Fiili
Belirten
Sözcük
Fiil, fiilimsi, sıfat ve kendi türünden sözcükleri; zaman, durum, yer-yön, ölçü ve soru yönünden belirten, sınırlayan sözcüklerdir. Zarf her zaman fiili etkilemez — bu ünitenin en çok tuzak barındıran noktası budur.
Zarflar beş türlüdür: durum, zaman, yer-yön, miktar ve soru zarfları. Her birinin kendine ait bir soru kalıbı var; o soruyu fiile yönelttiğinde aldığın cevap sana zarfın türünü söyler.
| Zarf türü | Soru | Neyi belirtir | Örnek |
|---|---|---|---|
| Durum zarfı | Nasıl? | Fiilin ya da fiilimsinin anlamını durum bakımından belirtir | Çocuk okula yürüyerek geliyordu. · Bir şey söylemeden yerinden usulca kalktı. |
| Zaman zarfı | Ne zaman? | Fiilleri zaman yönünden belirtir | Annemle her sabah yürüyüşe gideriz. · Çözeceğim sorular henüz bitmedi. |
| Yer-yön zarfı | Ne yöne? | Fiilleri ve fiilimsileri yer-yön bakımından belirtir | Dün bahçeyi düzenlemek için aşağı indik. |
| Miktar zarfı | Ne kadar? | Fiillerin, fiilimsilerin, sıfatların ya da başka zarfların anlamını ölçü bakımından belirtir | Bugün çok çalıştım. · En doğru yol bu sanırım. |
| Soru zarfı | Neden? Ne zaman? Nasıl? | Fiil ya da fiilimsileri soru yoluyla belirtir | Düşündüklerini neden söylemedin? · Arkadaşlarınla ne zaman buluşacaksın? |
"Nasıl?" sorusu fiil ya da fiilimsiye yöneltildiğinde alınan cevap durum zarfıdır.
Bunların karşılığını mutlaka göreceksiniz. · Dünkü soruları heyecandan yapamadım.
"Ne zaman?" sorusu fiile yöneltildiğinde alınan cevap zaman zarfıdır.
Akşam bize uğradı, havadan sudan konuştuk.
"Ne yöne?" sorusu fiil ya da fiilimsilere yöneltildiğinde alınan cevap yer-yön zarfıdır.
Haberi aldığım gibi aşağı indim.
"Ne kadar?" sorusu fiil, fiilimsi, sıfat ve zarflara yöneltildiğinde alınan cevap miktar zarfıdır.
Akşamın bu saatlerini pek severim. · Her gün daha hızlı okudum.
Fiil ya da fiilimsileri soru yoluyla belirtir.
Gözlerime baka baka bunu nasıl dersin? · Okula nasıl gidiyorsunuz?
Soru anlamlı bazı sözcükler bir isme yönelik kullanıldığında soru sıfatı olur.
Kitaptaki nasıl bir soru? (Soru sıfatı)
Okula nasıl gidiyorsunuz? (Soru zarfı)
Zarflar her zaman fiilleri etkisi altına almaz; fiilimsi, sıfat ve başka bir zarfı da etkileyebilir. Aynı sözcük neyi etkilediğine göre sıfat, isim ya da zarf olur. Simülasyonda oku hedefini izle.
Bugün çok yoruldum. (Fiili etkilemiş.)
Bu işe bilinçli hazırlanmak zorundayız. (Fiilimsiyi etkilemiş.)
En taze yeşillik burada satılır. (Sıfatı etkilemiş.)
Sınavlarına daha iyi çalıştı. (Zarfı etkilemiş.)
Nasıl sorusu isme yöneltildiğinde alınan cevap sıfat, fiile
sorulduğunda ise alınan cevap zarf olur.
Güzel bir haber aldım. (Sıfat)
Toplantıda güzel konuştu. (Zarf)
Yer-yön bildiren sözcükler cümlede zarf, isim ve sıfat olabilir: fiilleri, fiilimsileri yer-yön
bakımından belirtirse zarf, isim çekim eklerinden birini alırsa isim, bir ismin önünde
onu belirtmek için kullanılırsa sıfat olur.
Olan biteni öğrenmek için aşağı indi. (Zarf)
Aşağı yolda trafik yoğun. (Sıfat)
Aşağıda çok fazla gürültü vardı. (İsim)
Zaman anlamı taşıyan sözcükler isim de olabilir.
Akşam bize uğradı, havadan sudan konuştuk. (Zaman zarfı)
Akşamın insanı hüzünlendiren bir yanı olmuştur hep. (İsim)
Ölçüt yine aynı: sözcük fiili mi belirtiyor, yoksa isim gibi mi çekimlenmiş?
Zarflarda pekiştirme genellikle pekiştirme ünsüzleri ve ikilemeler kullanılarak yapılır.
Elleri soğuktan mosmor olmuştu. (pekiştirme ünsüzü)
Dışarıda şakır şakır yağmur yağıyordu. (ikileme)
Pekiştirilmiş sözcükler ismi etkilerse sıfat, fiil ya da fiilimsiyi etkilerse zarf olur.
Basit zarflar: Yapım eki almayan, herhangi bir sözcükle birleşmeyen zarflardır.
Soruları daha çözmedi.
Türemiş zarflar: Yapım eki alan zarflardır. Bugün azıcık çalıştık.
Birleşik zarflar: İki sözcüğün birleşmesiyle oluşan zarflardır. Ona biraz yardım ettik.
Bütün bu söylediklerimden ne anladın?
Siz ne işler çeviriyorsunuz?
Dışarıda ne duruyorsun?
Karışık sırayla gelen cümlelerde belirtilen sözcüğün türünü işaretle; anında açıklamasını gör.
"Çok yoruldum", "hemen geliyorum", "şakır şakır yağıyor" — gün içinde kurduğun neredeyse her cümlede bir zarf var.
"Bugün çok yoruldum."
"Bugün" zaman zarfı, "çok" miktar zarfı. İkisi de aynı fiili farklı yönlerden belirtiyor: ne zaman ve ne kadar.
"Çocuk okula yürüyerek geliyordu."
"Nasıl geliyordu?" sorusunun cevabı durum zarfıdır. Aynı soruyu bir isme sorsaydın sıfat bulurdun.
"Dışarıda şakır şakır yağmur yağıyordu."
İkilemeyle pekiştirme yaparsın. Pekiştirilmiş sözcük fiili etkilerse zarf, ismi etkilerse sıfat olur.
"Güzel bir haber" ↔ "güzel konuştu"
Aynı sözcük: birincide "haber" ismini nitelediği için sıfat, ikincide "konuşmak" fiilini belirttiği için zarf.
"Bu işe bilinçli hazırlanmak zorundayız."
Burada zarf bir fiili değil, fiilimsiyi ("hazırlanmak") etkiliyor. Zarflar her zaman fiili etkisi altına almaz.
"En taze yeşillik burada satılır."
"En" bir sıfatı ("taze") ölçü bakımından belirtiyor: sıfatı belirten miktar zarfı.
"Her gün daha hızlı okudum."
"Daha" burada başka bir zarfı ("hızlı") belirtiyor. Zarf, kendi türünden bir sözcüğü de belirtebilir.
"Aşağı indim" ↔ "aşağıda gürültü vardı"
Yer-yön sözcükleri isim çekim eki alırsa isim olur. "Aşağı yolda" derken ise bir ismi belirttiği için sıfattır.
"Ne zaman buluşacaksın?"
Fiile sorulan soru sözcüğü soru zarfıdır. "Kitaptaki nasıl bir soru?" derken ise ismi belirttiği için soru sıfatı olur.
30 sorudan oluşan bu test ile "Zarf (Belirteç)" konusunu ne kadar kavradığını gör. Her sorudan sonra anında ayrıntılı geri bildirim alacaksın.
Fiil, fiilimsi, sıfat ve kendi türünden sözcükleri; zaman, durum, yer-yön, ölçü ve soru yönünden belirten, sınırlayan sözcüklerdir.
Nasıl? · Ne zaman? · Ne yöne? · Ne kadar? · soru yoluyla belirtme.
Çok yoruldum (fiil) · bilinçli hazırlanmak (fiilimsi) · en taze (sıfat) · daha iyi (zarf).
İsme sorulursa cevap sıfat, fiile sorulursa zarf: Güzel bir haber (sıfat) ↔ güzel konuştu (zarf).
Aşağı indi (zarf) · aşağı yol (sıfat) · aşağıda gürültü (isim). Zaman sözcükleri de isim olabilir: akşamın bir yanı.
Mosmor, şakır şakır (pekiştirme) · daha (basit) · azıcık (türemiş) · biraz (birleşik).