İş, Oluş,
Kılış
ve Hareket
İş, oluş, kılış, hareket bildiren sözcüklere eylem (fiil) denir. Fiil kip ve kişiye bağlandığında çekimli fiil olur; kipler haber ve dilek olmak üzere iki gruptur.
Fiiller anlamlarına göre üçe ayrılır. Ayrımı yapan iki ölçüt var: nesne alıp almaması ve kendiliğinden gerçekleşip gerçekleşmemesi.
| Fiil türü | Nesne | "neyi", "kimi" sorusu | Örnek |
|---|---|---|---|
| İş (kılış) fiilleri | Nesne alabilen fiillerdir | Cevap verir | anla- · tanı- · oku- |
| Durum fiilleri | Nesne almazlar | Cevap vermez | uyu- · dinlen- · otur- |
| Oluş fiilleri | Nesne almazlar | Cevap vermez | sarar- · büyü- · olgunlaş- |
Oluş fiillerinde kendiliğinden gerçekleşme anlamı vardır: yaprak kendi kendine sararır, çocuk kendi kendine büyür.
İş, oluş, kılış ve hareketi kip ve kişiye bağlayarak anlatan sözcüklere denir.
oku-yor-um · gel-meli-sin
Bir fiil bir kip eki almışsa basit çekimlidir.
gel-ecek-ler
Bir fiil birden çok kip eki almışsa birleşik çekimlidir.
gel-ecek-ler-miş
Kipler iki gruptur: haber (bildirme) kipleri gerçekleşmiş ya da gerçekleşecek bir işi zamana bağlayarak bildirir; dilek (tasarlama) kipleri ise henüz gerçekleşmemiş bir tasarıyı anlatır.
| Kip | Eki | Olumlu | Soru | Olumsuz |
|---|---|---|---|---|
| Görülen geçmiş zaman | -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu | bil-di-m | bil-di-ler mi | bil-me-di-ler |
| Öğrenilen geçmiş zaman | -mış, -miş, -muş, -müş | yaz-mış-ım | yaz-mış mı | yaz-ma-mış-ım |
| Gelecek zaman | -acak, -ecek | bil-eceğ-im | bil-ecek mi | bil-me-y-ecek |
| Şimdiki zaman | -yor, -makta, -mekte | al-ı-yor-um / almaktayım | al-ı-yor mu-sun | al-mı-yor-uz |
| Geniş zaman | -r, -ar, -er | bak-ar-ım · oku-r-um | bak-ar mı-y-ım | bak-ma-m · bak-maz-sın |
| Kip | Eki | Olumlu | Soru | Olumsuz |
|---|---|---|---|---|
| İstek kipi | -a, -e | görün-e-y-im | görün-eli-m mi | görün-me-y-eli-m |
| Gereklilik kipi | -malı, -meli | gör-meli-y-im | gör-meli mi-siniz | gör-me-meli-y-im |
| Dilek-şart kipi | -sa, -se | bak-sa-m | bak-sa-lar mı | bak-ma-sa-nız |
| Emir kipi | Kip eki yoktur | yaz- · yaz-sın · yaz-ın / yaz-ınız · yaz-sınlar | — | yaz-ma |
Emir kipinin kip eki yoktur ve birinci tekil-çoğul kişi çekimi bulunmaz; bu yüzden tabloda ilgili gözler boştur.
Fiilde kullanılan kip ile kastedilen kipin farklı olması durumudur. Ekin söylediği zaman ile cümlenin anlattığı zaman ayrışır — sınavda en çok bu noktadan soru gelir.
Gelecek yıl Antalya'ya tatile gidiyoruz. (şimdiki zaman → gideceğiz / gelecek zaman)
Geceleri yatmadan iki saat kitap okuyorum. (şimdiki zaman → okurum / geniş zaman)
Soru "fiil hangi kiple çekimlenmiştir?" diye sorarsa cevap ekin kipidir. "Hangi zamanı anlatmaktadır?" diye sorarsa cevap anlamın kipidir. Kip kaymasında bu ikisi ayrışır; hangisinin sorulduğunu okumadan işaretleme.
Karışık sırayla gelen çekimli fiillerin kipini işaretle; her cevaptan sonra gerekçeyi oku.
"Geliyorum", "gelsem", "gelmeliyim", "gel" — aynı fiil, dört ayrı niyet. Kip seçimin karşındakine ne söylediğini değiştirir.
"Gelecek yıl Antalya'ya tatile gidiyoruz."
Ek şimdiki zaman ama anlattığın zaman gelecek: kip kayması. "Gideceğiz" demekle aynı şeyi anlatıyorsun.
"Geceleri iki saat kitap okuyorum."
Şu anda okumuyorsun; her gece okuyorsun. Şimdiki zaman eki geniş zaman anlamında kullanılmış: "okurum".
"Sınavı kazanmış."
Öğrenilen geçmiş zaman (-mış): olayı sen görmedin, başkasından duydun. "Kazandı" deseydin tanıklık ettiğini söylemiş olurdun.
"Daha çok çalışmalıydım."
Gereklilik kipi (-malı, -meli) bir zorunluluk bildirir. Dilek kipleri henüz gerçekleşmemiş olanı anlatır.
"Yarın buluşalım mı?"
İstek kipi (-a, -e) bir öneri sunar. "Buluşun" deseydin emir kipi olurdu ve teklif değil talimat verirdin.
"Bir baksam şu telefona…"
Dilek-şart kipi (-sa, -se) hem dileği hem şartı taşır: "Baksam görürüm" derken şart, "Bir baksam!" derken dilek anlamı öne çıkar.
"Yaz!" · "Yazın!" · "Yazsınlar!"
Emir kipinin kip eki yoktur; fiil doğrudan kişi ekiyle çekimlenir. Birinci kişi çekimi de yoktur — kendine emir veremezsin.
"Okuyor" ↔ "uyuyor" ↔ "büyüyor"
"Neyi okuyor?" sorulabilir (iş fiili), "neyi uyuyor?" sorulamaz (durum fiili), "büyümek" ise kendiliğinden gerçekleşir (oluş fiili).
"Gelecekmiş."
İki kip eki üst üste gelmiş: gel-ecek-miş. Bir fiil birden çok kip eki almışsa birleşik çekimlidir.
30 sorudan oluşan bu test ile "Fiil (Eylem) ve Kip" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
İş, oluş, kılış, hareket bildiren sözcüklere eylem (fiil) denir.
İş (kılış) fiilleri nesne alabilir (oku-, anla-, tanı-); durum fiilleri almaz (uyu-, otur-); oluş fiillerinde kendiliğinden gerçekleşme vardır (sarar-, büyü-).
İş, oluş, kılış ve hareketi kip ve kişiye bağlayarak anlatan sözcüklerdir: oku-yor-um, gel-meli-sin.
Görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, gelecek, şimdiki (-yor, -makta, -mekte) ve geniş zaman.
İstek, gereklilik, dilek-şart ve emir kipi. Emir kipinin kip eki yoktur.
Kullanılan kip ile kastedilen kipin farklı olmasıdır: "Gelecek yıl gidiyoruz" (gideceğiz) · "Geceleri okuyorum" (okurum).