Bir ateşkes
bir işgal
bir direniş
30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros ateşkesi savaşı bitirmedi; işgallerin kapısını açtı. Halkın buna ilk cevabı hükûmetten değil kendisinden geldi: direniş örgütleri ve Kuvay-ı Millîye.
1914 yılında başlayıp 1918 yılında sona eren I. Dünya Savaşı, İtilaf devletlerinin üstünlüğü ile sona erdi. Osmanlı Devleti için savaşı bitiren belge, Limni Adası açıklarında demirlemiş bir savaş gemisinde imzalandı.
I. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan Çekoslovakya ve Yugoslavya Devletleri, savaştan sonra hâkim olan ulus devlet modeline aykırı olarak kuruldular. Yani savaş "her millete bir devlet" ilkesini yaygınlaştırırken, bu iki devlet birden fazla milleti tek çatı altında topladı — ikisinin de sonraki yüzyılda dağılmasının sebebi budur.
Konu özetinde Mondros'un 25 maddeden oluştuğu yazılıdır; maddelerin listesi metinde değil sayfadaki görselde verilmiştir. Sınavda en çok sorulan iki madde şunlardır: 7. madde — İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti; 24. madde — Vilayet-i Sitte'de karışıklık çıkarsa bu vilayetlerin herhangi bir kısmı işgal edilebilecekti. İşgallerin "hukuki" dayanağı olarak gösterilen maddeler bunlardır.
Vilayet-i sitte, Osmanlı Devleti'nde Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Elâzığ ve Diyarbakır vilayetleri için kullanılan bir terimdir. "Sitte" altı demektir; yani "altı vilayet". Bu adın Mondros bahsinde geçmesi tesadüf değildir: ateşkesten sonra bu bölge doğrudan işgal tehdidi altına girmiştir.
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanmasından hemen sonra ilk işgal edilen yer 3 Kasım 1918 tarihinde Musul olmuştur. Bir ateşkesin imzalanmasından dört gün sonra ilk işgalin gelmesi, o belgenin ne anlama geldiğini tek başına anlatır.
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanmasından hemen sonra ilk işgal edilen yer 3 Kasım 1918 tarihinde Musul olmuştur.
ABD Başkanı Wilson'un I. Dünya Savaşı'na girerken ilan ettiği ve savaştan sonra tüm devletlerin uymasını istediği ilkelere verilen addır.
Konu özetinde "Wilson İlkelerine göre" başlığı yer alır, ancak maddeler metinde değil sayfadaki görselde verilmiştir. Türk tarihi açısından belirleyici olanlar şunlardır: gizli antlaşmalar yapılmayacak; yenen devletler yenilen devletlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak; her millet çoğunlukta bulunduğu topraklarda kendi geleceğini kendisi belirleyecek; devletler arası anlaşmazlıkları çözmek üzere bir uluslararası kuruluş (Milletler Cemiyeti) kurulacak. Türk milletinin işgallere karşı "biz bu topraklarda çoğunluğuz" tezini savunması ve Amiral Bristol Raporu'nun önem kazanması doğrudan bu ilkelerle ilgilidir.
Wilson İlkeleri 30 Ocak 1918, Mondros ise 30 Ekim 1918 tarihlidir. Yani ilkeler ateşkesten önce ilan edilmiştir. Osmanlı Devleti'nin ateşkes masasına oturmayı kabul etmesinde bu ilkelerin yarattığı iyimserlik de etkili olmuştur; ama uygulamada ilkelere uyulmamıştır.
Aynı belgeye üç ayrı tepki verildi: yorgun halk önce olumlu karşıladı, hükûmet çevresi iyimserdi, Mustafa Kemal ve bazı kuvvet komutanları ise uyardı. İşgaller başlayınca cevap örgütlenmeden geldi.
Dikkat: aynı liste hem yavaşlattı hem engelleyemedi der. Bu bir çelişki değildir — Kuvay-ı Millîye düzenli ordu kuruluncaya kadar zaman kazandırmış, ama düşmanı durduracak güçte olmamıştır.
İzmir'in işgali tek bir günün olayı değildir; arkasında savaş içinde verilmiş bir söz ve o sözün Paris'te değiştirilmesi vardır.
| Konu | Yunan iddiası | Raporun bulgusu |
|---|---|---|
| Nüfus | Bölgede Rumlar çoğunluktadır | Yunanların iddia ettiği gibi bölgede Rumlar değil, Türkler çoğunluktadır. |
| Olayların sorumlusu | Türkler saldırgandır | Bölgedeki olayların sorumlusu Türkler değil, Yunan ordusu ve yerli Rumlardır. |
| İşgalin amacı | Geçici bir güvenlik önlemidir | Yunanların bölgeyi işgal etmesinin amacı bölgede tamamen kalıcı olmaktır. |
| Öneri | Yunan yönetimi sürmelidir | Yunanlar bölgeden çekilmeli, onların yerine bölgeye İtilaf Devletleri'nin güvenlik birlikleri yerleştirilmelidir. |
DİKKAT: Amiral Bristol Raporu, Millî Mücadele'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belge olma yönüyle önemlidir.
Bu ünitede üç ayrı "ilk" vardır ve sınavda birbirine karıştırılır: Mondros'tan sonra ilk işgal edilen yer Musul'dur (3 Kasım 1918); Türk milletinin ilk tepkisi direniş örgütleri kurmak olmuştur; Millî Mücadele'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belge Amiral Bristol Raporu'dur.
Karışık sırayla gelen bilgiyi oku, ait olduğu başlığı işaretle. Gerekçesini anında göreceksin.
40 sorudan oluşan bu test ile bu üniteyi ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
1914 yılında başlayıp 1918 yılında sona eren I. Dünya Savaşı, İtilaf devletlerinin üstünlüğü ile sona erdi.
1918 yılında büyük umutlarla Osmanlı Devleti'ni savaşa sokan İttihad ve Terakki Hükûmeti, Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi ve İngilizlerin İstanbul'a yönelmesi üzerine zor durumda kaldı. İttihad ve Terakki Hükûmeti istifa etti. Sadrazam Talat Paşa ve Harbiye Nazırı Enver Paşa yurt dışına çıktılar.
Sadrazamlığa getirilen Ahmet İzzet Paşa, Bahriye Nazırı Rauf Orbay komutasındaki bir heyeti Yunanistan'ın Limni Adası'na gönderdi. İtilaf devletleri adına İngiliz Amiral Carlthope ile Mondros limanına demirleyen Agamennon isimli savaş gemisinde yapılan görüşmeler sonucunda 25 maddelik antlaşma imzalandı.
Mondros Ateşkes Antlaşması 30 Ekim 1918'de imzalanmıştır ve 25 maddeden oluşur. En çok sorulan iki maddesi: 7. madde ile İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek; 24. madde ile Vilayet-i Sitte'de karışıklık çıkarsa bu vilayetlerin herhangi bir kısmı işgal edilebilecekti.
Vilayet-i sitte, Osmanlı Devleti'nde Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Elâzığ ve Diyarbakır vilayetleri için kullanılan bir terimdir.
I. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan Çekoslovakya ve Yugoslavya Devletleri, savaştan sonra hâkim olan ulus devlet modeline aykırı olarak kuruldular.
Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanmasından hemen sonra ilk işgal edilen yer 3 Kasım 1918 tarihinde Musul olmuştur.
ABD Başkanı Wilson'un I. Dünya Savaşı'na girerken ilan ettiği ve savaştan sonra tüm devletlerin uymasını istediği ilkelere verilen addır. Öne çıkan maddeleri: gizli antlaşmalar yapılmayacak; yenen devletler yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak; her millet çoğunlukta bulunduğu topraklarda kendi geleceğini kendisi belirleyecek; uluslararası bir kuruluş (Milletler Cemiyeti) kurulacak.
Türk halkı uzun süren savaşlardan yorgun düştüğü için ilk başlarda antlaşmayı olumlu karşıladı. Ahmet İzzet Paşa ve Rauf Orbay antlaşma konusunda iyimserlerdi. Mustafa Kemal ve bazı kuvvet komutanları ise bu antlaşma ile düşmana kayıtsız şartsız teslim olunduğu gerekçesiyle hükümete gerekli uyarıları yapmaktaydılar.
Anadolu'nun işgali karşısında hükümetin tutumu karşısında halk örgütlenme gereği duydu. Türk milletinin ilk tepkisi direniş örgütleri kurmak oldu. Kuvay-i Milliye adı verilen bölgesel bu örgütler ile düşmana karşı silahlı mücadele başladı. Mitingler ve protestolar vasıtasıyla dünya kamuoyuna işgallerin haksızlığı gösterilmiştir.
Hükûmetin Anadolu'da gerçekleşen işgaller karşısında sessiz kalması üzerine ortaya çıkmışlardır. Düzenli askerî birlikler değillerdir. Milliyetçilik temelinde kurulmuşlardır. Gönüllülük esasına dayalıdırlar. Halkın farklı kesimleri tarafından desteklenmişlerdir. Düşmanın ilerleyişini yavaşlatmışlardır.
Yaptıkları olumsuz davranışlar halkın tepkisine neden olmuştur. Düşmanın ilerleyişini engelleyememişlerdir. Bazı Kuvay-ı Millîye liderleri, düzenli orduya katılmak istememişlerdir.
Birinci Dünya Savaşı sırasında imzalanan gizli antlaşmalarda İzmir, İtalya'ya bırakılmıştır. Paris Barış Konferansı'nda İzmir, Yunanistan'a verilmiştir. 15 Mayıs 1919'da Megali İdea'yı (Büyük İdea/Fikir) gerçekleştirmek amacıyla Yunanlar tarafından işgal edilmiştir.
İzmir'in Yunanlar tarafından işgaline karşı çıkan Hasan Tahsin olmuştur. İzmir'in işgal edilmesi İstanbul başta olmak üzere yurdun birçok yerinde mitingler düzenlenerek protesto edilmiştir. Yunanların İzmir'i işgali Kuvay-ı Millîye örgütlemesini hızlandırmıştır. Yunanlılar, İzmir'de Türklere yönelik katliam ve işkenceler yapmıştır.
İzmir'de Yunanlıların katliamını araştırmak amacıyla İtilaf Devletleri Amiral Bristol liderliğindeki bir heyeti bölgeye göndermiştir.
Yunanların iddia ettiği gibi bölgede Rumlar değil, Türkler çoğunluktadır. Bölgedeki olayların sorumlusu Türkler değil, Yunan ordusu ve yerli Rumlardır. Yunanların bölgeyi işgal etmesinin amacı bölgede tamamen kalıcı olmaktır. Yunanlar bölgeden çekilmeli, onların yerine bölgeye İtilaf Devletleri'nin güvenlik birlikleri yerleştirilmelidir. Amiral Bristol Raporu, Millî Mücadele'nin haklılığını ortaya koyan ilk uluslararası belge olma yönüyle önemlidir.