İsmi
Niteleyen
ve Belirten
İsimleri renk, durum, biçim yönünden niteleyen veya soru, sayı, belgisizlik ve işaret yönünden belirten sözcüklerdir. Bir sözcüğün sıfat olabilmesi için mutlaka bir isimle kullanılması gerekir.
Sıfatlar iki ana gruba ayrılır: niteleme sıfatları ("Nasıl?" sorusuna cevap verir) ve belirtme sıfatları (işaret, soru, belgisiz ve sayı sıfatları).
| Sıfat türü | Görevi | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|---|
| Niteleme sıfatı | İsimleri renk, durum, biçim yönünden niteler | "Nasıl?" sorusuna cevap verir | Durgun sularda yapayalnızdık. · Köşeli masayı seçtim. |
| İşaret sıfatı | İsimleri işaret yoluyla belirtir | "Hangi?" sorusuna cevap verir; "bu, şu, o" sözcükleri kullanılır | Bu kelimeyi hep sevmişimdir. · Şu saatler bir geçse… · O yol her zaman tehlikelidir. |
| Soru sıfatı | İsimleri soru yoluyla belirtir | "ne, nasıl, nice, ne gibi, ne biçim, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne türlü" sözcükleri kullanılır | Nice insanlar geçti buradan? · Kaçıncı ayrılık? · Hangi yöne bakacağım? |
| Belgisiz sıfat | İsimleri kesinlik olmadan belirtir | "birkaç, bütün, bir, birçok, birtakım, bazı, her, hiçbir, herhangi bir" sözcükleri kullanılır | Birkaç gün sonra döneceğim. · Birçok kayak merkezi kapandı. |
| Sayı sıfatı | İsimleri sayı yönünden belirtir | Asıl, sıra, üleştirme, kesir ve topluluk olmak üzere beş türlüdür | İki elma · İkinci elbise · İkişer ceviz · Dörde bir hisse · İkiz kardeşler |
| Unvan sıfatı | Kişilerin cinsiyetlerini, makamlarını, mesleklerini, takma adlarını belirtir | İsimlerden önce ya da sonra gelebilir | Doktor Olcay · Nazım Bey · İsmet Paşa |
Varlığın sayısını bildirir: İki elma ile doymuş.
Sırasını bildirir: İkinci elbise daha güzeldi.
Paylaştırmayı bildirir: İkişer ceviz düştü her birimize.
Parçayı bildirir: Dörde bir hisse ile ortak oldum.
Birlikteliği bildirir: İkiz kardeşleri olacakmış.
Kişilerin cinsiyetlerini, makamlarını, mesleklerini, takma adlarını belirten sıfatlardır. İsimlerden önce ya da sonra gelebilir: Doktor Olcay, Nazım Bey, İsmet Paşa.
Aynı sözcük bir cümlede sıfat, başka bir cümlede zamir, isim ya da zarf olabilir. Kararı veren tek şey sözcüğün yanında ne olduğudur. Aşağıdaki simülasyonda bunu izle.
Türkçede bir kelimenin sıfat olabilmesi için mutlaka bir isimle kullanılması gerekir:
sıfat + isim.
Örnek: bazı insanlar
Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır: sıfat + isim = sıfat tamlaması.
Örnek: Bazı insanlar kabadır.
Sıfatlar çekim eki almaz, alırsa adlaşır: sıfat + çekim eki = adlaşmış sıfat.
Örnek: Gençlere her zaman destek olmalıyız.
"bu, şu, o" sözcükleri bir ismi belirtirse işaret sıfatı, bir ismin yerine kullanılırsa
işaret zamiri olur. Bu sözcükler kişi zamiri de olabilir.
O kitabı çok sevdim. (işaret sıfatı)
Onu çok sevdim. (işaret zamiri)
O işini bilir. (kişi zamiri)
"Bir" sözcüğü hem niteleme sıfatı hem belgisiz sıfat hem de sayı sıfatı olarak
kullanılabilir.
İkisi bir yaştalarmış. (niteleme sıfatı)
Bir gün bakarsın, gelir. (belgisiz sıfat)
Bir elma daha koyalım. (sayı sıfatı)
Sıfatın anlamı iki yönde de oynatılabilir: küçültme ekleriyle yumuşatılır, pekiştirmeyle güçlendirilir.
Sıfatlarda küçültme -cik, -ce, -(i)msi, -(ı)mtırak ekleriyle yapılır.
Minicik bir kapıdan içeri girdik.
Kumralca bir kadın elinde tasla bize bakıyordu.
Sarımsı bir halı yerde seriliydi.
Sıfatların anlamını güçlendirmek için "m, p, r, s" ünsüzleriyle, ikilemelerle ve "mi" soru ekiyle pekiştirme yapılabilir.
Simsiyah bir gecenin ortasındayım. ("m" ünsüzü kullanılarak)
Tatlı tatlı sözlerle beni oyalamaya çalışıyordu. (ikileme kullanılarak)
Şirin mi şirin bir evi vardı. ("mi" soru eki kullanılarak)
Yapayalnız bir insandı her limanda.
Gittiği yerde hep yapayalnızdı.
Herkes gidince yapayalnız kalmıştı.
1. Anlamca kaynaşmış birleşik sıfatlar:
Canciğer dost olmuşlar. · Biraz zaman gerekiyor bunun için.
2. Kurallı birleşik sıfatlar: Sıfat tamlamasına -lı, -lık, -sız eki getirilerek,
isim tamlaması sıfat yapılarak, sıfat tamlaması ters çevrilip isme iyelik eki getirilerek yapılır.
O mavi gözlü bir devdi. · Üç kuruşluk iş için değmez. ·
Salonu büyük bir ev aldılar.
Basit sıfat: Yapım eki almaz. "Biz ilk durakta inelim."
Türemiş sıfat: Yapım eki alır. "Kiralık ev arıyoruz."
Birleşik sıfat: İki sözcüğün birleşmesi ile oluşur.
Karışık sırayla gelen cümlelerde altı çizili sözcüğün türünü işaretle.
Bir şeyi anlatırken kullandığın her "şu", "birkaç", "simsiyah" aslında bir sıfat.
"Şu tostu alabilir miyim?"
"Şu" bir ismi işaret ederek belirtiyorsa işaret sıfatıdır. "Şunu alabilir miyim?" dersen artık ismin yerine geçtiği için işaret zamiri olur.
"Birkaç gün sonra döneceğim."
Kesin bir sayı vermiyorsan belgisiz sıfat kullanıyorsun: birkaç, bazı, birçok, bütün, her, hiçbir, herhangi bir.
"İkinci oldum" ↔ "iki soru yaptım"
Sıra sayı sıfatı sırayı, asıl sayı sıfatı miktarı bildirir. Üleştirme (ikişer), kesir (dörde bir) ve topluluk (ikiz) sıfatları da sayı sıfatı ailesindendir.
"Simsiyah bir gece"
Pekiştirme sıfatın anlamını güçlendirir: "m, p, r, s" ünsüzleriyle (simsiyah), ikilemelerle (tatlı tatlı) ve "mi" soru ekiyle (şirin mi şirin).
"Sarımsı bir renk"
Küçültme ekleri (-cik, -ce, -(i)msi, -(ı)mtırak) rengin ya da niteliğin tam olmadığını anlatır: minicik, kumralca, sarımsı.
"Mavi gözlü biri"
Sıfat tamlamasına "-lı" eki getirilerek kurallı birleşik sıfat kurulur: O mavi gözlü bir devdi. Aynı yolla üç kuruşluk iş, salonu büyük bir ev kurulur.
"Nazım Bey", "Doktor Olcay"
Unvan sıfatları kişilerin cinsiyetlerini, makamlarını, mesleklerini, takma adlarını belirtir ve isimlerden önce ya da sonra gelebilir.
"Gençlere destek olmalıyız."
"Genç" burada bir ismi nitelemiyor, çekim eki almış ve ismin yerine geçmiş: bu bir adlaşmış sıfattır.
"İkisi bir yaştaymış."
"Bir" burada sayı değil niteleme sıfatıdır ("aynı" anlamında). Aynı sözcük belgisiz sıfat (bir gün bakarsın) ve sayı sıfatı (bir elma daha) da olabilir.
30 sorudan oluşan bu test ile "Sıfat (Ön Ad)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
İsimleri renk, durum, biçim yönünden niteleyen veya soru, sayı, belgisizlik ve işaret yönünden belirten sözcüklerdir.
Sıfat mutlaka bir isimle kullanılır; sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır; çekim eki alırsa adlaşır.
Hangi? (bu, şu, o) · ne, kaç, kaçıncı, hangi · birkaç, bazı, her, hiçbir · asıl, sıra, üleştirme, kesir, topluluk.
İsmi belirtirse işaret sıfatı, ismin yerine geçerse zamir. "Bir" niteleme, belgisiz ve sayı sıfatı olabilir.
Küçültme: -cik, -ce, -(i)msi, -(ı)mtırak. Pekiştirme: m-p-r-s ünsüzleri, ikilemeler ve "mi" soru eki.
ilk durak (basit) · kiralık ev (türemiş) · canciğer dost, mavi gözlü dev, üç kuruşluk iş (birleşik).