Batıdan Haç
Doğudan
Moğol
Anadolu iki yüzyıl boyunca iki ayrı yönden gelen darbeyle sınandı. Batıdan Haçlı Seferleri, doğudan Moğol istilası. Birincisi Türkiye Selçuklu'nun başkentini değiştirdi, ikincisi devleti yıktı — ve ikisi de Anadolu'nun kaderini belirledi.
Haçlı Seferleri: XI. yüzyılın sonlarında Avrupalıların Kudüs'ü Müslümanlardan almak, Türkleri Anadolu'dan çıkarmak ve Yakın Doğu'yu ele geçirmek için başlattıkları askerî seferlerdir. Sebepler dinî, siyasi ve ekonomik olmak üzere üç başlıkta toplanır.
Kluni tarikatının propagandası ve papanın bağışlanma müjdesi → dinî. Bizans'ın yardım isteği → siyasi. İpek ve Baharat yollarının Türklerin denetiminde olması → ekonomik. Sınavda bu üçü birbirinin yerine konularak sorulur.
Dört seferin tarihleri, katılanları ve sonuçları ayrı ayrı sorulur. Şeritte her seferi tek tek incele; hangi Selçuklu sultanının hangi seferle mücadele ettiğine dikkat et.
| Sefer | Türkiye Selçuklu sultanı | Öne çıkan sonuç |
|---|---|---|
| I. Haçlı Seferi (1096-1099) | I. Kılıç Arslan | Başkent İznik'ten Konya'ya taşındı; Haçlılar Urfa ve Antakya'da kontluk, Kudüs'te krallık kurdu |
| II. Haçlı Seferi (1147-1149) | I. Mesut | 1187 Hittin Savaşı ve Kudüs'ün geri alınması bu süreçtedir |
| III. Haçlı Seferi (1189-1192) | II. Kılıç Arslan | Haçlıların en önemli başarısı Kıbrıs'ın alınması |
| IV. Haçlı Seferi (1202-1204) | — | 1204'te İstanbul düştü, Latin İmparatorluğu kuruldu |
Türkiye Selçukluları Haçlılarla mücadele ederken Saltuklular, Danişmentliler, Mengücekliler ve Artuklular gibi Anadolu beyliklerinden destek almıştır.
O yıllarda birlik ve beraberlikten uzaklaşmış Müslüman dünyasının bu meselenin önemini kavrayamamış ve böyle bir saldırıya karşı zamanında birleşememiş olmasının payı büyüktür. I. Haçlı Seferi sonunda Kudüs'ü Fatımilerden alan Haçlılar, Kudüs Krallığı'nı kurmuştur.
Sonuçlar da sebepler gibi dinî, siyasi, ekonomik, bilimsel ve kültürel diye ayrılır. Gezginde her başlığın altındaki maddeleri gör.
Haçlılar barut, kâğıt, matbaa ve pusula gibi teknik buluşları Avrupa'ya taşımış; bu buluşlar Avrupa medeniyetinin gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. Bu dört buluş sınavda en çok sorulan sonuçtur.
Moğol istilası bir günde olmadı: Yassıçemen → Harzemşahların yıkılışı → tampon bölgenin kalkması → Baba İshak İsyanı → Kösedağ. Aşağıdaki zincirde her halkanın bir sonrakini nasıl doğurduğunu gör.
• Türkiye Selçuklu Devleti dağılma sürecine girdi.
• Taht kavgaları arttı; Moğollar istediği kişileri tahta geçirmeye başladı.
• Merkezî otoritenin bozulmasıyla birçok Türk beyliği ortaya çıktı.
• Anadolu yağmalanarak tahrip edildi; ticaret yolları üzerinde güvenlik zafiyetleri yaşandı.
• Moğol baskısından kurtulmak isteyen birçok Türk boyu batıya göç ederek buraların hızla
Türkleşmesini sağladı.
• Kösedağ sonrası II. İzzettin Keykavus hükümdar oldu; Moğollar tahta müdahale ederek
Sultan'ın kardeşini destekledi ve tahtı iki kardeş arasında paylaştırdı.
• II. İzzettin Keykavus, Memluklü Hükümdarı Baybars ve Altınorda Hükümdarından yardım istedi.
• Sultan Baybars, Moğollara karşı Ayn-ı Calud savaşında tecrübe kazanan ordusunu gönderdi.
• 1277 Elbistan Savaşı'nda Moğollar ağır bir mağlubiyet aldı; Anadolu'daki Moğol baskısı yavaşladı.
• Devlet, Memlukler ve Altınorda ile ittifak yaparak ömrünü uzattı; 1308'de Sultan II. Mesut'un
ölümüyle dağıldı.
1230 Yassıçemen Savaşı'nda Harzemşahlar ağır bir mağlubiyet aldı ve 1231'de Harzemşah Devleti ortadan kalktı. Harzemşahların yıkılmasıyla Moğollarla arada olan tampon bölge kalktı; böylece Moğol baskısı Anadolu topraklarında doğrudan hissedilmeye başlandı. Yani bu savaş Selçuklu için bir zafer olduğu hâlde sonuçları bakımından tehlikeyi yaklaştırmıştır.
Kösedağ sonrası merkezî otoritenin bozulmasıyla Anadolu'da yeni beylikler kuruldu. Her beyliğin kurulduğu bölge ve varsa ayırt edici özelliği aşağıda.
| Beylik | Bölge | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|
| Karamanoğulları | Konya ve civarı | Dönemin en güçlü beyliği |
| Germiyanoğulları | Kütahya civarı | — |
| Aydınoğulları | Aydın ve civarı | Denizcilikte gelişmiş |
| Menteşeoğulları | Muğla ve civarı | Denizcilikte gelişmiş |
| Saruhanoğulları | İzmir ve Manisa civarı | Denizcilikte gelişmiş |
| Karesioğulları | Balıkesir ve Çanakkale civarı | Denizcilikle uğraşır; Osmanlı'ya ilk katılan beylik |
| Osmanoğulları | Söğüt ve Domaniç civarı | — |
| Hamitoğulları | Isparta ve Burdur civarı | Topraklarının bir bölümünü para karşılığı Osmanlı'ya sattı |
| Candaroğulları | Kastamonu ve Sinop civarı | Denizcilikle uğraştı |
| Ramazanoğulları | Adana ve Tarsus civarı | Önce Memluklere, Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı'ya bağlandı |
| Dulkadiroğulları | Maraş ve Elbistan civarı | Memluklere tabi; Yavuz döneminde 1515 Turnadağ Savaşı ile Osmanlı'ya katıldı |
| Eretna Devleti | Tokat, Sivas ve Ankara civarı | — |
Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Karesioğulları ve Candaroğulları denizcilikle uğraşan beyliklerdir. Hepsi kıyı bölgelerinde kurulmuştur — Ege, Marmara ve Karadeniz.
Karesioğulları: Osmanlı'ya ilk katılan beylik.
Hamitoğulları: topraklarının bir bölümünü para karşılığı sattı.
Dulkadiroğulları: 1515 Turnadağ Savaşı ile katıldı.
Ramazanoğulları: Yavuz Sultan Selim döneminde bağlandı.
Karışık sırayla gelen ifadeyi oku, ait olduğu kutuyu işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
36 sorudan oluşan bu test ile "Hilal-Haç Mücadelesi ve Moğol İstilası" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
XI. yüzyılın sonlarında Avrupalıların Kudüs'ü Müslümanlardan almak, Türkleri Anadolu'dan çıkarmak ve Yakın Doğu'yu ele geçirmek için başlattıkları askerî seferlere Haçlı Seferleri denir.
Dinî: Kudüs ve diğer kutsal yerleri (Antakya, Urfa) geri almak, Kluni tarikatının propagandası, papanın sefere katılanların bağışlanacağını müjdelemesi. Siyasi: Bizans'ın yardım isteği, Türklerin Anadolu ve çevresinden uzaklaştırılmak istenmesi. Ekonomik: İpek ve Baharat yollarının Türklerin denetiminde olması, doğunun zenginliklerini ele geçirme isteği.
Haçlıların İznik'i alması üzerine Türkiye Selçuklu başkenti Konya'ya taşındı. Haçlılar Urfa ve Antakya'da kontluk, Kudüs'te krallık kurdular. Urfa ve Antakya'daki kontluklar Avrupa'daki derebeylik düzeninin Yakın Doğu'ya taşındığını gösterir. Kudüs Fatımilerden alınmıştır.
II. Sefer (1147-1149): İmadeddin Zengi'nin 1144'te Urfa'yı geri alması üzerine başladı; Fransa Kralı VII. Louis ve Alman Kralı III. Konrad katıldı. 1187'de Selahaddin Eyyubi Hittin Savaşı'nda zafer kazandı, 2 Ekim 1187'de Kudüs yeniden Müslümanların eline geçti. III. Sefer (1189-1192): Alman Kralının Silifke'de boğulmasıyla Haçlı ordusu dağıldı; en önemli başarıları Kıbrıs'ın alınmasıdır.
Bizans'taki taht kavgasından yararlanan Haçlılar yönetimi ele geçirmek istedi. 1204'te İstanbul düştü, Haçlılar şehri yağmalayıp Latin İmparatorluğu kurdular. İstanbul'dan kaçan Bizanslılar Trabzon ve İznik'te iki devlet kurdular.
Dinî: din adamlarına olan güven azaldı, Haçlılar Kudüs'ü ele geçirdi. Siyasi: Kudüs, Urfa, Antakya ve Trablus gibi şehirlerde krallık, prenslik ve kontluklar; 1204'te İstanbul'da Latin Krallığı. Ekonomik: Anadolu, Suriye ve Filistin halkı zarar gördü, Akdeniz limanlarının önemi arttı. Bilimsel-kültürel: Avrupalılar Doğu dünyasını ve İslam medeniyetini yakından tanıdı; barut, kâğıt, matbaa, pusula Avrupa'ya taşındı.
I. Alaaddin Keykubad Eyyubiler ve Harzemşahlarla ittifak girişiminde bulundu; Celalettin Harzemşah'ın Ahlat'ı zaptetmesi üzerine ittifak başarısız oldu. Türkiye Selçukluları ve Eyyubiler, Harzemşah ordusunu Erzincan'ın Yassıçemen mevkiinde yendi (1230); 1231'de Harzemşah Devleti ortadan kalktı. Böylece Moğollarla arada olan tampon bölge kalktı ve Moğol baskısı doğrudan hissedilmeye başlandı.
I. Alaaddin Keykubad, Abbasiler ve Eyyubilerle ittifaka karşı olan devlet adamlarınca zehirlenerek öldürüldü. Yerine geçen II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Vezir Sadettin Köpek'in etkisinde kaldı. Otorite zayıflayınca Güneydoğu Anadolu'da otlak ve mera yetersizliğinden Şeyh Baba İshak öncülüğünde ayaklanma çıktı; Baba İshak yakalanarak idam edildi. Moğollar Erzurum'u yağmaladı, II. Gıyaseddin Kösedağ'da yenildi (1243) ve savaş meydanını terk ederek Konya'ya çekildi.
Karamanoğulları dönemin en güçlü beyliğidir. Karesioğulları Osmanlı'ya ilk katılan beyliktir. Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Saruhanoğulları ve Candaroğulları denizcilikte gelişmiştir. Hamitoğulları topraklarının bir bölümünü para karşılığı Osmanlı'ya sattı; Dulkadiroğulları 1515 Turnadağ Savaşı ile katıldı. 1277 Elbistan Savaşı'nda Moğollar ağır yenilgi aldı; Türkiye Selçuklu Devleti 1308'de Sultan II. Mesut'un ölümü ile dağıldı.