Basit,
Türemiş
ve Birleşik
Sözcükler yapı bakımından üçe ayrılır. Birleşik sözcüklerin içindeyse ayrı bir dünya var: anlamca kaynaşmış, yardımcı eylemle kurulan ve kurallı birleşik fiiller — yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma.
Sözcükler yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır.
Yapım eki almamış sözcüklerdir.
kitaplarım → kitap - lar - ım
yürüyorlar → yürü - yor - lar
Çekim eki almış olması sözcüğü basit olmaktan çıkarmaz.
En az bir tane yapım eki almış sözcüklerdir.
güldür- → gül - dür-
sula- → su - la-
yalnızlık → yalın - ız - lık
sessizlikten → ses - siz - lik - ten
DİKKAT: Türemiş sözcükler yapım ekinin yanı sıra çekim eki de alabilir.
En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan yeni sözcüklerdir. İkiye ayrılır: birleşik isimler ve birleşik fiiller.
hanımeli → hanım + eli
Karadeniz → Kara + deniz
başhekim → baş + hekim
ateşkes → ateş + kes
Birleşik fiiller anlamca kaynaşmış, yardımcı eylemle kurulan ve kurallı olmak üzere üç grupta toplanır.
Genellikle bir isimle bir fiilin bir araya gelerek kalıplaşması sonucunda oluşan birleşik fiillerdir. Mastar hâlindeki deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
gözden düş- · küplere bin- · bağrına bas-
DİKKAT: Vazgeç-, varsay-, öngör-, başvur-, elver- fiilleri de anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.
İsimlerin “et-, ol-, eyle-, kıl-” yardımcı eylemleriyle birleşerek oluşturduğu birleşik fiillerdir.
park et- · memnun ol- · seyreyle- · mecbur kıl-
affet- · ziyaret et- · zannet- · fark et- · kaydol- · yardımcı ol-
DİKKAT: Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller; birleşme sırasında ses olayı olursa bitişik, olmazsa ayrı yazılır. Ayrıca “et-, ol-” yardımcı eylemleri bazen tek başlarına asıl eylem olarak kullanılabilir: Günlük masrafımız tam iki yüz lira ediyordu. · Buraya geleli neredeyse üç yıl oldu.
| Yapı | Ölçüt | Örnek | Tuzak |
|---|---|---|---|
| Basit | Yapım eki almamıştır | kitaplarım, yürüyorlar, ev, gel- | Çekim eki almış olması sözcüğü türemiş yapmaz |
| Türemiş | En az bir yapım eki almıştır | güldür-, sula-, yalnızlık, sessizlikten | Türemiş sözcük ayrıca çekim eki de alabilir |
| Birleşik | En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur | hanımeli, Karadeniz, başhekim, ateşkes | Birleşik isim ve birleşik fiil olmak üzere ikiye ayrılır |
| Anlamca kaynaşmış | İsim + fiil kalıplaşmıştır; mastar hâlindeki deyimler | gözden düş-, küplere bin-, bağrına bas- | vazgeç-, varsay-, öngör-, başvur-, elver- de bu gruptadır |
| Yardımcı eylemli | İsim + et-, ol-, eyle-, kıl- | park et-, memnun ol-, seyreyle-, mecbur kıl- | Ses olayı varsa bitişik (affet-, zannet-), yoksa ayrı yazılır (fark et-) |
| Kurallı | Fiil + zarf-fiil eki + bil-, ver-, kal-, gel-, dur-, yaz- | çözebil-, gidiver-, süregel-, öleyaz- | Yeterliğin olumsuzunda "bil-" düşer |
Dört tür kurallı birleşik fiil var ve hepsi aynı kalıbı izliyor: fiil + zarf-fiil eki + yardımcı fiil. Aşağıdaki simülasyonda kalıbın nasıl kurulduğunu ve olumsuzda ne olduğunu izle.
çözebil- / görebil-
Gücü yetme, olasılık ve izin anlamı katar: yazabiliyorsun, gezebildim.
gidiver- / söyleyiver-
İşin çabucak, kolayca yapıldığını bildirir.
süregel- / gidedur- / şaşakal-
İşin sürüp gittiğini bildirir.
öleyaz- / düşeyaz-
İşin gerçekleşmesine az kaldığını, kıl payı olmadığını bildirir.
Yeterlik fiilinin olumsuzu yapılırken “bil-” düşer, geriye -a / -e zarf-fiil ekleri
kalır:
yazabiliyorsun → yazamıyorsun
gezebildim → gezemedim
Bu iki eylem bazen tek başına asıl eylem olarak kullanılır:
Günlük masrafımız tam iki yüz lira ediyordu.
Buraya geleli neredeyse üç yıl oldu.
Böyle cümlelerde birleşik fiil yoktur.
Karışık sırayla gelen sözcük ve fiillerde doğru yapıyı işaretle.
"Gidiverdim", "yapamadım", "fark ettim" derken aslında hep birleşik fiil kuruyorsun.
Tezlik fiili
fiil + -i ver(mek) kalıbı işin çabucak yapıldığını anlatır: gidiver-, söyleyiver-. "Hemen gidiverdim" derken farkında olmadan kurallı birleşik fiil kuruyorsun.
"Çözebildim" ↔ "çözemedim"
Yeterlik fiilinin olumsuzunda "bil-" düşer, geriye -a/-e zarf-fiil eki kalır: gezebildim → gezemedim. Sınavda en sık sorulan ayrıntı budur.
"Düşeyazdım"
Yaklaşma fiili (fiil + -e yaz) işin gerçekleşmesine kıl payı kaldığını bildirir: öleyaz-, düşeyaz-. Bugünkü konuşmada azaldı ama sınavda hep karşına çıkar.
"Kaydoldum" bitişik, "fark ettim" ayrı
Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller birleşme sırasında ses olayı olursa bitişik yazılır (kaydol-, affet-, zannet-), olmazsa ayrı (fark et-, park et-, ziyaret et-).
"Küplere bindim"
Mastar hâlindeki deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiildir: küplere bin-, gözden düş-, bağrına bas-. Sözcükler kendi anlamlarını tümüyle bırakmıştır.
"Vazgeçtim"
Vazgeç-, varsay-, öngör-, başvur-, elver- fiilleri de anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir; deyim gibi görünmeseler de bu gruba girerler.
"İki yüz lira ediyordu"
Burada "et-" yardımcı eylem değil, tek başına asıl eylemdir. Aynısı "ol-" için de geçerli: Buraya geleli üç yıl oldu. Böyle cümlelerde birleşik fiil aramamalısın.
"Süregelen bir gelenek"
Sürerlik fiili (-a kal / -e gel / -e dur) işin sürüp gittiğini bildirir: süregel-, gidedur-, şaşakal-.
"Karadeniz" tek sözcük
Birleşik isimler en az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşur: Karadeniz, hanımeli, başhekim, ateşkes. Yapı sorusunda bunlar birleşik sayılır, türemiş değil.
30 sorudan oluşan bu test ile "Biçim Bilgisi 2 (Sözcüğün Yapısı ve Birleşik Fiiller)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
kitaplarım, yürüyorlar. Çekim eki almış olması sözcüğü basit olmaktan çıkarmaz.
güldür-, sula-, yalnızlık, sessizlikten. Türemiş sözcük ayrıca çekim eki de alabilir.
Birleşik isimler (hanımeli, Karadeniz, başhekim, ateşkes) ve birleşik fiiller olmak üzere ikiye ayrılır.
gözden düş-, küplere bin-, bağrına bas-. Vazgeç-, varsay-, öngör-, başvur-, elver- de bu gruptadır.
park et-, memnun ol-, seyreyle-, mecbur kıl-. Ses olayı varsa bitişik yazılır: affet-, zannet-, kaydol-.
Yeterlik (çözebil-), tezlik (gidiver-), sürerlik (süregel-), yaklaşma (öleyaz-). Yeterliğin olumsuzunda "bil-" düşer.