Eski Gelenek
Yeni Din
Tek Medeniyet
İlk Türk İslam devletlerinin egemenlik anlayışında, İslamiyet öncesi Türk devletlerinin idare geleneği devam etmiştir. Kök Türkler ve Uygurlar zamanında büyük gelişme gösteren Türk kültür ve medeniyetinin, Karahanlılardan itibaren İslam kültür ve medeniyetiyle karşılaşıp kaynaşması, Türk İslam medeniyetinin temellerinin atılmasını sağlamıştır.
Karahanlı Devleti Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti, Gazneli Mahmut ise Türk İslam dünyasında "Sultan" unvanını kullanan ilk hükümdar. Şeritte iki devletin dönüm noktalarını gez.
| Ölçüt | Karahanlılar (840-1212) | Gazneliler (963-1187) |
|---|---|---|
| Kurucu | Bilge Kül Kadir Han | Alp Tigin (Samanilerin Türk komutanı) |
| Kuruluş yeri | Orta Asya | Afganistan'ın Gazne kenti |
| İslamiyet'e geçiş | Satuk Buğra Han döneminde | Kuruluşundan itibaren Müslüman |
| En parlak dönem | — | Gazneli Mahmut dönemi |
| Ordunun yapısı | Tamamı Türklerden oluşur | Yerel unsurlara da yer verir |
| Ayrılma / zayıflama | Yusuf Kadir Han'ın ölümünden sonra Doğu-Batı diye ikiye ayrıldı | 1040 Dandanakan Savaşı ile zayıfladı |
| Yıkılış | Doğu 1211 Karahitaylar, Batı 1212 Harzemşahlar | 1187 Gurlular |
Müslüman olduktan sonra Abdülkerim adını aldı. İslamiyet'i yaymak amacıyla fetihler yaptığı için "El mücahit" ve "El gazi" unvanlarını almıştır.
Hindistan üzerine 17 sefer yaparak İslamiyet'in bu coğrafyada yayılmasını sağlamıştır. Abbasi halifesi, Büveyhioğullarının baskısına karşı ondan yardım istemiş; karşılığında "Sultan" unvanını vermiştir.
Karahanlıları Karahitaylar ve Harzemşahlar, Gaznelileri Gurlular yıkmıştır. Şıklarda bu üç ad yer değiştirilerek sorulur.
İslamiyet'le birlikte hükümdarlık unvanlarında değişiklikler görüldü; ama egemenlik anlayışının kendisi İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğinden geldi. Aşağıdaki gösterimde eski unvanın karşısına yeni unvanı koy.
• Hükümdarlığın halife tarafından onaylanması (menşur (onay belgesi) alma)
• Halife adına hutbe okunması
• Basılan paraların üzerinde halifelerin isminin olması
• Tıraz: üzerinde hükümdarın ad ve lakaplarının yazılı olduğu giysi
• Tevki / tuğra: resmî belgelerde kullanılan özel mühür
• Nevbet: hükümdar savaşa giderken ya da törenlerde saray önünde çalınan müzik
• Çetr: hükümdar sefere giderken başına tutulan ipekten şemsiye
Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Sultan Mahmut'tur. Karahanlılarda ise "Hakan" yerine Arslan Han, "Yabgu" yerine Buğra Han, "Şad" yerine İlig Han kullanıldı — bunlar "Sultan" değildir.
Türk İslam devletlerinde devlet işlerinin daha rahat yürütülmesi için divanlar oluşturulmuştur. Aşağıdaki gezginde her divanın hangi devlette, hangi işe baktığını ve başındaki görevliyi gör.
Hukuk anlayışı şer'i (dine dayalı) ve örfi (geleneğe ve devlet kurallarına dayalı)
olmak üzere ikiye ayrılırdı.
• Şer'i davalara kadılar bakar, din ile ilgili tüm konularda yetkilidir.
• Karahanlılar ve Gaznelilerde devletin resmî kurumlarının çalışmalarını denetleyen
örfi mahkemelere hükümdar başkanlık yapardı.
İlk Türk devletlerindeki ordu-millet anlayışı Türk İslam devletlerinde de devam etti.
• Karahanlı ordusunun tamamı Türklerden oluşur: Türkmenler, Gulâmlar, Eyalet Ordusu.
• Gulam sisteminde esir edilen çocukların tamamı Türklerden oluşurdu; satın alınan ya da
esir edilen çocuklar gulâmhane denilen yerlerde yetiştirilir, devlet hizmetine ya da
sultanın özel askerî birliğine alınırdı.
• Gazne ordusu bulunduğu coğrafyadaki yerel unsurlara da yer verirdi: Eyalet Ordusu,
Gulamlar, Ücretli Askerler, Gönüllüler. Ayrıca sayıları binin üzerinde fil bulunurdu.
Divan-ı İstifa → mali işler (başkanı müstevfi) · Divan-ı İşraf → denetim (başkanı müşrif) · Divan-ı Arz → askerlik işleri (başkanı emir-i arz). Üçünün adı da benzer, işleri farklıdır.
Bu dört eser sınavda birbirinin yerine konularak sorulur. Gezginde her eserin yazarını, sunulduğu kişiyi ve niçin yazıldığını yan yana gör.
| Karakter | Neyi temsil eder |
|---|---|
| Kün Toğdı | Hükümdarı |
| Ay-toldı | Devletin yasama ve yürütme gücünü |
| Öğdilmiş | Akıl ve bilgeliği |
| Oğdurmış | Kanaati ve aydınlığı |
Eserde hükümdarın ve halkın karşılıklı görevleri anlatılır, ideal devletin nasıl olması gerektiği üzerinde durulur; bu bakımdan siyasetname (devlet yönetimi kitabı) kabul edilir.
Kutadgu Bilig: Türk İslam edebiyatının günümüze gelen ilk örneği.
Divân-ı Hikmet: Türk tasavvuf tarihinin ilk edebî eseri.
İkisi de "ilk"tir ama alanları farklıdır.
Karışık sırayla gelen ifadeyi oku, ait olduğu kutuyu işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
33 sorudan oluşan bu test ile "İslamiyet'in Türk Devlet ve Toplum Yapısına Etkisi" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Kurucusu Bilge Kül Kadir Han. Satuk Buğra Han zamanında İslamiyet kabul edildi; Müslüman olunca Abdülkerim adını alan Satuk Buğra Han "El mücahit" ve "El gazi" unvanlarını aldı. Yusuf Kadir Han'ın ölümünden sonra Doğu ve Batı diye ikiye ayrıldı.
Samanilerin Türk komutanı Alp Tigin tarafından Afganistan'ın Gazne kentinde kuruldu. En parlak dönem Gazneli Mahmut dönemidir; Hindistan üzerine 17 sefer yaparak İslamiyet'in yayılmasını sağladı.
Abbasi halifesi, Büveyhioğullarının baskısına karşı yardım isteği karşılığında Gazneli Mahmut'a "Sultan" unvanını verdi. Türk İslam dünyasında Sultan unvanını kullanan ilk hükümdar odur.
Sultan Mesut Dönemi'nde 1040 Dandanakan Savaşı ile zayıflayan Gazneliler 1187'de Gurlular tarafından yıkıldı. Doğu Karahanlı 1211'de Karahitaylar, Batı Karahanlı 1212'de Harzemşahlar tarafından yıkıldı.
Karahanlılarda "Hakan" yerine "Arslan Han", "Yabgu" yerine "Buğra Han", "Şad" yerine "İlig Han" unvanları kullanıldı. Egemenlik anlayışının kendisi ise İslamiyet öncesi Türk devlet geleneğinden devam etti.
Hükümdarlığın halife tarafından onaylanması (menşur alma), halife adına hutbe okunması, paralarda halifenin isminin bulunması. Semboller: tıraz (ad ve lakabın yazılı olduğu giysi), tevki/tuğra (mühür), nevbet (müzik), çetr (ipek şemsiye).
Divan-ı Âli (Karahanlı, vezir başkanlığında devlet meseleleri), Divan-ı Tuğra (Karahanlı, iç-dış yazışma, başkanı Tuğrai), Divan-ı Vezaret (Gazneli, vezir başkanlığında genel ve mali işler), Divan-ı Risalet (iç-dış yazışma), Divan-ı İstifa (mali, müstevfi), Divan-ı İşraf (denetim, müşrif), Divan-ı Arz (askerlik, emir-i arz).
Şer'i davalara kadılar bakar; örfi mahkemelere hükümdar başkanlık eder. Karahanlı ordusunun tamamı Türklerden oluşur (Türkmenler, Gulâmlar, Eyalet Ordusu). Gazne ordusunda yerel unsurlar, ücretli askerler, gönüllüler ve binin üzerinde fil vardır.
Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip, Tamgaç Buğra Han'a sunuldu, siyasetname), Divânü Lûgati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut, 1077, Halife Muktedir Billah'a sunuldu, Araplara Türk dilini öğretmek için, içinde Türk dünyası haritası var), Atabetü'l Hakayık (Edip Ahmet Yûkneki, XII. yy, manzum, nasihatname), Divân-ı Hikmet (Ahmed Yesevi, Türk tasavvuf tarihinin ilk edebî eseri).