İki Sözcük
Bir Araya
Gelince
Tamlamalar tamlayan ve tamlanandan oluşur. İki ismin arasında aitlik ilgisi varsa isim tamlaması, tamlayan bir sıfatsa sıfat tamlaması kurulur. Ekler bu kararın anahtarıdır.
Tamlamalar ikiye ayrılır: isim tamlamaları (belirtili, belirtisiz, zincirleme) ve sıfat tamlaması. Aralarındaki farkı belirleyen şey, tamlayanın ve tamlananın hangi ekleri aldığıdır.
| Tamlama | Tamlayan | Tamlanan | Araya sıfat | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Belirtili isim tamlaması | İlgi hâli eki alır (-ın) | İyelik eki alır | Girebilir | Evin çatısı rüzgârdan uçmuş. · köyün bozuk yolları |
| Belirtisiz isim tamlaması | İlgi ekini almaz | İyelik eki alır | Giremez, sıfat tamlamanın başında kullanılır | is kokusu · yoğun parfüm kokusu |
| Zincirleme isim tamlaması | Tamlayanı, tamlananı ya da her ikisi bir isim tamlamasıdır (en az üç isim) | — | Evin giriş kapısı yeni boyandı. | |
| Sıfat tamlaması | Sıfattır | İsim ya da zamirdir | — | Her şey sizin için çocuklar! · güzel evler |
Aralarında aitlik ilgisi olan, tamlayan ve tamlanandan oluşan isim tamlamasıdır.
Evin çatısı: ev-in / çatı-(s)ı
Tamlayanın ilgi ekini almadığı, tamlananın iyelik ekini aldığı tamlamalardır.
Eşyaların üzerine is kokusu sinmiş.
En az üç isimden oluşan, tamlayanı, tamlananı ya da her ikisi de isim tamlaması olan tamlamalardır.
Evin giriş kapısı yeni boyandı. ("giriş kapısı" belirtisiz isim tamlaması)
Belirtili isim tamlaması esnektir: unsurları yer değiştirebilir, çoğalabilir, hatta düşebilir. Belirtisiz tamlama ise katıdır — araya sıfat bile giremez. Simülasyonda bu farkı adım adım izle.
At arabası tuhaf sesler çıkararak köyün bozuk yollarında ilerliyordu.
köyün (tamlayan) · bozuk (sıfat) · yollarında (tamlanan)
Sözü henüz bitmiş sayılmaz yazarın.
Tamlanan önde, tamlayan sonda.
Ankara'nın, Antalya'nın ve İzmir'in yolu bu noktada birbirine bağlanıyor.
Ağacın çiçekleri, yaprakları ve büyüklüğü göz alıcıydı.
Bu konuda gözü kimseyi görmüyor. (onun gözü)
Masadaki kalem senin mi? (senin kalemin)
Bu işte senin parmağın mı var? · Çocukların hepsi geziye katılacakmış. · Bunların birkaçını eski evde bırakacağım.
Tamlayan ekinin (-ın) yerine ayrılma hâli eki (-dan) kullanılabilir.
Öğrencilerden biri söz alarak konuştu.
Belirtili tamlamada sıfat araya girer: köyün bozuk yolları.
Belirtisiz tamlamada sıfat araya giremez, tamlamanın başında kullanılır:
yoğun parfüm kokusu.
Tek bir sıfatın yeri, hangi tamlamayla karşı karşıya olduğunu söyler.
Tamlayanı sıfat, tamlananı isim ya da zamir unsurlarından oluşan tamlamalardır. Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması da vardır.
Birden fazla sıfat bir isme yönelik kullanılabilir.
Akıllı, terbiyeli ve çalışkan bir çocuktur.
Bir sıfat birden fazla isme yönelik kullanılabilir.
Bu muhitte güzel evler, bahçeler var.
Tamlayan tek bir sözcük olmak zorunda değildir; bir söz öbeği de sıfat görevi görebilir.
Gök mavisi gözleri ışıl ışıldı.
"gök mavisi" belirtisiz isim tamlaması, "gözler" isminin sıfatı olmuş.
Sıfat-fiiller sıfat görevinde kullanılıp tamlama oluşturabilir.
Görecek günümüz varmış bu dünyada. (sıfat-fiil + isim)
Bir tamlama başka bir tamlamanın içinde yer alabilir. Çözerken en küçük tamlamayı bulup dışa doğru genişlet.
| Örnek | Bütün | İçindeki tamlama |
|---|---|---|
| Güneş gözlüğünün camını burada yaptırabiliriz. | Zincirleme isim tamlaması | güneş gözlüğü: belirtisiz isim tamlaması |
| Okul bahçesinin çam ağaçları sabahları mis gibi kokuyor. | Zincirleme isim tamlaması | okul bahçesi ve çam ağaçları: belirtisiz isim tamlaması |
| Gök mavisi gözleri ışıl ışıldı. | Sıfat tamlaması | gök mavisi: belirtisiz isim tamlaması |
| Yoğun parfüm kokusu tüm odayı doldurdu. | Sıfat + belirtisiz isim tamlaması | parfüm kokusu: belirtisiz isim tamlaması |
Karışık sırayla gelen tamlamaların türünü işaretle; her cevaptan sonra gerekçeyi oku.
"Okul çantam", "sınıfın kapısı", "kırmızı forma" — farkında olmadan gün boyunca tamlama kuruyorsun.
"Evin çatısı" ↔ "ev kapısı"
Tamlayan "-in" ekini alıyorsa belirtili (evin çatısı), almıyorsa belirtisiz (ev kapısı) isim tamlamasıdır. Tek bir ek iki ayrı tamlama demek.
"Takımın yeni kalecisi"
Belirtili isim tamlamasında tamlayanla tamlanan arasına sıfat girebilir: takımın (tamlayan) · yeni (sıfat) · kalecisi (tamlanan).
"Sözü henüz bitmiş sayılmaz yazarın."
Şiirde ve şarkıda tamlayan sona atılır. Belirtili isim tamlamasının tamlayanı ile tamlananı yer değiştirebilir; anlam bozulmaz.
"Bu konuda gözü kimseyi görmüyor."
"Onun" demedin ama herkes anladı: belirtili isim tamlamasında tamlayan düşebilir. Aynı şekilde "Masadaki kalem senin mi?" cümlesinde tamlanan düşmüştür.
"Çocukların hepsi geziye katılacakmış."
Tamlayan, tamlanan ya da her iki unsur da zamir olabilir: Bunların birkaçını eski evde bırakacağım.
"Ankara'nın, Antalya'nın ve İzmir'in yolu"
Aynı tamlanana birden fazla tamlayan bağlanabilir. Böylece üç cümle yerine tek cümle kurarsın.
"Yoğun parfüm kokusu"
"parfüm yoğun kokusu" denmez. Belirtisiz isim tamlamasında sıfat araya giremez, tamlamanın başında kullanılır.
"Gök mavisi gözleri ışıl ışıldı."
"Gök mavisi" bir belirtisiz isim tamlaması ama burada "gözler" isminin sıfatı olmuş: sıfat unsuru bir söz öbeği olabilir.
"Öğrencilerden biri söz aldı."
Tamlayan eki (-ın) yerine ayrılma hâli eki (-dan) kullanılabilir: "öğrencilerin biri" ile "öğrencilerden biri" aynı ilgiyi kurar.
30 sorudan oluşan bu test ile "İsim ve Sıfat Tamlamaları" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Aralarında aitlik ilgisi olan tamlamadır: ev-in çatı-sı. Tamlayan ilgi hâli eki, tamlanan iyelik eki alır.
Tamlayan ilgi ekini almaz, tamlanan iyelik eki alır: is kokusu. Araya sıfat girmez, sıfat başta durur.
Tamlayanı, tamlananı ya da her ikisi isim tamlaması olan tamlamadır: evin giriş kapısı, güneş gözlüğünün camı.
Tamlayanı sıfat, tamlananı isim ya da zamirdir: Her şey sizin için çocuklar! Sıfatın olduğu her yerde sıfat tamlaması vardır.
Araya sıfat girer, unsurlar yer değiştirir, birden fazla tamlayan/tamlanan olur, unsur düşebilir, unsur zamir olabilir.
Gök mavisi gözleri (söz öbeği) · Görecek günümüz varmış (sıfat-fiil). Tamlayan eki yerine -dan da gelebilir.