Dört Devlet,
Bir Zincir
Orta Asya bozkırlarının elverişli alanlarında hayvancılıkla uğraşan Türk boyları, kendi aralarında güçlü siyasi birlikler oluşturarak Asya Hun, Kök Türk ve Uygur gibi birçok Türk devleti kurmuşlardır. İlk Türk devletleri, boylar arasında birlikteliği sağladıkları dönemlerde güçlerinin zirvesine ulaşmıştır.
Bu ünitede karışan şey tarihler ve hükümdar adları. Aşağıdaki şeritte bir devlete tıkla: kuruluş-yıkılış tarihi, kurucusu, en parlak dönemi ve sonu tek ekranda görünsün.
| Devlet | Tarih | Kurucu / ilk hükümdar | Sonu |
|---|---|---|---|
| Asya Hun Devleti | MÖ 220 - MS 216 | Bilinen ilk hükümdarı Tuman | MÖ 54'te Doğu-Batı olarak bölündü; Güney Hunları MS 155'te Çin hâkimiyetine girdi |
| I. Kök Türk Devleti | 552 - 630 | Bumin Kağan (Avar Devleti'ni yıkarak kurdu) | 630'da Doğu Kök Türk Çinliler tarafından ortadan kaldırıldı, Batı Kök Türk Çin'e bağlandı |
| II. Kök Türk (Kutluk) Devleti | 682 - 742 | Kutluk (İlteriş Kağan) | 742'de Basmil, Karluk ve Uygurlar birleşerek devlete son verdi |
| Uygur Devleti | 744 - 840 | Kutluk Bilge Kül Kağan | 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı |
KRİTİK BİLGİ: Asya Hun Devleti tarihte bilinen ilk Türk devletidir. Tarihte Türk adını ilk defa resmî devlet ismi olarak kullananlar ise Kök Türklerdir.
Her devletin bir yükseliş, bir de çözülme sebebi var. Çözülme sebebi çoğu zaman aynı: taht kavgası.
• Tarihte bilinen ilk Türk devletidir.
• Başkenti Ötüken'dir. Bilinen ilk hükümdarı Tuman'dır.
• Hun hükümdarları "büyüklük ve genişlik" anlamına gelen Şan-yü (Tan-hu) unvanını
kullanmışlardır.
• Mete Han, Türkçe konuşan ve Türk soyundan olan tüm toplulukları ilk kez Hun
hâkimiyeti altında toplamıştır.
• Ho-han-yeh ile Çi-çi arasındaki taht kavgası sonucunda Hunlar MÖ 54'te
Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrıldı.
• Doğu Hunları, Kuzey ve Güney olmak üzere ikiye ayrıldı. Güney Hunları MS 155'te Çin
hâkimiyetine girdi; Kuzey Hunları 155'ten sonra Moğolistan'ı boşaltmak zorunda kaldı.
• Tarihte Türk adını ilk defa resmî devlet ismi olarak kullananlar Kök Türklerdir.
• Bumin Kağan, Avar Devleti'ni yıkarak 552 yılında devleti kurdu.
• Mukan Kağan zamanında devlet en parlak dönemini yaşadı.
• Bumin, ülkenin batı kısmının idaresini kardeşi İstemi Yabgu'ya verdi.
• Tardu, 582 yılında Batı Kök Türk Devleti'nin bağımsızlığını ilan etti.
• Mukan Kağan'dan sonra başa geçen Taspar Kağan'ın ölümünden sonra yaşanan
taht kavgaları sırasında devlet sarsıldı.
• 630'da Doğu Kök Türk Devleti Çinliler tarafından ortadan kaldırıldı; Batı Kök Türk
Devleti aynı yıl Çin'e bağlandı.
• Çin esaretine son vermek için ilk bağımsızlık isyanı 639'da Kürşat tarafından
yapıldıysa da başarılı olmadı.
• Çin'e karşı Kök Türk prensi Kutluk'un çıkardığı isyan başarılı oldu ve II. Kök Türk
(Kutluk) Devleti resmen kuruldu.
• Kutluk Kağan, "devleti derleyip toplayan" anlamına gelen "İlteriş" unvanını aldı.
Tonyukuk ise "Apa Tarkan" unvanını alarak bütün askerî ve idari işlerin
planlanmasında İlteriş Kağan'ın en büyük yardımcısı oldu.
• Türk tarihinin en büyük fatihlerinden biri olan Kapgan Kağan, Türk boylarını yeniden
Kök Türk çatısı altında topladı.
• Kapgan Kağan'dan sonra başa geçen oğlu İnel yetersiz bulunarak tahta Kutluk Kağan'ın
oğlu Bilge Kağan çıkarıldı; kardeşi Kül Tigin komutanlığa getirildi.
• Bilge Kağan devletin birliğini yeniden sağladı; ölümünden sonraki hükümdarlar birliği
sağlamakta zorlandı. 742'de Basmil, Karluk ve Uygurlar birleşerek devlete son
verdi.
• Orhun ve Selenga bölgesinde yaşayan Uygurlar, Karluk ve Basmil boyları ile birlikte
II. Kök Türk Devleti'ne son vermiştir.
• 744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan kurmuştur. Devletin merkezi
Ötüken'den Karabalgasun'a taşınmıştır.
• Oğlu Moyen Çor Kağan, sınırları batıda Siri Derya (Seyhun) Nehri boylarına
kadar genişletmiştir.
• Bögü Kağan, Maniheizm dinini kabul etmiştir. Bu durum Uygurları zayıflatan en
büyük etken olmuştur.
• Uygurlar 840'ta Kırgızlar tarafından yıkılmıştır.
• 840'taki Kırgız yenilgisinden sonra Uygurlar göç ederek sırasıyla Sarı (Kansu) Uygur
ve Doğu Türkistan (Turfan) Uygur Devletleri'ni kurmuşlardır.
Ötüken, pek çok Türk devletine başkentlik yapmış önemli bir şehirdir. Uygurlar merkezi Karabalgasun'a taşıdı; bu, yerleşik hayata geçişin de işaretidir.
Asya Hun Devleti: tarihte bilinen ilk Türk devleti.
Kök Türkler: Türk adını ilk defa resmî devlet ismi olarak kullanan devlet.
Soruda hangisinin istendiğine dikkat et.
Türk kültürü hakkında bilgiler Orhun Yazıtları, Yenisey ve diğer yazıtların okunmasıyla daha iyi anlaşılmıştır. Orhun Kitabeleri, Türklerin devlet ve yönetim anlayışı ile ilgili önemli bilgiler içermektedir. Yazıtlarda ilk Türk devletlerindeki egemenlik anlayışının ilahi kaynaklı olduğu görülmektedir.
• Türk devlet anlayışı
• Vatan millet sevgisi
• Devlet adamlarının halka karşı sorumlulukları
• Halkın devlete karşı görev ve sorumlulukları
Köktürk kitabeleri Orhun vadisinde bulunduğu için Orhun kitabeleri olarak da bilinir. II. Köktürk (Kutluk) Devleti zamanında dikilmiştir.
"Ey Türk budunu (milleti), devletini, töreni kim bozabilir."
Bu ifade devlet ile törenin eş değer tutulduğuna, devletin varlığını devam ettirmesinin töreye bağlılık ile ilişkilendirildiğine işaret eder.
Töre; eski Türklerde sosyal düzeni sağlayan örf, âdet, gelenek ve ahlaki değerlerden beslenerek ortaya çıkan sözlü hukuk kurallarıdır. En kritik nokta ise şu: kağanlar da dâhil olmak üzere herkes töreye uymak zorundadır.
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Nedir? | Eski Türklerde sosyal düzeni sağlayan örf, âdet, gelenek ve ahlaki değerlerden beslenerek ortaya çıkan sözlü hukuk kurallarıdır. |
| Kaynağı | Kut anlayışı ile kağanlar tarafından konulan kurallar · kurultaylarda alınan kararlar · kağanın iradesiyle toplum içinde yavaş yavaş oluşan gelenekler |
| Kapsamı | Töre sadece Orta Asya'da sınırlı kalmamış; çağlar boyu farklı bölgelerde kurulan (Selçuklu, Osmanlı vb.) Türk devletlerinde de etkili olmuştur. |
| Hukuk üstünlüğü | Kağanlar da dâhil olmak üzere herkes töreye uymak zorundadır. Bu durum kanun üstünlüğüne ve hükümdarın sınırsız yetkilere sahip olmadığına kanıt oluşturur. |
Töre yazılı değil sözlü hukuk kurallarıdır. Buna rağmen bağlayıcıdır: kağan bile üstünde değildir. "Yazılı olmadığı için önemsizdi" gibi bir çıkarım yanlıştır.
Töre, Türk devletlerinde hükümdarın yetkisini sınırlayan tek unsurdur. Kut anlayışı kağana yetki verir, töre o yetkinin sınırını çizer. İkisi birlikte okunmalıdır.
Karışık sırayla gelen bilgiyi oku, doğru devleti işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
28 sorudan oluşan bu test ile "Boylardan Devlete-II" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Tarihte bilinen ilk Türk devleti. Başkent Ötüken, bilinen ilk hükümdar Tuman, unvan Şan-yü (Tan-hu). MÖ 54'te Doğu-Batı olarak bölündü.
Türkçe konuşan ve Türk soyundan olan tüm toplulukları ilk kez Hun hâkimiyeti altında topladı.
Türk adını ilk defa resmî devlet ismi olarak kullanan devlet. Bumin Kağan Avar Devleti'ni yıkarak kurdu; en parlak dönem Mukan Kağan. Tardu 582'de batıyı bağımsız ilan etti.
Kürşat'ın 639'daki isyanı başarısız oldu; Kutluk'un isyanı başarılı olup devlet kuruldu. Tonyukuk "Apa Tarkan" unvanıyla en büyük yardımcı; Kapgan Kağan boyları yeniden topladı; Bilge Kağan birliği sağladı.
Kutluk Bilge Kül Kağan kurdu; merkez Ötüken'den Karabalgasun'a taşındı. Moyen Çor sınırları Siri Derya'ya kadar genişletti. Bögü Kağan Maniheizm'i kabul etti; bu, Uygurları zayıflatan en büyük etken oldu.
840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldılar; göç ederek sırasıyla Sarı (Kansu) Uygur ve Doğu Türkistan (Turfan) Uygur Devletleri'ni kurdular.
Orhun vadisinde bulundukları için bu adı alır. Konuları: Türk devlet anlayışı, vatan millet sevgisi, devlet adamlarının halka ve halkın devlete karşı sorumlulukları. Egemenlik anlayışı ilahi kaynaklıdır.
Örf, âdet, gelenek ve ahlaki değerlerden beslenen sözlü hukuk kuralları. Kaynağı: kağanın koyduğu kurallar, kurultay kararları ve toplum içinde oluşan gelenekler.
Kağanlar dâhil herkes töreye uymak zorundadır; bu, kanun üstünlüğüne ve hükümdarın sınırsız yetkilere sahip olmadığına kanıttır. Töre Selçuklu ve Osmanlı'da da etkili olmuştur.