Cend'den
Malazgirt'e
Bir Yurt
Devletin temeli Selçuk Bey tarafından Cend bölgesinde atıldı; 1040 Dandanakan Zaferi'nden sonra Tuğrul Bey'in liderliğinde resmen kuruldu. 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı ve Selçukluların Anadolu'yu yurt edinme süreci ile Türkiye Tarihi başladı.
Selçuklular Nesâ (1035), Serahs (1038) ve Dandanakan (1040) muharebelerinde Gaznelileri mağlup etmiştir. Şeritte kuruluştan yıkılışa kadar bütün dönüm noktalarını gez.
Tuğrul Bey, Şii Büveyhoğulları'nın tehdidi altında olan Abbasi halifesini kurtardı. Halife ona "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" unvanını verdi. Bu seferle İslam dünyasının siyasi liderliği Türklerin eline geçti.
Alp Arslan'ın 1072'de ölümünden sonra tahta geçen oğlu Melikşah, devlete en parlak zamanını yaşattı. 1092'de ölümüyle oğulları arasında taht mücadelesi başladı ve devlet fetret devri (hükümdarsız kargaşa dönemi) yaşadı.
Tuğrul Bey: Bağdat Seferi sonrası "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı".
Alp Arslan: Malazgirt sonrası "İslam Ülkelerinin Sultanı".
İkisini de veren Abbasi halifesidir; unvanlar şıklarda yer değiştirilir.
Anadolu'ya Selçuklu ilgisi bir günde başlamadı: keşif akınları → ilk savaş → kale fethi → Malazgirt. Aşağıdaki gösterimde dört aşamayı sırayla incele; her aşamanın rakibi ve sonucu farklıdır.
| Ölçüt | Bilgi |
|---|---|
| Sebep | Türklerin Anadolu'daki faaliyetlerinden rahatsız olan Bizans'ın harekete geçmesi |
| Bizans komutanı | İmparator Romanos Diogenes (Romen Diyojen) |
| Selçuklu sultanı | Alp Arslan |
| Sonuç | Savaşı Selçuklular kazandı; Anadolu'nun kapısı Türklere açıldı |
| Unvan | Abbasi halifesi Alp Arslan'a "İslam Ülkelerinin Sultanı" unvanını verdi |
| Avrupa'daki etkisi | Selçukluların zaferi, Avrupa'da Haçlı Seferleri için hazırlık yapılmasına neden oldu |
| Anadolu'daki etkisi | Zaferden sonra Selçuklu komutanları tarafından Anadolu'da ilk Türk devletleri kuruldu |
1040 Dandanakan: rakip Gaznelilerdir; sonucunda Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.
1048 Pasinler: rakip Bizans'tır; Selçuklu ile Bizans'ın ilk karşılaşmasıdır.
İki savaşın yılları da rakipleri de karıştırılır.
Büyük Selçuklu'da da İslamiyet öncesi Türk devlet anlayışı devam ettirilmiştir. Devlet teşkilatı saray, hükûmet, adliye ve ordu birimlerinden oluşur. Gezginde divanları, hukuku ve orduyu incele.
Şii Fâtımiler ve Bâtınilerin yıkıcı faaliyetlerini engellemek için Sultan
Alp Arslan ve veziri Nizâmülmülk tarafından kuruldu.
• Eğitim-öğretim belli bir programa ve disipline göre şekillendirildi.
• Dönemin önemli bilginleri görev yaptı, çok sayıda bilgin yetişti.
• Sultan Melikşah Dönemi'nde İsfahan ve Bağdat'ta rasathaneler kuruldu.
• Melikşah'ın 1092'de ölümüyle başlayan taht mücadelesi ve fetret devri
• Batınilerin yıkıcı faaliyetleri
• Atabeylerin bağımsızlıklarını ilan etmesi → merkezî otorite zayıfladı
• Karahıtaylarla yapılan Katvan Savaşı (1141) yenilgisi
• Haçlı Seferleri'nin yıpratıcı etkisi
• Oğuzların isyanı; 1157'de son hükümdar Sultan Sencer'in vefatıyla devlet tarih sahnesinden silindi.
Şeri davalar (evlenme, boşanma, miras) → kadılar, başlarında Kadiü'l-kudat. Örfi davalar (huzuru bozan ve kanunlara uymayanlar) → emir-i dad. Siyasi davalar → başkanlığını hükümdarın yaptığı Divan-ı Mezalim.
"Türkiye" kelimesi Anadolu için baştan beri kullanılmadı; yüzyıllar içinde haritada yer değiştirdi. Aşağıdaki gösterimde dört durağı sırayla gez.
• 630-682 yılları arasında Dokuz-Oğuz Kağanlığı altında toplandılar.
• Daha sonra Kök Türk ve Uygur hâkimiyetine girdiler; X. yüzyılda Oğuz Yabgu Devleti'ni kurdular.
• X. yüzyılın sonlarına doğru İslamiyet'i kabul ettiler.
• 24 boydan oluşurlar; Karahanlı, Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu ve Osmanlı gibi büyük devletleri kurdular.
• Moğol tehlikesine karşı Horasan'a göç eden Türkmenlere yurt bulmak için Çağrı Bey
1015-1021 arasında Anadolu'ya seferler düzenledi.
• VI. yüzyıldan itibaren Sasani, VIII. yüzyıldan itibaren İslam devletleriyle
yapılan savaşlar Anadolu şehirlerini harabeye çevirmişti.
• Anadolu ve Balkanlardaki mücadeleler imparatorluğu zayıf düşürmüştü.
• Tekfurlar (Bizans'ın yerel valileri) merkezden bağımsız hareket ediyordu.
• Sık sık taht kavgaları yaşanıyordu.
• Ekonomi kötüydü; yeni vergiler ve ağır çalışma şartları halkı bunaltmıştı.
• Etnik ve dinî ayrımcı politika yüzünden başta Ermeniler ve Süryaniler olmak üzere
bağlı halklar yönetimden memnun değildi.
1. Türklerin Anadolu'ya ilk gelişi 4. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa Hunları tarafından gerçekleşti; bir koldan Balkanlar üzerinden Trakya'ya, diğer koldan Kafkasları aşıp Anadolu'ya girdiler. 2. İkinci geliş Sabarlarla oldu; 6. yüzyılda Kafkasların güneyine kadar ilerleyip Kayseri, Konya, Ankara taraflarına şiddetli akınlar yaptılar. 3. Kalıcı yerleşme Selçuklularla başladı. Selçukluların Anadolu'yu ele geçirdiği süreçte Anadolu'da Rumlar ve Ermenilerle birlikte Süryaniler, Araplar ve Türkler bulunuyordu.
Karışık sırayla gelen olayı oku, doğru tarihi işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
33 sorudan oluşan bu test ile "Büyük Selçuklu Devleti ve Türklerin Anadolu'ya Yerleşmesi" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Devletin temeli Selçuk Bey tarafından Cend bölgesinde atıldı. Nesâ (1035), Serahs (1038) ve Dandanakan (1040) muharebelerinde Gazneliler mağlup edildi; Dandanakan Zaferi'nden sonra Tuğrul Bey'in liderliğinde devlet resmen kuruldu.
Tuğrul Bey, Şii Büveyhoğulları'nın tehdidi altındaki Abbasi halifesini kurtardı. Halife ona "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" unvanını verdi; bu seferle İslam dünyasının siyasi liderliği Türklerin eline geçti.
İlk akınlar keşif amaçlı 1015-1021 arasında Çağrı Bey komutanlığında yapıldı. 1048 Pasinler Muharebesi'nde Selçuklular Bizans ile ilk kez karşı karşıya geldi ve kazandı. Alp Arslan 1064'te Ani Kalesi'ni fethetti.
İmparator Romanos Diogenes komutanlığındaki Bizans ordusu Malazgirt'te yenildi. Halife, Alp Arslan'a "İslam Ülkelerinin Sultanı" unvanını verdi. Zafer Avrupa'da Haçlı Seferleri hazırlığına yol açtı; Selçuklu komutanları Anadolu'da ilk Türk devletlerini kurdu.
Melikşah'ın 1092'de ölümüyle taht mücadelesi ve fetret devri başladı. Batınilerin faaliyetleri, atabeylerin bağımsızlık ilanı, 1141 Katvan Savaşı yenilgisi, Haçlı Seferleri ve Oğuzların isyanı devleti yıprattı; 1157'de Sultan Sencer'in vefatıyla devlet tarih sahnesinden silindi.
Devlet teşkilatı saray, hükûmet, adliye ve ordudan oluşur. Saray teşkilatının en üst görevlisi Hâcibü'l-hüccâb'tır. Bütün devlet işleri, başında vezir bulunan Büyük Divan tarafından yürütülür: Divan-ı İnşa (tuğra, yazışma), Divan-ı İstifa (mali), Divan-ı İşraf (denetim), Divan-ı Arz (askerî). Büyük Divan'a bağlı olmayanlar: Divan-ı Berid (posta), Divan-ı Mezalim (adalet), Divan-ı Hatun.
Şeri davalara (evlenme, boşanma, miras) kadılar bakar, başlarında Kadiü'l-kudat bulunur. Örfi davalara emir-i dad bakar. Siyasi davalar hükümdarın başkanlık ettiği Divan-ı Mezalim'de çözülür. Ordu: Gulaman-ı Saray, Hassa Ordusu, İkta Askerleri, bağlı devlet askerleri, gönüllüler, ücretliler ve Türkmen kuvvetleri.
Şii Fâtımiler ve Bâtınilerin yıkıcı faaliyetlerini engellemek için Sultan Alp Arslan ve veziri Nizâmülmülk tarafından kuruldu. Eğitim belli bir programa ve disipline göre şekillendi. Melikşah Dönemi'nde İsfahan ve Bağdat'ta rasathaneler kuruldu.
"Türkiye" ilk olarak VI. yüzyılda Bizans kaynaklarında Orta Asya için, IX-X. yüzyıllarda Volga'dan Orta Avrupa'ya uzanan saha için, XI-XIII. yüzyıllarda Mısır ve Suriye için kullanıldı; Anadolu XII. yüzyıldan itibaren "Türkiye" olarak tanındı. Oğuzlar 24 boydan oluşur, X. yüzyıl sonlarında İslamiyet'i kabul etti. Türklerin Anadolu'ya ilk gelişi 4. yüzyıl sonlarında Avrupa Hunları, ikincisi Sabarlarla oldu.