Varlıklara
Ad
Vermek
Canlı ve cansız varlıkları, durumları, düşünceleri bildiren sözcüklere isim (ad) denir. Verilişlerine, oluşlarına ve sayılarına göre üç ayrı sınıflandırma; ardından çekim ekleri, küçültme ve yapı.
İsimler verilişlerine, oluşlarına ve sayılarına göre sınıflandırılır. Aynı isim üç sınıflandırmada da ayrı ayrı yer alır.
Cins isim: okul, çiçek, defter, rüya
Özel isim: Mustafa Kemal Atatürk, Ankara, İslamiyet
Somut isim: çizgi, rüzgâr, kar, kapı, oyuncak, ekşi
Soyut isim: mutluluk, öfke, hüzün, umut, karamsarlık
Tekil isim: hayal, kedi, armut, varlık, okul
Çoğul isim: hayaller, kediler, varlıklar, okullar
Topluluk ismi: sürü, ordu, grup
Cins isimler özel ve genel anlamlı kullanılabilir:
Özel günlerde sevdiklerime çiçek hediye etmeyi severim. (genel)
Saksıdaki çiçek sulanmadığı için kurudu. (özel)
Bazı isimler cümle içinde özel ya da cins isim olarak kullanılabilir:
Bu bahar birlikte kamp yapalım. (cins isim)
Kızına Bahar adını vermeyi çok istiyordu. (özel isim)
Bir isim ad aktarması yoluyla topluluk anlamı kazanabilir:
Kasabanın ışıkları erkenden sönmüştü. (tekil isim)
Bu habere bütün kasaba çok üzülmüştü. (topluluk ismi)
İyelik eki ile belirtme eki aynı seslerden oluşur: -ı, -i, -u, -ü. Ayırt etmenin yolu "onun" testidir: ekin geldiği ismin başına "onun" getirdiğinde anlamlı oluyorsa iyelik ekidir. Aşağıdaki simülasyonda testi çalışırken izle.
Yalın durum: kalem
Belirtme durumu: kalem-i
Yönelme durumu: kalem-e
Bulunma durumu: kalem-de
Ayrılma durumu: kalem-den
çiçek-ler · ağaç-lar
Çoğul eki -lar / -ler cümleye çokluk anlamı dışında farklı anlamlar da kazandırabilir:
saygı: Vali Beyler geldiler mi?
aile: Bu akşam dayımlar gelecek.
abartma: Dünyalar kadar ödevim var.
ev-in yol-u
okul-un kural-ı
kedi-n-in yem-i
Tamlayan eki ismin sahibini, tamlanan (iyelik) eki ise ait olanı gösterir.
-ı, -i, -u, -ü ekini almış ismin başına "onun" getirdiğimizde anlamlı oluyorsa
iyelik ekidir:
(onun) Çanta-s-ı yağmurda ıslanmış. (iyelik eki)
Çanta-y-ı bana bıraktı. (belirtme eki)
Durum ekleri olan -de, -da, -ta, -te; -dan, -den, -tan, -ten ile yapım eki olarak
kullanılan aynı ekler karıştırılmamalıdır:
Okulun en göz-de öğrencisiydi. (yapım eki)
Sıra-dan filmleri izlemiyorum. (yapım eki)
İsimlerde küçültme -cık, -çe, -cak, -cağız, -(i)msi, -(ı)mtırak ekleri ile yapılır. Bu ekler isme küçültme anlamı dışında acıma, sevgi gibi anlamlar da kazandırır; bazen de eklendiği ismi kalıcı isim yapar.
Minnacık elleriyle yazıyordu.
Yavrucak soğuktan titriyordu.
Babacığım, diyerek seslendi.
Bademcik ameliyatı olmuştu.
Yapım eki almayan isimlerdir: yollar, hayat.
Yapım eki alan isimlerdir: etkinlik, gelişim.
İki sözcüğün birleşmesiyle oluşan isimlerdir: uğur böceği, hanımeli.
| Sınıflandırma | Tür | Ölçüt | Örnek |
|---|---|---|---|
| Verilişlerine göre | Cins isim | Aynı türden varlıkların ortak adı | okul, çiçek, defter, rüya |
| Özel isim | Tek bir varlığa verilen ad | Mustafa Kemal Atatürk, Ankara, İslamiyet | |
| Oluşlarına göre | Somut isim | Duyu organlarıyla algılanabilen varlıklar | çizgi, rüzgâr, kar, kapı, oyuncak, ekşi |
| Soyut isim | Duyu organlarıyla algılanamayan kavramlar | mutluluk, öfke, hüzün, umut, karamsarlık | |
| Sayılarına göre | Tekil isim | Tek varlığı karşılar | hayal, kedi, armut, varlık, okul |
| Çoğul isim | Çokluk eki almıştır | hayaller, kediler, varlıklar, okullar | |
| Topluluk ismi | Tekil göründüğü hâlde çokluk anlamı taşır | sürü, ordu, grup |
Karışık sırayla gelen sorularda doğru seçeneği işaretle, gerekçesini oku.
Her cümlede onlarca isim kullanıyorsun; birkaçının arkasındaki kural burada.
"Bahar" mı "bahar" mı?
Bazı isimler cümle içinde özel ya da cins isim olabilir: Bu bahar kamp yapalım (cins) · Kızına Bahar adını verdi (özel). Yazımı da buna göre değişir.
"Dayımlar geliyor"
Çoğul eki burada çokluk değil aile anlamı katıyor. Aynı ek saygı (Vali Beyler) ve abartma (Dünyalar kadar ödev) anlamları da katabilir.
"Onun" testi
(onun) Çantası ıslanmış → iyelik eki. Çantayı bıraktı → belirtme eki. İki dakikada ezberlenen bu test sınavda birkaç soru kazandırır.
"Babacığım", "yavrucak"
Küçültme ekleri her zaman küçültmez: sevgi (babacığım), acıma (yavrucak), küçültme (minnacık) anlamı katar.
"Bademcik" küçültme değil
Küçültme eki bazen eklendiği ismi kalıcı isim yapar: bademcik artık bir organ adıdır, küçük badem demek değildir.
"Grup", "ordu", "sürü"
Topluluk isimleri tekil göründüğü hâlde çokluk anlamı taşır. "Grubumuz" derken tek bir sözcükle onlarca kişiyi kastediyorsun.
"Bütün kasaba üzüldü"
Bir isim ad aktarması yoluyla topluluk anlamı kazanabilir: Kasabanın ışıkları söndü (tekil) · Bütün kasaba üzüldü (topluluk).
Somut mu soyut mu?
mutluluk, öfke, hüzün, umut, karamsarlık soyut isimlerdir; duyu organlarıyla algılanamazlar. rüzgâr, kar, kapı ise somuttur.
"Sıradan filmleri izlemiyorum"
Buradaki "-dan" ayrılma durumu eki değil yapım ekidir; sözcüğün anlamını değiştirmiştir. Aynısı "gözde öğrenci" için de geçerlidir.
30 sorudan oluşan bu test ile "İsim (Ad)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Canlı ve cansız varlıkları, durumları, düşünceleri bildiren sözcüklere isim (ad) denir.
Cins/özel · somut/soyut · tekil/çoğul/topluluk. Aynı isim üç sınıflandırmada da ayrı ayrı yer alır.
Cins isim genel/özel anlamlı kullanılabilir; bazı isimler cümlede özel ad olur; ad aktarmasıyla topluluk anlamı doğar.
Yalın, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma; -lar/-ler; tamlayan ve tamlanan ekleri.
Başına "onun" getirilebiliyorsa iyelik ekidir: (onun) çantası. Getirilemiyorsa belirtme ekidir: çantayı bıraktı.
Küçültme ekleri acıma ve sevgi anlamı da katar, bazen kalıcı isim yapar (bademcik). İsimde yapı: basit, türemiş, birleşik.