. Haçlı Seferi sırasında I. Kılıç Arslan'la birlikte hareket ettiler. Danişmentnâme beyliğin adını ön plana çıkardı. Tokat Yağıbasan Medresesi Türklerin Anadolu'da yaptıkları ilk medresedir.
Oğuzların Döğer boyundan Artuk Bey tarafından kuruldu; Hasankeyf, Mardin ve Harput kolu olmak üzere üç kol hâlinde devam etti. İlme değer verdiler; El-Cezerî bilim, teknik ve mekanik alanda buluşlara öncülük etti ve sibernetik çalışmalarıyla ilk robotun mucidi sayılır. Eserleri: Diyarbakır, Mardin ve Harput Ulu Camileri, Malabadi Köprüsü, Artuklu Sarayı, Mardin Zinciriye Medresesi.
Melikşah tarafından görevlendirilen Kutalmışoğlu Süleyman Şah, İznik'e kadar bütün Anadolu'yu ele geçirerek 1077'de devleti kurdu ve İznik'i merkez yaptı. I. Kılıç Arslan Dorylaion Savaşı'nda Haçlılara yenilip merkezi Konya'ya taşıdı. I. Mesut, III. Konrad'ı Ceyhan önünde (1147), VII. Lui'yi Yalvaç'ta yendi; Manuel Komnenos'u durdurdu.
Nedenleri: Türkmen akınlarını engellemek, II. Kılıç Arslan'ın gücünü kırmak, Konya'yı ele geçirmek, Anadolu'daki Türk varlığına son vermek. Sonuçları: Anadolu Türk ve Bizans tarihinde dönüm noktası oldu; Bizans'ın askerî gücü kırıldığından Anadolu'yu geri alma ümitleri sona erdi; Türkler Batı Anadolu'ya yerleşerek faaliyetlerini İstanbul'a doğru yoğunlaştırdı.
İkta: devletin mülkü olan toprak gelirlerinin hizmet karşılığı asker ve sivil yöneticilere verilmesi. İkta sahibi vergi toplar, maaşını alır, atlı asker yetiştirip savaşa katılır, tarımsal üretimin devamlılığını ve bölge güvenliğini sağlar. I. Alaaddin Keykubad Alanya'yı fethetti, Suğdak'ı aldı, Celalettin Harzemşah'ı 1230 Yassıçemen'de yendi. II. Gıyaseddin Dönemi'nde Baba İshak İsyanı çıktı; Baycu Noyan komutasındaki Moğollar 1243 Kösedağ Savaşı'nda Selçuklu ordusunu yendi.